Bes bastama – áleýmettik memlekettiń kepili

Qarap otyrsaq, elimizdiń damýy úshin ma­ńyzdy sheshimderdiń júzege asyrylýy barysyndaǵy  jumystardyń bar­lyǵy qarapaıym jumysshynyń eren eńbe­giniń nátıjesi eken. Bul oraıda eńbek adamynyń deniniń saýlyǵy men sapaly bilimi, biliktiligi men tájirıbesi elimizdiń baǵa jetpes negizgi baılyǵy desek artyqtyq etpes. Sonda adam bo­ıyn­daǵy osynaý áleýetterdi qalaı arttyramyz? Memlekettiń tiregi hám negizi halqy desek, osynaý eńbek adam­dary­­nyń laıyqty bilim alýyna, áleý­mettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna, bola­shaqqa seniminiń nyǵaıýyna negizdelgen naqty baǵyt-baǵdar qajet ekendigi anyq.

Osy turǵydan alǵanda «Prezıdent­tiń bes áleýmettik bastamasyn» der kezinde joldanǵan Úndeý der edim. О́ıt­keni ondaǵy mańyzdy áleýmettik basta­malardy tolyq júzege asyrý «áleý­mettik memleket» týraly konstı­­­t­ý­sııalyq normany jańa, naqty maz­mun­­men baıyta túsedi. Iаǵnı Ata Zańy­myzdyń 1-babynda «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» dep kórsetilgenin eskersek, bul bastamalar elimizdiń áleýmettik memleket retinde qalyptasý jáne damý jolynyń negizin aıqyndaıtyn basty ustanymy bolmaq. 

Álemdik tájirıbede áleýmettik mem­lekettiń basty baǵdary – áleýmettik ádildik pen adam quqyqtarynyń qatań saqtalýyn maqsat ete otyryp, ha­lyq­tyń jaǵdaıyn jan-jaqty qorǵaý, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý. Bul turǵyda memleketimizdiń qoǵammen qazirgi tańdaǵy baıypty da tyǵyz qarym-qatynasyn eldiń áleýmettik mem­leket retinde damýynyń basty kór­setkishi deýge bolady. Iаǵnı Qazaqstandy álemdik órkenıettiń mańyzdy bólshegi retinde alyp qarasaq, Elbasynyń belesti kezeńdegi bastamalary elimizdiń damýyna, shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkaǵa tıimdi úlesiniń artýyna, jumyssyzdyqtyń azaıýyna jáne jurtshylyqtyń paıdaly jumyspen qamtylýyna qomaqty úles qosary sózsiz. Bul bastamalardyń tolyq júzege asýy ekonomıkamyzdyń barlyq salasyn oń kórsetkishke jetkizeri anyq. Endi osy áleýmettik bastamalardyń bas­ty baǵdary qandaı? Olardyń nátıjeli túrde júzege asýy úshin qandaı is-shara­lar atqarylýy tıis?

Máselen, «Árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múmkindikterin berý» atty birinshi bastamaǵa saı «7 – 20 – 25» baǵ­dar­lamasyn iske qosý usynyldy. Bul jaǵdaıda ár qazaqstandyq azamat jyl­dyq ósimi 7 paıyzdan aspaıtyn, bas­tapqy jarnasy 20 paıyzǵa deıin, 25 jyl merzimge nesıe alý múmkindigine ıe bolatyndyǵy kórsetilgen. Qolda­nys­taǵy nesıe alý sharttaryna qaraǵanda bul bastamanyń bereri mol, halyqtyń qarjylyq múmkindigine saı keledi. Elimizde alǵash ret júzege asyrylatyn osynaý aýqymdy bastama myńdaǵan otbasyn turǵyn úımen qamtamasyz etip qana qoımaı, qurylys naryǵyn, ónerkásiptik jáne logıstıkalyq naryqty jandandyrýǵa múmkindik bermek. Sondaı-aq bank jáne qor sektorlaryna oń áserin tıgizedi. Al baspana máselesi ońtaıly sheshilgen jumysshy óz jumysyn sapaly oryndaıtyndyǵy sózsiz. Desek te, bul bastama resmı tabysy bar azamattarǵa arnalǵan. Osy sebepti baǵdarlamanyń júzege asýy bolashaq nesıe alýshylardyń tólem qabiletiniń turaqty bolýyn talap etedi. Máselen, eńbekker óziniń kúndelikti jumysynan aıyrylyp qalsa, nesıeni qalaı tóleıdi? Iаǵnı Úkimet tarapynan elimizdegi banktermen aldyn ala kelisimder ázirlenip, qolaıly shart­tar jasalǵany jón. Bul turǵyda kásip­odaqtar da ujymdyq sharttar jasaý negizinde eńbekkerlerdiń tólem qabi­leti­niń turaqty bolýyna kúsh salatyn bolady. Máselen, eńbekaqynyń ýaq­­ty­ly tólenýi, eńbek qaýipsizdiginiń saq­talýy máselelerine jiti kóńil bólinedi.  

Prezıdenttiń jalaqysy tómen jumys­­shylardyń eńbekaqysyn kóbeı­tý úshin olardyń salyq júktemesin azaıtý týraly ekinshi bastamasy  ju­mysshylar úshin de, jumys berýshi­ler úshin de mańyzdy qadam. Máse­len, 2019 jylǵy 1 qańtardan bastap salyq júktemesi 10 esege tómen­detil­mek. Iаǵnı 25 aı­lyq eseptik kórset­kish­ke jetpeıtin mól­sher­de jalaqy ala­tyn­darǵa salynatyn jeke tabys saly­ǵy azaıtylady. Olar 1 paıyz ǵana tabys salyǵyn tóleıtin bolady. Elbasy­nyń osy bastamasynyń arqasyn­da 2 mıllıonnan astam azamat­qa qolaı­ly jaǵdaı jasalmaq. Bul arqy­ly elimizdegi jalaqynyń eń tómengi mól­sheri kóterilip, kóleńkeli ekonomıka deńgeıiniń báseńdeıtinine senimim mol.

Sondaı-aq Elbasynyń joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapa­syn arttyryp, stýdent jastardyń ja­taq­hanadaǵy jaǵdaıyn jaqsartý jaıyn­daǵy úshinshi bastamasy jas býyn úshin qosymsha múmkindikterge jol ashary sózsiz. Bul bastamaǵa sáıkes 2018-2019 jyldary jyl saıyn bólinetin 54 myń granttyń ústine qosymsha 20 myń grant beriletin bolady. Sonyń ishinde 11 myń grant tehnıkalyq maman­dyq­tardy qamtıdy. Uly pedagog Ahmet Baıtursynov «Jastardyń oqý-tárbıe jumysy túzelmeı, jurt isi túzelmeıdi» dep atap ótkendeı, elimizdiń jarqyn kelesheginiń kilti jastardyń qolynda ekeni anyq. Al 20 myń grant degenimiz ne? Bul – keleshekte elimizdiń barlyq salasynda eńbek etetin kásibı bilikti mamandar. Atalǵan bastama elimizdegi jumyssyzdyq deńgeıiniń azaıýyna úlken serpin beredi. Búgingi tańda eli­miz­de jumys isteıtin halyq sany 9 mıl­lıonǵa jýyq adamdy quraıdy. Olardyń 28 paıyzy orta bilimmen shektelgen. Al jumyssyz azamattardyń 32 paıyzy mekteptegi bilimmen júr. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵan 2 mıllıonnan astam azamattyń jartysynyń, ıaǵnı 49 paıyzynyń kásibı bilimi men eńbek daǵdysy joq. Atalǵan kórsetkishterdiń aıyrmashylyǵy kózge aıqyn kórinip turǵan joq pa?! Iаǵnı jastardyń oqýy úshin qosymsha granttar bólý bastamasy osyndaı aýqymdy máselelerdi sheshýge septigin tıgizedi. О́ıtkeni joǵary bilimdi azamattardyń jumyspen qamtylý múmkindigi qashanda joǵary. Sonymen qatar úshinshi bastamada 2022 jyldyń sońyna deıin stýdentterge arnap kemin­de 75 myń oryndyq jataqhana salý qa­ras­tyrylǵan. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolǵan kezimde baıqaǵanym, jataqhanamen qamtylǵan stýdentterdiń oqýǵa qabileti jaqsy, yntasy joǵary bolady. Olar ózge qalada júrse de, turmystyq jaǵdaıǵa alańdamaıdy. Osy sebepti bul bastamanyń bilim salasyna bereri kóp dep oılaımyn. 

Al Elbasynyń tórtinshi bastamasy 2018 jyldyń ózinde shaǵyn nesıe berýdiń úlesin qosymsha 20 mlrd teńgege deıin ulǵaıtýdy kózdeıdi. Bul degenimiz – shaǵyn bızneske, qarapaıym aýyl sharýa­syna, aýylǵa degen úlken kómek, eleýli qoldaý. Iаǵnı qosymsha jumys kúshin arttyrý arqyly jańa jumys oryndarynyń qurylýyna negiz bolady. Shalǵaı jerdegi aýyl turǵyndary jeke isterin bastaýǵa múmkindik alady.

Sondaı-aq Qazaqstannyń 5 qala­syn gaz jelisimen qamtý boıynsha besin­shi bas­tama elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq ál-ahýalyna oń yqpalyn tıgiz­bek. Bul qadam Qazaqstannyń úsh ob­lysy boıynsha 2,7 mıllıon turǵyndy gazben qamtyp qana qoımaı, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna ózin­dik úles qosady. Máselen, elorda­myz­dyń tur­ǵyny retinde aýanyń kómir túti­ni­nen tez lastanatyndyǵyn ózim jaq­sy bilemin. Al atalǵan bastama óz ke­zegin­de osy máseleni sheshýge negiz­del­gen. Mıl­lıondaǵan azamat­tary­myz­dyń kómirdiń ornyna tabıǵı gazdy qol­danýdy qýana qabyldaıtynyna senimdimin.

Mine, Elbasynyń áleýmettik memle­kettiń kepiline aınalǵan bes bastamasy osyndaı. Al óz kezeginde kásipodaqtar osynaý ıgi bastamalardy túbegeıli túsinip qana qoımaı, óndiris basynda júrgen jumysshyǵa jetkizýdi kózdeıdi. Osy oraıda bastaýysh kásipodaq uıymdarymen tikeleı baılanysqa shyǵyp, áleýmettik bastamalardy túsindirý jumystaryn bastap ta kettik. Sebebi bastaýysh kásipodaq uıymdary – eńbekkerlerdiń naǵyz ortasy. Demek jumysshylardyń túıindi suraqtary, áleýmettik-eńbek qatynastaryna qatys­ty máselelerdiń barlyǵy bastaýysh uıym­dardan shyǵady. Sondyqtan da bastaýysh kásipodaq uıymdarynyń birqatar máseleni sheshetin derbes úni, tegeýrindi kúshi bolǵanyn qalaımyz.

О́tken sáýir aıynyń ishinde Astana, Qostanaı, Pavlodar qalalarynda bastaýysh uıymdar forýmdaryn, Ońtústik Qazaqstan oblysynda  aýqymdy jıyn ótkizýimiz osy baǵytta jasalǵan basty qadam boldy. Basqosýlar aıasynda bastaýysh kásipodaq uıymdarymen keleli kezdesýler bolyp, Elbasynyń áleýmettik bastamalary, eńbek qatynastary jaıly birqatar máselelerdi birlese talqy­ladyq. Úndeýdiń mańyzyn haly­qqa túsin­dirý jáne júzege asý bary­syn qo­ǵamdyq baqylaýǵa alý maq­satyn­da taıaýda ǵana Pavlodar qalasyn­daǵy Qazaqstan elektrolız zaýytynda eli­mizdiń basty saıası kúshi bolyp taby­latyn «Nur Otan» partııasymen ózara yn­tymaqtastyq týraly memoran­dýmǵa qol qoıdyq. Munda ishki eńbek naryǵyn qorǵaý, halyqty jumyspen qamtý, azamattarymyzdyń eńbek jáne áleýmettik-ekonomıkalyq quqyqtary men múddelerin qorǵaý úshin partııalyq jáne qoǵamdyq baqylaý júrgizý týraly kelisimge keldik. Sonymen qatar Qostanaı oblysy ákimdigimen Elbasy­nyń bes áleýmettik bastamasyn júzege asyrý boıynsha ózara is-qımyl jasasý týraly memorandým bekitildi. Qazaq­stannyń barlyq óńirleriniń jergilikti atqarýshy organdarymen osy maqsatta memorandýmdar bekitý josparda bar.

Elbasynyń bastamalaryn basty nazarda ustaı otyryp, biz elimizdiń áleýmettik-eńbek salasyndaǵy birqatar mańyzdy máselelerge basa nazar aýdaryp, qarapaıym jumysshynyń kóńilin­degi máselelerdi kóterýdi qalaı­myz. Eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi óndiristik keńes­terdi qurý jumystaryn ózektendirý, ujymdyq sharttardyń sanyn arttyrý jáne sapasyn jaqsartý, jastardy kásipodaq qataryna tartý máselelerine jiti kóńil aýdarýymyz osy maqsattan týyndap otyr. О́ıtkeni kásipodaqtar Elbasynyń kóregen saıasaty men áleýmettik bastamalary elimizdi damýdyń dańǵyl jolyna bastaıtyndyǵyna senimdi. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» demekshi, osynaý jańa trendter elimizdegi kásip­odaqtardyń róli men ornyna jańasha qaraýdy talap etedi. Eń bastysy, biz kásipodaqtar qyzmetiniń ashyq­tyǵy men anyqtyǵy qaǵıdalaryn bas­ty nazarǵa ala otyryp, naqty ju­mys­tar­dy bastap ta kettik. Ortaq isteri­miz­ge sáttilik serik bolsyn deıik endeshe.

Baqytjan ÁBDIRAIYM, Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy