Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy bıyl álemdik ekonomıkanyń ósimi 3,9 paıyzdy quraıdy degen boljam jasady. Atalǵan uıym derekterine sáıkes, Eýrazııalyq aımaqta ósimniń tómen bolatyndyǵy aıtylǵan. Al ekonomıkasy ımportqa táýeldi Qazaqstanda damý kórsetkishteri qandaı bolmaq?
Búgingi tańda memleket aldynda turǵan úlken mindet – álemniń ozyq 30 eliniń qataryna kirý. Atalǵan mejege jetý maqsatyndaǵy el Úkimetiniń 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamynda básekege qabiletti óndirister qurý, jumys istep turǵan kásiporyndardy jańǵyrtý, sıfrly tehnologııalardy qoldana otyryp, jańa ındýstrııalardy, eksporttyq áleýetti arttyrý, otyn-energetıkalyq keshendi, ekonomıkanyń bazalyq salalaryn, agroónerkásipti, kólik ınfraqurylymyn, logıstıka, týrızm, saýda, sondaı-aq qurylys, kásipkerlik sektoryn damytý kózdelgen. Al Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq josparynda damyǵan elder tizimine kirý úshin IJО́ deńgeıiniń ósýin jan basyna shaqqanda 46 100 AQSh dollaryna deıin jetkizip, eńbek ónimdiligin jylyna orta eseppen 4,7%-ǵa, shıkizattyq emes eksporttyń úlesin 50%-ǵa, al IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin 35%-ǵa deıin jetkizý mejelengen.
Osy oraıda elimizdiń ekonomıkalyq damý barysyna qatysty pikirin bildirgen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ekonomıka ınstıtýty Ekonomıkalyq saıasat jáne jahandaný ortalyǵynyń meńgerýshisi, UIA akademıgi Orazaly Sábdenniń aıtýynsha, ozyq elder tizimine enýdegi birinshi másele – ekonomıkany ártaraptandyrý. Al ımportqa táýeldilikten arylý tikeleı ónerkásiptiń qurylymyn ózgertýmen baılanysty.
– Memleket basshysy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda kásiporyndardy kóptep ashyp, eksportqa shyǵaratyn básekege qabiletti ónimderdi kóbeıtý qajettigin alǵa qoıdy. Ǵalymdar tarapynan bul másele tóńireginde jıyrma bes jyldan astam ýaqyt boıy aıtylyp keledi. Ekonomıkamyz údemeli damyp, 30 eldiń qataryna qosylý úshin IJО́ jylyna kem degende 6-7 % ósýi kerek. Ázirge sóz ben isimizdiń arasynda alshaqtyq basym. Al ónerkásiptiń qurylymy týraly sóz etkende elimizde mashına jasaý úlesiniń tómendigine nazar aýdarý qajet. Kezinde bir ǵana Almatynyń ózinde aýyr mashına jasaý, porshen zaýyttary, S.M.Kırov atyndaǵy zaýyttar aldyńǵy oryndarda turdy. Shymkenttegi press-avtomat zaýytynda sıfrly basqarý baǵdarlamasymen basqarylatyn sehtar jumys istedi. Búginde onyń biri de joq. Sıfrly ekonomıkaǵa kóshýdi maqsat etken el úshin mashına jasaý, elektronıka, sıfrly salaǵa ınvestısııa salý kezek kúttirmeıdi. Qazirgi kezde shetelderde, tipten kórshi Reseıdiń ózinde 3D júıesimen úıler salyna bastady. Al Qazaqstan ónerkásiptiń osyndaı jańa salalary jaǵynan artta qalyp keledi, – deıdi ǵalym.
Aǵymdaǵy jyly memleket basshylary, bıznes ókilderi qatysqan Davos forýmynyń qorytyndysyna sáıkes jahandyq ındeks reıtıngi boıynsha Qazaqstan 57-oryndy enshiledi. Al ónerkásip, ınnovasııa, tehnologııa salasy boıynsha 80-100-oryndarda tur. Osy oraıda tehnologııany transfertteý qajettiligi týyndaıdy. Iаǵnı birinshiden, shetelderden jańa tehnologııalardy satyp alyp, iske qosý bolsa, ekinshiden, otandyq ǵylymǵa nazar aýdarý qajet.
– Búginde elimizde tyń jańalyqtar bar, biraq ǵylymnyń jaıy mardymsyz, – deıdi O.Sábden. – Kórsetkish sheteldermen salystyrǵanda 20-30 esege deıin tómen. Ǵylym salasyna beriletin qarjyny birtindep bolsa da kóbeıtý kerek. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, Qazaqstan ekonomıkasy daǵdarys jyldaryna deıin jylyna 9-10 paıyz ósim berip, kórsetkish Qytaımen para-par boldy. Búginde ǵylymǵa bólinetin qarjy ósýdiń ornyna 3-4 esege deıin tómendep ketti. Qazirgi kezde ǵylymnyń úlesi IJО́-niń 0,14 paıyzyn quraıdy. Onyń úlesi IJО́-niń kem degende 1,5-2 paıyzy bolýy kerek. Damyǵan memleketterde bul kórsetkish tórt paıyzdan joǵary.
Ekonomıkany ártaraptandyrý týraly sóz qozǵaǵanda rezervterimizdiń ishki kúshimizde jatqandyǵyn da eskerýge tıispiz. Iаǵnı qoǵamdy shaǵyn kásipke baýlý qajet. Memleket basshysy shaǵyn jáne orta bıznes el ekonomıkasynyń draıveri bolýy qajettigin basa aıtty. Damyǵan elderde shaǵyn kásipkerliktiń úlesi IJО́-niń 50-60 paıyzyn qurasa, bizdegi resmı kórsetkish 25 paıyz. Ekonomıka ınstıtýtynyń zertteýleri boıynsha, bul kórsetkish 20 paıyzǵa da jetpeıdi, – deıdi O.Sábden. Al Germanııa sııaqty elderde halyqtyń 70-80 paıyzy shaǵyn kásippen qamtylǵan eken. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregi boıynsha ne zeınetaqy salymdary, ne saqtandyrý tólemderi joq ózin-ózi qamtamasyz etetin azamattardyń sany 2,7 mıllıonǵa jýyqtaǵan. Ǵalymnyń aıtýynsha, bul oılanarlyq másele.
Elvıra SERIKQYZY, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY