Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztalov aýdanynda Kókterek degen keremet aýyl bar. Kókterektiń keremet bolatyny – aýyldyń tereń tarıhy hám sol tarıhty tirnektep jınap, kóziniń qarashyǵyndaı aıalap saqtap otyrǵan azamattary bar.
Shaǵyn ǵana aýyldyq okrýg ortalyǵy bolsa da, mundaǵy Kókterek tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dańqy talaı jerge jetken. Bul mýzeıdi tuńǵysh jádigerinen bastap quryp, óńirdegi eń tanymal mádenı-demalys, ǵylymı-zertteý ortalyǵy etip ketken marqum Tólegen Seıitkereev edi. Aýyldastary ol kisiniń esimin aıtpaı «muǵalim» dep ataıdy. О́mir boıy qarapaıym aýyl mektebinde ustazdyq qyzmet atqarǵan Tólegen Seıitkereev «muǵalim» degen sózdi qatardaǵy mamandyqtyń, nan tabar kásiptiń ataýy emes, halyqtyń shynaıy júreginen shyǵatyn zor mártebeli ataq-dárejedeı etip ketken. О́ıtkeni «muǵalim» degen ataq bul aýylda kim-kóringenge aıtylmaıdy.
Rasynda, Kókterek aýylynyń tarıhy tereń. Bir zamanda Oral kazachestvosyna qaraǵan ólkeden oıyp turyp jer alyp, qazaqtardy ornalastyrǵan belgili etnograf, ol kezde Ishki ordadaǵy Qamys-Samar qısymynyń ákimi Muhamed-Salyq Babajanov desedi. Al Qum Narynnan jańa qonysqa – Kókterekke bet alǵan kóshtiń ishinde bolashaq áıgili kúıshi – bala Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly bolypty. Bul tarıhty búginde Kókterek aýylynyń eńbektegen balasynan eńkeıgen kárisine deıin jatqa aıtady. Ol týraly derekter men qujat kóshirmeleri aýyl mýzeıiniń de tórinde tur.
Kókterektikter maqtanysh etetin taǵy bir tulǵa – Saqyp Aqbaev. Bul kisiniń ómir jolymen tanysa kele aýylda «muǵalim» degen kásiptiń sonshalyq mártebeli, erekshe qurmetti bolǵanyn uqqandaımyz.
Saqyp Dáýletuly 1880 jyly 1 shildede Bókeı Ordasy, Qamys-Samar qısymynyń Tórtpishen aýylynda (qazirgi Qaztalov aýdany Qarasý okrýgi, Juldyz eldi mekeniniń mańy) dúnıege kelgen eken. Saqyptyń ákesi Dáýlettiń ózi de Ordadan oryssha bilim alǵan, Qamys-Samarda geodezıst bolyp qyzmet etken kózi ashyq adam bolǵan. 1868 jyly Muhamed-Salyq Babajanov Torǵaıdan 7 bólmeli úı salyp mektep ashqanda, muǵalimdikke osy Dáýlet Aqbaevty shaqyrypty. Osyndaı kózi ashyq áke ulyn da jastaı bilimge baýlyǵan. On jasqa kelgen Saqypty Ordadaǵy Jáńgir han negizin salǵan eki klastyq orys-qazaq ýchılıshesine oqýǵa beredi. Saqyppen birge kimder oqyǵanyn bilesiz be? Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshev, 1911 jyly shyqqan «Qazaqstan» gazetiniń redaktory Eleýsin Buırın, belgili muǵalimder, halyq aǵartý salasynyń qaıratkerleri Ǵumar jáne Nuǵyman Zalıevter, Ahmetfaız Tajetdınov, qazaq áıelderi arasynan shyqqan belsendi Alma Orazbaeva men tuńǵysh joǵary bilimdi ınjener Mádına Begalıeva, Azamat soǵysynyń erleri Bısen Jánekeshev, Ǵusman Ázirbaev, ǵalym Hamıt Chýrın syndy tulǵalardyń árqaısysy týraly bir-bir kitap jazýǵa bolar edi...
Saqyp ýchılısheni 1896 jyly bitirip, eldegi starshyndyq bilim ordasy – Sarykól aýylyndaǵy Aıaqqopa mektebinde alǵashqylardyń biri bolyp bala oqyta bastaǵan. Temirbolat Maqymov pen О́tebaı Quspanov jazǵan «Jáńgir mektebi – bilim bastaýy» atty kitapta Astrahan gýbernııasy halyq ýchılısheleriniń 1896 jylǵy qyzmetkerleri tiziminde «oqytýshy Saqyp Aqbaev pen molla Batyrǵalı Sarykóldegi 4-shi starshyndyq mektepte qyzmet isteıdi» dep kórsetilgen. 1897-1898 jyldary №3 bolystyq Jorta mektebinde, 1898-1904 jyldary №2 bolystyq Qashqar mektebinde sabaq bergen Saqyp Aqbaev 1904 jyldyń 1 mamyrynan bastap №1 bolystyq Kókterek mektebine aýysqan. Osy jerde taban aýdarmaı 16 jyl qyzmet etip, Kókterek mektebiniń qurylyp, qalyptasýyna ólsheýsiz úles qosty.
Saqyp ustaz Kókterekke aýysarda, 1904 jyly Qazan qalasyndaǵy oqytýshylar semınarııasynda synaq tapsyryp, qazaq balalaryna orys tilinde sabaq beretin «buratana bastaýysh oqytýshysy» degen qujat alǵan eken. Kókterekte 1904 jyly 1 mamyrda ashylǵan mekteptiń ereksheligi sonda.
Osy Kókterek aýylynda ómir súrgen baıyrǵy ádebıetshi-ustaz, marqum Temirbolat Júnisov te S.Aqbaev týraly 1987-1990 jyldary Fýrmanov aýdandyq gazetinde «Ustaz týraly tolǵaý», «Alǵashqy mektep jáne onyń ustazy» atty ocherkter jazǵan. «Saqyp Aqbaev – ustazdardyń ustazy, ǵasyrdyń basynda óńirimizde tyńnan tartyp jol salǵan, bilim, óner nuryn sepken mektep ashqan talaı urpaqtyń ókilderin baýlyp ushyrǵan, mekteptiń emes, eldiń ustazy atanǵan adam», Bul ózi de ustazdyq etip, eldiń alǵysyna bólengen Temirbolat aǵaıdyń óz ustazyna bergen shynaıy baǵasy.
Saqyp Aqbaevtyń ustazdyń eńbek ótili 58 jyl 7 aı eken! Osynyń 42 jyly Kókterek aýylynyń balalaryna arnalǵan. 1949 jyly 1 sáýirdegi KSRO Joǵarǵy Keńesi ustazdy sol kezdiń eń bıik nagradasy – «Lenın» ordenimen marapattasa, 1955 jyly qyrkúıekte «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mektep muǵalimi» qurmetti ataǵyn alypty. 76 jasyna deıin mektepte qyzmet etip, shákirtterine bilimi men ónegesin sińirdi.
Aýyl mektebin aıaǵyna nyq turǵyzyp, abyroıǵa bólegen ustazdy kókterektikter de erekshe qadirleıdi. Saqyp Aqbaev negizin qalaǵan jáne 42 jyl eńbek etken mektepke ustazdyń esimin berý týraly aýyl turǵyndarynyń ótinishi talaı jyldan beri aıtylyp keledi. Aýdandyq, oblystyq máslıhat sessııalarynda talqylanyp, biraýyzdan maquldanǵan sheshimdi oblys basshysy qaýlymen bekitken. Kókterektikter túpkilikti sheshimdi Úkimetten kútip otyr.
– Buıyrsa, keler jyly Kókterek mektebiniń ashylǵanyna 115 jyl tolady. Biz aýyldaǵy bilim ordasyna eńbegi ábden sińgen Saqyp Aqbaevtyń esimi beriletin kúndi asyǵa kútip júrmiz. 2017 jyly Batys Qazaqstan oblystyq onomastıka komıssııasy Saqyp Aqbaevtyń Kókterek mektebine sińirgen eńbegi týraly naqty qujat kóshirmelerin suratqan edi. Almaty arhıvterinen barlyq qujat alyndy. Endi el tilegine irkilis bola qoımas, – deıdi kókterektik ardager ustaz Temirjan Qajyǵalıev.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy