Muhtar Arynuly kóshesi, 10. Bul mekenjaıda Sarqan aýdanyna qarasty Baqaly aýylynyń mádenıet úıi qonys tepken. Kádimgi aýyldyń rýhanı ortalyǵyna aınalǵan qatardaǵy mekeme. Biraq bizdiń alystaǵy eldi mekenniń shaǵyn kóshesine sonshalyq úńilip otyrǵanymyzdyń ózindik sebebi bar. О́ıtkeni qazaqtyń belgili ǵalymy Muhtar Arynnyń balalyq shaǵy osy kóshe boıynda ótken eken...
Qazaq til ǵylymynda Muhtar Arynnyń alatyn orny erekshe bolsa kerek. Áýelgide kileń qazaq turatyn aýyldaǵy orta mektepti úzdik bitirip, Almatydaǵy Shet tilderi ınstıtýtyna nemis tiliniń mamany bolý úshin oqýǵa tústi. Stýdenttik jyldarynan bastap mektep oqýshylaryna arnap nemis tiliniń oqytý baǵdarlamasyn jasaýǵa kirisken. Ǵalymnyń «Nemis tiliniń qysqasha grammatıkasy» atty eńbegi 1971 jyly jaryq kórgen eken. Keıin bul kitap baıytylyp, «Nemis tiliniń morfologııasy» degen atpen oqýlyqqa aınaldy. Arynnyń ultjandylyǵy týabitti qasıet bolsa kerek. Ol nemis tilin zertteı júrip, qazaqtyń ulttyq fılosofııasy týraly izdenedi. Etnografııa, etnolıngvıstıka baǵytyndaǵy izdenisteri jemisti bolyp, «Bes anyq» atty úlken eńbek jazyp shyqqan. Muhtar Arynnyń qazaq rýhanııatyn jańǵyrtýdaǵy izi uly Abaı men Shákárim bastaǵan aǵartýshylardyń jolyna qosylǵan dara soqpaq ekeni aıan. Tirliginde bilim salasyndaǵy jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqarǵan ǵalym ómiriniń sońyna deıin eńbek etken Aqtóbe oblysynyń Qarǵaly qalasynda qazaq mektebin ashýǵa muryndyq bolǵan. Qazir sol mektep ǵalymnyń atynda. Taldyqorǵan qalasyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan lıseı de Muhtar Aryn esimin ıelengen.
Jaqynda ǵalymnyń týǵan aýyly dańqty perzentterin eske aldy. Aýyldyq Mádenıet úıiniń aldyna Muhtar Arynnyń eskertkishi qoıyldy. As berildi. «Muhtar Aryn: ustaz, aǵartýshy, qaıratker» taqyrybyndaǵy ǵylymı-tájirıbelik konferensııa barysynda ǵalymnyń ǵylymǵa sińirgen eńbegi eksheldi. Belgili ǵalymdar men memleket qaıratkerleriniń quttyqtaý hattary oqyldy. Olardyń qatarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń basshysy Mahmud Qasymbektiń, Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıevtiń quttyqtaý hattary men tiltanýshy ǵalymdar Ábdýálı Qaıdardyń, Rabıǵa Syzdyqtyń jáne О́mirzaq Aıtbaevtyń ystyq sálemi bar. Eske alý sharasyna ǵalymnyń jary Raıhan apa, uldary, elimizge belgili dáriger Nurlan Aryn men qoǵam qaıratkeri Erlan Aryn qatysty. Al Baqalydaǵy Muhtar Aryn eskertkishi rýhanı jańǵyrý jolynda eleýli eńbek etken ustazǵa qoıylǵan laıyqty qurmet belgisi retinde qabyldandy. О́ıtkeni ustazǵa qurmet – urpaqqa mindet. Ǵalymnyń ózi «Bes anyq» atty eńbeginde «Ult ustazy kim?» degen saýalǵa jaýap izdeı kele, «Ustaz ben muǵalimniń aıyrmashylyǵy neden kórinedi degende, birinshiden, ustazdyń sońynan ergen shákirtteri bolý kerek. Ekinshiden, qandaı zaman bolsa da, ustaz eń bilimdi adam bolýy tıis. Úshinshiden, synypta sabaq berip turǵan adamdy muǵalim deımiz. Al ustaz úıde bolsyn, túzde bolsyn, dalada bolsyn, qonaqta bolsyn, qaı jerde bolsa da ustazdyq mindetin adal oryndap, óz isimen basqalarǵa úlgi bolýy kerek. Osyndaı adamdardy «Ult ustazy» dep ataıdy» dep oı túıgen eken.
Qalmahanbet MUQAMETQALI, «Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy