Qazaq poezııasyndaǵy Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrza-Áli, Muhtar Shahanovtardyń ánmen órnektelgen óleńderin toptastyrsa, árqaısysy bir-bir kitapqa júk bolary anyq. Muqaǵalı Maqataev ta osy sanattan oıyp turyp oryn alǵan aqyn. Muqaǵalı jyrlaryna jazylǵan ánderdi eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıingi aralyqta shyrqamaǵan qazaq kemde-kem ekenine bás tigýge daıynbyz.
«Ánsiz ómir ómir me, qańsymaı ma,
О́zegińdi dert basyp, janshymaı ma...» degen Muqaǵalı Maqataevtyń poezııasyna jazylǵan ánder búginde qazaq mýzykasynyń altyn qoryna engen.
Myńjyldyq aqyny dep moıyndalǵan tulǵanyń óleńderine qazaqtyń mańdaıaldy kompozıtorlarynyń birazy án jazdy. Kózi tirisinde ózi de olarmen shyǵarmashylyq tandem quryp, tize qosyp jumys istegenin estelikterden bilemiz. Bul oraıda, «Saryjaılaý», «Darıǵa, dombyramdy bershi maǵan», «Sónbeıdi, áje, shyraǵyń» sııaqty tamasha ánderdiń avtory Nurǵısa Tilendıevtiń eńbegi bir tóbe.
Farıza Ońǵarsynovaǵa arnalǵan óleńdi daralaı kórsetken Ábıirbek Tinálıevke de, «Sábı bolǵym keledini» dombyranyń shanaǵynda óksitken Tursynǵazy Rahımovqa da ánsúıer qaýymnyń alǵysy sheksiz. Sol sııaqty, «Esińe meni alǵaısyń» Muqaǵalıdiń tórt tomdyǵyndaǵy myqty óleńderdiń biri ǵana bolyp qalar ma edi, eger Elena Ábdihalyqova oǵan ǵajap án jazbaǵanda?!
«Toqta, botam, atań keledi artyńdany» bozdatqan Sábıt Orazbaevtyń daýysy da barshanyń kókireginde jattalyp qaldy. Basqa birde-bir ánshi osy ándi dál Sábıt Orazbaevtaı áserli aıta almaıtyn sııaqty. Klassık aqyndardyń shyǵarmalaryn tiriltip júrgen kompozıtor Qaldybek Qurmanáli de «Qarııalar azaıyp bara jatyrdy» jańa beleske kótergeni anyq.
«Men dep oıla» atty erterekte Aıjan Nurmaǵambetovanyń oryndaýymen tanylǵan Tólegen Muhamedjanovtyń ánin qazir Marjan Arapbaeva, Qaırat Túntekovter shyrqap júr. Tyńdarmandardyń áli kúnge jyly qabyldaǵanyna qarap, bul da mátin men mýzykanyń sátti úılesimi deýge bolady.
Sońǵy jyldary Muqaǵalıdiń jyrlary esimi elge eleýsiz jas ánshiler men áýesqoı kompozıtorlardyń da «kádesine» jarap júr. Alaıda keıbireýin tyńdap otyrǵanda kókeıińdi «Muqaǵalı jyrynyń qadirin ketirmegeni durys edi!» degen naz túrtkileıdi. Tipti, «Kótere almaıtyn shoqpardy beline baılaǵandarǵa» kúıinetin sátteriń de kóp.
Máselen, Aıqyn Tólepbergen «Jalańaıaq qyz» atty ándi oryndap júr. Ándi tyńdap otyryp, Muqaǵalıdi aıaısyń. Ánshi jigit eshqandaı maǵynasy joq, odaǵaı sózderdi tyqpalaǵany sonshalyq, óleń barlyq qýatynan aıyrylyp, búgin bar, erteń joq qaradúrsin ánderdiń birine aınalǵan. Birneshe ret qaıtalap tyńdap, «Jalańaıaq qyzdyń» mátinin qolymyzǵa ustap otyryp ne aıtyp jatqanyn ázer túsindik. Jyrdy jalańashtap tastaǵan.
«Jalańaıaq qyzdy» aqynnyń kitabynan oqyp otyryp, jańbyr astynda qalǵan qulyn músindi arýdyń sýretin elestetýshi edik. Qur dańǵyrlaǵan mýzyka, sekektegen jigit. Klıpin kórseńiz, tipti uıat. Shópqoranyń ishinde, balshyqqa aýnaǵan qyz ben jigitti kórsetý úshin basqa ándi paıdalanýǵa da bolar edi ǵoı.
Tópep turǵan nóserge qaramaı-aq,
Bir qyz ketip barady jalańaıaq.
Eske túsip ketti me bala kezi,
Eleń qylmaı eshkimdi (de) barady ózi.
Jalańaıaq júrgendeı dala kezip,
Erkin ustap eligim barady ózin.
«Bir qyz ketip barady...» degendi «bara jatyr» dep ózgertken, «Erkin ustap eligim barady ózin» degen joldaǵy «eligim» sózi túsip qalǵan. «Da», «de» degen sııaqty shylaý, jalǵaýlardy qosqan nemese aıtpaǵan tustary kóp. Muny uly aqynnyń murasyna muqııat qaraý dep aıta almas edik. Pýshkınniń «Iа vas lıýbıl» degen ataqty óleńine jazylǵan romans bar. Orystyń ánshileri eki-aq shýmaq óleńniń bir sózin ózgertip aıtqan emes. Al Muqaǵalıdiń eki shýmaǵyna artyq shylaý, jalǵaýlar qosylyp, tutas bir sózder nege túsip qalýy kerek?! Bul aqynǵa degen qurmettiń azdyǵyn aıtpaǵanda, avtorlyq quqyqty buzý emes pe?
Muqaǵalıdiń eń alǵash qazaq oqyrmandaryna jarq etkizip tanytqan óleńi – «О́mir súreıik almasyp». Indıra Rasylhan ony «Aq qaıyń» degen atpen shyrqaıdy. Shynyn aıtý kerek, «Aq qaıyńdy» án retinde qabyldaý qıyn. Muńly mýzyka men ánshiniń zarly daýysy mátinniń qyryq qatparyn asha almaǵan. Muqaǵalıdiń sózine jazylǵan ózge ánderdi yńyldap aıtyp júrgen adamdardy kezdestirip jatamyz. Biraq Indıra Rasylhannyń oryndaýyndaǵy shyǵarma týraly olaı deı almaımyz. Sebebi «Aqqaıyńda» án joq, tek zarly yrǵaq qana bar.
Jańa ánderdiń bárin birdeı kúresinge tastaýdan aýlaqpyz. Meırambek Besbaev «Kózime kórinbeseń, kórinbe sen» degen Muqaǵalıdiń sózine jazylǵan ándi oryndaıdy.
«Kózime kórinbeseń, kórinbe sen,
Kúnim bop tura bergin kógimde sen.
Bult bolyp shýaǵyńda tutyla qap,
Nóser bop seldetip men tógilmesem» degen qaıyrmasyna kelgende, erkińnen tys qosylyp ketkenińdi baıqamaı qalasyń. Kompozıtor týraly áńgime basqa. Ánniń árlenýi de, Meırambektiń daýysy da mátinmen sheber úıleskeni kóńil qýantady. Qanat pen Aıtkúl Qudaıbergenovter alǵash shyrqap shyqqan «Saǵyndym» atty ándi de ózgeshe baıaý naqyshpen, biraq boıaýyn buzbaı alyp shyqty.
«Kaspıı» tobynyń oryndaýyndaǵy «Jaryǵym-aı», Erbolat Qudaıbergenov rep janrynda óńdegen «Súıgisi kele berer súıgen erin», «Sát» trıosynyń repertýaryndaǵy «Qaıtemiz kónbegende…» birshama áserli shyqqan dúnıeler. «Nur-Muqasan» men «MýzART» toptary «Baqytyńdy jyrlaıdy», «Seniń kóziń…» sııaqty shyǵarmalardy da óz deńgeıinde alyp shyqty. Atalǵan ánder túrli hıt sherýlerde top bastaǵany – jaqsylyqtyń nyshany.
Qarap otyrsaq, Muqaǵalı óleńderine jazylǵan ánder qazaqtyń myqty ánshileriniń repertýaryna enipti. Halyq ártisi Roza Rymbaeva aıtatyn «Naýryz-dýman» jyl saıyn Ulystyń uly kúni teledıdar, radıolardan berilip, alańdarda shyrqalyp jatady. Sábıt Orazbaev, Nurǵalı Núsipjanov, Maqpal Júnisova, Elena Ábdihalyqova, Ramazan Stamǵazıev, Meırambek Besbaev... Bulardyń qaı-qaısysy da mıllıondardyń júreginde iz qaldyrǵan ónerdiń naǵyz maıtalmandary ekeni sózsiz. Iаǵnı myqty mátin kompozıtordyń shabytyna arqaý boldy, oryndaýshysyn da bıikke kóterdi. Muqaǵalıdiń ánderi ánshilerdi Shámshiniń sózimen aıtqanda «taǵy bir bıikke laqtyrdy». Al shabytsyz týǵan shálkem-shalys dúnıeler eleýsiz qala bergen. Eleýsiz qalǵanymen, aqıyq aqynnyń shyǵarmashylyǵynan habary azdaý jas býyn Muqaǵalıdi sol ánshi arqyly tanıdy. Ánshi buzyp aıtsa, olar da aqynnyń sózin dál solaı «qısyq» kúıinde qabyldaıdy. Sol jaǵy alańdatady.
Aýladaǵy jastar da, úlken sahnadaǵy ánshiler de jıi shyrqaıtyn bir án bar. «Unatamyn» dep atalady. Sózin jazǵan Muqaǵalı, ánniń avtory ataqty bard ánshi Tabyldy Dosymov.
«Unatamyn men seni, degenmenen,
Kórmegendi ózgeden senen kórem.
О́z obalyń ózińe, ózińnen kór,
Ǵaıyp bolsam bir kúni eger de men»,– dep keletin ánniń jaryq kórgenine jıyrma jyldan assa da, áli kúnge eskirgen joq. Tabyldynyń ózi shyrqaǵan ándi qazir uly Abyl shyǵarmashylyq keshterinde oryndap júr. Aıtaıyn degenimiz, án avtory Tabyldy Dosymov óleńniń ekinshi shýmaǵyndaǵy «Seniń ǵana yrqyńa bas aldyryp» degen jolǵa azdaǵan ózgeris engizip, «yrqyńa» degen sózdi «erkińe» dep almastyrypty.
«Unatamyn men seni,
Armanymdaı eńseli,
Júregimniń bólshegi,
Unatamyn…» – degen qaıyrmasyn da óz janynan qosqan. Marqum Tabyldy Dosymovtyń óziniń aıtýynsha, uly aqyndy «túzetkenine» kóńili kúpti bolǵan ol jańa ánin eń aldymen aqyn Jumataı Jaqypbaevqa tyńdatypty. Jumataıǵa gıtaramen oryndap berip, «Aǵa, Muqań tiri bolsa, ne aıtar edi?» dep suraǵan ǵoı. Jyrdyń da, ánniń de parqyn túsinetin aqyn: – «Áı, bala, Muqań tiri bolsa «keremet án» degen bolar edi. Aıta ber», – dep kompozıtordyń kóńilin demdegen eken.
Iá, Muqaǵalı Maqataevtyń shyǵarmalaryna aýyz salǵysh áýesqoı kompozıtorlar men ánshiler az emes. Jyrdyń baǵasyn túsirip júrgenderdiń bir parasyn joǵaryda tizbelep óttik. Solar Muqaǵalıdiń murasyna qol suǵar sátte Tabyldy Dosymov sııaqty óz-ózderine «Muqań tiri bolsa, ne aıtar edi?» degen saýal qoıa ma eken?!
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»