Aýyldy qoldaý nátıjeleri

Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2004-2010 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­ma­syn iske asyrý aıaqtaldy. Osy jyldary aýyl­dyq eldi mekenderdiń áleý­mettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym­daryn damytýǵa qarjylandyrýdyń bar­lyq kózderinen 976,0 mlrd. teńge baǵyttaldy. Memlekettik baǵdarlamanyń sheńberin­de atqarylǵan bul jumystar aýyl hal­qynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jaǵdaılar jasaıtyn áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymdardy damytý, aýyldardyń ornalasýyn úlgileý jáne mamandardyń tabysyn arttyra otyryp, olardy aýyl­darda turaqtandyrý jónindegi sharalar keshenin qamtıdy. Aýyldyq aýmaqtardy áleýmettik-eko­nomıkalyq damytýdyń nysanaly ındı­ka­torlarynyń biri damý áleýeti joǵary aýyl­dardyń sanyn arttyrý bolyp belgilendi. Aýyldyq eldi mekenderdiń 2010 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyn­dy­syna júrgizilgen monıtorıng áleýeti joǵary AEM sanynyń ósý ústinde ekendigin kórsetti. Máselen, 2004 jylmen sa­lys­tyrǵanda damý áleýeti joǵary aýyl­dar­dyń sany 1409 birlikke kóbeıe túsken eken. Memlekettik baǵdarlamany iske asyrý barysynda aýyldyq eldi mekenderdi bilim berý nysandarymen qamtamasyz etý deń­geıi ósip, aýyldyq mektepterdiń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtyldy. So­nyń ishinde biryńǵaı aqparattyq keńistik qurý úshin aýyldyq bilim berý uıymdaryn Qazaqstannyń biryńǵaı bilim berý jú­ıe­sine telekommýnıkasııalyq jeliler jáne ınternet arqyly qosý jóninde kóptegen jumystar atqaryldy. Aýyldardy densaýlyq saqtaý nysan­dary­men qamtamasyz etý kórsetkishi jaq­saryp, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtyldy. Aýyldyq dárigerlik ambýlatorııalar, aýyldyq ýchaskelik jáne aýdandyq ortalyq aýrýhanalar olardyń emhanalyq bólimshelerimen birge bekitilgen normatıvterge sáıkes medısınalyq qural-jabdyqtarmen jáne sanıtarlyq avtokólikpen qamtyldy. Aýdandyq jáne oblystyq ortalyq aýrýhanalarda halqy­nyń sany az shalǵaı ornalasqan eldi mekenderge qyzmet kórsetý úshin shtattyq jyljymaly dárigerlik ambýlatorııalar quryldy. Aýyl halqyna kórsetiletin me­dı­sınalyq qyzmettiń sapasyn jáne qol­jetimdiligin qamtamasyz etý maqsatynda medısınalyq uıymdardyń tájirıbesine telemedısına engizildi. Ortalyqtandyrylǵan aýyz sý júıesi bar aýyldyq eldi mekenderdiń úlesi 13 paıyzǵa ósip, ondaǵy aýyl turǵyndary sapaly aýyz sýǵa qol jetkizdi. Al tasy­mal­dy sýdy paıdalanatyn aýyldardyń sany 517-den 189 birlikke deıin kemidi. Or­talyqtandyrylǵan elektr qýatyna qo­syl­maǵan aýyldardyń sany azaıyp, ta­bıǵı gazben qamtamasyz etilgen aýyldyq eldi mekenderdiń sany artty. Barlyq aýyldar telefon baılanysymen qamtyl­dy. Aýyldardy zamanaýı telekommýnı­ka­sııa­lyq qyzmetpen qamtamasyz etý úshin kanaldar sanyn kóbeıte otyryp, shalǵaı aýdandarda «Dama» spýtnıktik júıesi engizildi. Búgingi kúni elimizdiń barlyq aýyldary radıohabarlarmen jáne tele­kór­setilimmen qamtylǵan. Osy jyldary aýyldyq poshta baılanysynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy edáýir kúsheıtile tústi. 2009-2010 jyldary «Jol kartasy» boıynsha aýyldyq jerlerde mádenıet nysandaryna, kentishilik joldarǵa, sýarý kanaldaryna, bilim berý, densaýlyq saq­taý nysandaryna jáne jergilikti mańyz­daǵy avtokólik joldaryna kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilip, kóptegen aýyldar abattandyryldy. Aýyl halqyn ońtaıly jaıǵastyrýdyń úlgisin ázirleý boıynsha birqatar jumys­tar atqaryldy. Olardyń sheńberinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tara­pynan 50-den astam normatıvter men ádis­­temelik usynymdar ázirlendi, statıs­tıkalyq esep nysandaryna ózgertýler engizildi. Árbir aýyl boıynsha aýyl tur­ǵyndarynyń tabystarynyń kórset­kish­terin statıstıkalyq esepke alý jónge kel­tirildi, olardyń áleýetti syıym­dyly­ǵy anyqtaldy. Osy jyldary aýylsharýashylyq ón­dirisin damytý úshin qoldanylǵan memlekettik qoldaý sharalarynyń nátıjesinde agroónerkásip kesheniniń óndiristik kór­set­kishteri eleýli ósti jáne bul aýyl tur­ǵyndarynyń tabysynyń ósýine oń áser etti. 2010 jyly aýyldyq jerlerde taby­sy kúnkóris deńgeıinen tómen halyqtyń úlesi 10,5 paıyzdy qurady, bul 2004 jyl­ǵy kórsetkishten 3 ese tómen. Ju­mys­syzdyq deńgeıi 2,1 paıyzǵa tómendedi. Osy sharalardyń yqpalymen aýyldyq jerlerge keletin áleýmettik sala maman­daryn memlekettik qoldaýdyń zańnama­lyq negizi de jasaldy. 2009 jyldan bastap Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men jergilikti atqarýshy organdardyń tar­a­py­nan kóterme járdemaqy tóleý men turǵyn úı satyp alý úshin bıýdjettik nesıe berý túrindegi áleýmettik qoldaý sha­ra­larynyń toptamasyn usyný arqyly aýyldyq eldi mekenderge densaýlyq saq­taý, bilim berý, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý, mádenıet jáne sport mamandaryn tartý jáne olardy turaqtandyrý boıyn­sha sharalar qoldanylýda. 2011 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha aýyldyq jerlerge barlyǵy 14 110 maman keldi. Olardyń 10 666-sy nemese 76 paıyzy – ustazdar, 2 727-si (19%) – densaýlyq saqtaý mamandary, 450-i (3,5%) – mádenıet qyzmetkerleri, 149-y (1,3%) – sport mamandary, 118-i (0,7%) – áleýmettik qamsyzdandyrý júıesiniń ma­mandary. Olardyń bárine áleýmettik qol­daý kórsetildi. 2011 jyldyń sońyna deıin aýyldarǵa taǵy da 4 500 áleýmettik sala mamandaryn tartý josparlanýda. Sońǵy 3 jyl ishinde aýylǵa maman­dar­dyń kóptep kelýi ótken jyldardyń kór­setkishterimen salystyrǵanda edáýir ós­kendigin kórsetedi. Atap aıtqanda, aýyl­ǵa kelip jumysqa turǵan ustazdardyń sany 1,8 esege, dárigerlerdiń sany 2,7 esege ósken. Olarǵa beriletin bıýdjettik nesıe mólsheri 630 eselik aılyq eseptik kórset­kishten 1500 eselik aılyq eseptik kór­set­kishke kóbeıdi. Aýyldyq aýmaqtardy odan ári damytý máseleleri jańadan qabyldanatyn memlekettik, salalyq jáne óńirlik baǵdar­la­malar aıasynda odan ári iske asyrylatyn bolady. Sanat TUŃǴYShBEKOV, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Aýyldyq aýmaqtar isteri komıtetiniń tóraǵasy.