Shekteýli kontıngent (Sembaı Ábdiqadyrov týraly syr)

Álem ıad­ro­­lyq soǵys apatynyń aldynda turdy. Shıelenis AQSh-tyń Bostandyq aralyna basyp kirý­di kózdegen «Mangýst» operasııasynan bastalǵan bolatyn. Al KSRO oǵan jaýap retinde «Anadyr» atty áskerı jospar ja­sap, Kýbaǵa óziniń qýatty ra­ketalaryn aparyp ornatýǵa sheshim qabyldaǵan edi. Sóıtip sol jyldyń shildesinde Karıb teńizi akvatorııasyna qaraı keńes jaýyngerleriniń alǵashqy toby jasyryn túrde jiberilgen-di. «Anadyr» operasııasynyń bas­­ty ereksheligi onyń óte qupııa jaǵ­daıda júrgizilgendiginde der edik.

Qar­sy jaq ıadrolyq zarıady bar keńes raketalarynyń óz irgesindegi el – Ký­banyń starttyq alańynda turǵanyn 4 aı ótken soń ǵana kórip, qatty ábiger­ge túsken. Barmaǵyn tistegen AQSh áskerı vedomstvosy basshylary buǵan jaýap retinde «Iýpıter» atty óz oqtumsyqtaryn Túrkııa aýmaǵyna ornalastyryp, KSRO-ǵa baǵyttap qoıýǵa pármen bergen. Sodan N.Hrýshev pen Dj.Kennedı 10 kún boıy kez kelgen sátte basyp qalýǵa daıyn bolý úshin saýsaqtaryn «qyzyl túımede» ustap otyrǵan.

Karıb daǵdarysy degenimiz mine, osy edi. Oǵan sol kezderi ártúrli ke­me­men ústilerine jaı azamattyq kıim kıgen, qoldarynda týrıst, aýyl sharýashylyǵy mamany, jumysshy, oqytýshy degen qujaty bar 44 myńǵa jýyq keńes ofıserleri men jaýyngerleri ji­berilgen-tin. Biz joǵarydaǵy ózimiz aıtqan «Jat jerde» atty maqalamyzda sol jaǵdaı­dy baıandap, olarmen birge qazaq ulandarynyń da bolǵandyǵyn, so­lar­dyń biri qaraǵandylyq Els Mu­qatovtyń Kýba jerindegi taǵdyryn aıt­qanbyz. Osyny oqyǵan Muqan Sabyrov atty azamattyń kóp keshikpeı Jambyl oblysynan redaksııaǵa telefon soqqany esimizde. «Ondaı adamdar bizde de bar, – degen bolatyn sonda ol kisi. – Múmkindik týyp jatsa, kelip qaıtyńyz. Jolyqtyramyz». «Jaraıdy, – dep jaýap bergenbiz buǵan. – Jaǵdaıǵa qarap kóreıik».

...Endi mine, sol taqyrypty zerttep kórý úshin Moıynqumda otyrmyz. Áńgime ıesi – Sembaı Ábdiqadyrov esimdi qarııa. 1939 jyly osyndaǵy Komıntern bólimshesinde ómirge kelgen ol 1957 jyly orta mektepti bitiredi. Sodan soń aýpartkomda tehnıkalyq hatshy, ujymshar komsomol komıtetiniń jetekshisi bolady. О́stip júrgende armııa qataryna shaqyrylyp, Lenıngrad áskerı okrý­gine baryp túsedi de sondaǵy jalpy ás­kerı bólimde qyzmet atqarady. El­­ge­zek qımyly, tártiptiligi jáne tózimdiligin baıqaǵan basshylar ony az ­ýaqyt ishinde-aq vzvodtaǵy aǵa barlaýshy dárejesine kóterip, efreıtor ataǵyn beredi. Partııa músheligine kan­dıdattyqqa qabyldap, úlgili qyz­meti úshin eline qysqa merzimdi dem­alysqa jiberedi.

– Áskerı bólimge qaıtyp kelge­nimde, – deıdi aqsaqal, – kún sa­ıyn sý­retke túsirip, anketa toltyrtý bas­taldy. 3-4 adamdyq komıssııa kút­­pegen jerden shaqyryp alady da:­ «Qıyn jaǵdaı bola qalsa, oǵan daıyn­­syzdar ma? – degen suraqtyń astyna alady. Qarsy jaýap berýge qaýqar qaıda? Sol kezdegi patrıotızm rýhymen: «Otan ámirine ázirmiz! Berilgen buıryqtan bas tartpaımyz!» – deımiz taq-taq etip. 

Sodan jarty aı ótken soń joryq dabyly qaǵyldy da biz sol­tústik­ke qaraı bet aldyq. Tú­ni boıǵy jol­dy jabyq júk mashı­na­sy­nyń ústinde ótkizgenimiz esim­de. Tań atqanda: «Keldik. Sapqa turyń­dar!» – degen sózben jerge túsip qa­ra­saq, teńiz jaǵasyndaǵy úlken portta ekenbiz. Qarsy aldymyzda tolqynmen terbetilip, tumsyǵynda «Almetevsk» degen jazýy bar úsh qabat úıdiń bıiktigindeı appaq alyp jolaýshylar kemesi tur. Tóńireginde úlkendi-kishili barjalarǵa júk tıep jatqan uzyn moıyn krandar kó­rinedi. Osylarǵa ańtaryla qarap tur­ǵanymyzda, aldymyzdaǵy kemeniń búıiri ashylyp, onyń bir bólik qabyrǵa temiri eki ortaǵa «kópir» bolyp tura qaldy. Sol-aq eken komandırlerimiz kolonnadaǵy PT-76 tankileri men Ýral ZIS-ke ornatylǵan ZPÝ-2 qon­dyrǵylaryn álgi «ótkelmen» trıýmge kirgizýge buıryq bere bastady.

Sembaı aqsaqal osy jerge kelgen­de sál únsiz qaldy. Sóıtti de oıyn jınaqtap alyp, áńgimesin qaıta jalǵady. Odan uqqanymyz: jaýyngerler kemege tıelip bolǵan soń, bu­lar­ǵa polk komandıri keledi. Ame­rıkan ımperıalızmi, onyń adam­zatqa jasap otyrǵan zulymdyǵy jóninde zildi sóz qozǵaıdy. Sonyń bir kórinisi retinde olardyń jas memleket Kýbany basyp almaq bolyp otyrǵan aram pıǵylyn aıtady. Keńes Odaǵynyń buǵan eshýaqytta da jol bermeıtinin, Bostandyq araly turǵyndarynyń jarqyn bolashaǵy úshin qandaı da qımyldan bas tartpaı járdemdesetinin tilge tıek etedi. Sonyń naqty dáleli retinde partııa, úkimettiń uıǵarymymen ózderiniń muhıttyń ar jaǵyndaǵy beıbitsúıgish el – Kýba halqy aldyndaǵy ınter­nasıonaldyq boryshtaryn óteýge attanatyndarynan habardar etedi.

Áskerı basshylyqtyń aıtqany – zań. Olardyń bergen buıryǵy tal­qylanbaıdy. Oryndalady. Osy qaǵıda boıynsha jıynnan keıin bulardan jalpy kaıýtadaǵy arnaýly bólimge baryp, ózderiniń qujattary men je­ke zattaryn ótkizý talap etiledi. So­dan soń ústerindegi áskerı formalary jınalyp alynyp, onyń ornyna ár­qaı­sysyna sholaq jeń jeıde, keń ba­laq shalbar, tebeteı taqııalar men ke­nep týflı sııaqty jazdyq kıimder úlestiriledi. Jaýyngerler osyndaı qarbalas jumystardan soń ǵana baryp syrtqa shyqqanda, ózderi mingen kemeniń ekpindeı júzip, jaǵalaýdan áldeqashan uzap ketkenderin, maıak munarasynyń múldem artta qalyp, úlken teńiz aıdynyna shyqqandaryn kóredi.

– Kemedegi kúndelikti ómirlerińiz... Oǵan qalaı qalyptastyńyzdar? Mu­hıt­­taǵy sý joly... Qandaı marshrýtpen júrdińizder? Osy sapar kezin­de kútpegen jaǵdaı, oqys oqıǵaǵa kez­de­sip qalǵan jaıttar boldy ma?

– Bizdiń kele jatqan jerimiz Bal­tyq teńiziniń aýmaǵy eken, – dedi buǵan Sembaı aqsaqal. – Kememiz ony­men júzip otyryp úıleri gotı­kalyq stılmen salynǵan portty ora­ǵytyp ótti. «Shvesııa», – desti koman­dırlerimiz. Odan soń kózimizge orta ǵasyrdan qal­ǵan qorǵandary bar jaǵalaý kórindi. Bul Danııa eken. Osylaısha La-Mansh buǵazyna kelip jettik te Atlant muhıtyna shyqtyq. Kóretinimiz – bi­rin-biri basa kókteı alǵa umtylǵan taý­daı tolqyndar. Olarmen birge jarq-jurq etip aýaǵa sekirgen aqbaýyr aký­lalar... Basqa eshteńe joq. Tóńirek shet­siz de sheksiz sý aıdyny...

Al endi osy sapardaǵy kútpegen jaǵdaı degenge keler bolsaq... Iá, osylaısha 10 kún ótken. Kelesi táýlikte: «Alystan ushaq kórinedi», – degen habar tıdi qulaǵymyzǵa. Ony estisimen komandırlerimiz negizgi quramǵa kaıýtalardan shyqpaýǵa buıryq berdi de qalǵan topty sonyń aldyndaǵy saıası sabaqta jattyǵyp, pysyqtalǵan kóz aldaý keıpine kóshirdi. Atap aıt­qanda palýbada birimiz gazet oqyp otyr­ǵan týrıst, ekinshimiz domınonyń qyzyǵyna berilgen aspaz, úshinshimiz aýnaqshyǵan muhıt kórinisin polotnoǵa túsirip jat­qan sýretshi, tórtinshimiz kúnge qyz­dyrynyp maýjyraǵan jolaýshy beınesinde ár jerge shashyrap otyra qaldyq. Jaqyndaǵanda baıqadyq, áýede oıqastaǵan AQSh-tyń qos motorly áskerı ushaǵy eken. Ol tómen qaraı eki ret shúıilip keldi de kóligimizdiń jolaýshylar kemesi ekenine kóz jetkizip, ondaǵy bizdiń qol bulǵaǵan beıqam keıpimizdi kórip, keri qaıtyp ketti.

Áńgimeni budan ári jalǵar bol­saq, keńes jaýyngerleri mingen «Al­metevsk» jolaýshylar kemesi Karıb te­ńizine 14 kún degende keshtete je­tip, Kýba jaǵalaýyndaǵy shaǵyn port­qa zákir tastaıdy. Keıipkerimiz keıin baryp bilse, bul Santa-Klara qa­lasy eken. Mine, osy jerde olardy Bostandyq aralynyń turǵyndary shat-shadyman júzben qarsy alady. Fıdel Kastroǵa uqsatyp saqal qoıyp, ıyqtaryna avtomat asynǵan halyq jasaǵynyń jigitteri trappen túsip kele jatqan Sembaı sekildi za­man­dastaryna qol berip, sıgar syılasa, qarttary banan men kokos jańǵaǵy bar sebetterin kóterip aldarynan shyǵady. Porttaǵy osyndaı ińir qarańǵylyǵyndaǵy dabyr-dubyrmen birge keme trıýmine tıelip ákelgen tankter men avtomashınalar da jaǵalaýǵa jedeldetilip shyǵaryla bastaıdy. Kolonna ornynan qozǵalǵanda, ke­ńes jaýyngerleri taǵy bir kóńil tol­qytarlyq jaǵdaıdyń kýási bolady. Tún ortasynan aýyp ketse de qala halqy uıyqtamapty. Jasynan jasamysyna deıin kóshege shyǵyp, qýana qol bulǵap tur. Sóıtip ortalyq alań­nan ótkenshe-aq bulardy gúl shoqtaryna kómip tas­taıdy. Osyndaı qoshemetpen biz sóz etip otyrǵan polk ormandy alqapqa kelip kiredi. Sóıtedi de kelesi kúnnen bastap onda transheıalar qazyp, PT-76 tankteri men ZPÝ-2 qondyrǵylary ornatylǵan Ýral ZIS mashınalaryn jasyratyn bekinister sala bastaıdy. Kóp keshikpeı sol jerden garnızon shtaby qurylysyn júrgizý kerek degen buıryq keledi. Sodan Sembaı Ábdiqadyrov qyzmet etetin polk 4 aı osy jumyspen shuǵyldanady. Odan keıingi 3 aı ásker qataryna sha­qy­rylǵan Kýba jastaryn PT-76 tankisin júrgizip úıretýge ketedi.

– Maǵan qoıar kelesi saýalyńdy aıtpaı-aq túsinip otyramyn qaraǵym, – dedi osy araǵa kelgende qarııa. – Ol: «Bul el soǵys jaǵdaıynda bol­ǵand­yqtan, onda tasyr-tusyr atysty bastan keshirdińiz be, jer dúnıeni kúńirentken zeńbirek únin estidińiz be?» – degen suraqtar ǵoı. Joq, qudaıǵa shúkir, biz turǵan aımaq ondaıdan aman boldy. Ras, apta saıyn garnızonda áskerı dabyl qaǵylatyn. Artynan munyń bári tekserý úshin ekeni aıtylyp, jaýyngerler kazarmalarǵa qaıta oralatyn. Al, biraq... Iá, biraq teńiz jaǵasynda túrli qaqtyǵystar bolyp jatty. Ol arǵy betten tún jamylyp kelip, Kýba jerinde turaqsyzdyq jaǵdaıyn ornatýǵa tyrysqan jal­da­malylarǵa qarsy shaıqas edi. Osy­lardy uzynqulaqtan estip jatsaq, AQSh-tyń Kýba áýe keńistigin buzǵan U-2 barlaýshy ushaǵynyń Banes eldi mekeni mańaıynda atyp túsirilgeni týraly sýretti kózimizben kórdik. Bul «Granma» gazetindegi Fıdel Kastro bastaǵan úkimet adamdarynyń qulaǵan jaý ushaǵy janynda beınelengen foto bolatyn.

Saıası sabaqta muny Kýba qyrǵılary atyp túsirdi dep nasıhattap jatty. Al shyn máninde bul keńestik saıypqyrandardyń isi edi. Nege deseńiz, U-2 barlaýshy ushaǵy 24 shaqyrym bıiktikte manevr jasap kele jatqan. Ondaı qashyqtyqqa Fıdel zenıtkalarynyń oǵy eshýaqytta jete almaıtyn. Buǵan tek sol kezdegi Bos­tandyq aralyna ornatylǵan keńestik reaktıvti qondyrǵylardyń ǵana múmkindigi bar edi. «Nege?» deısizder ǵoı. 1960 jylǵy Paýers oqıǵasyn eske alaıyqshy. Irannan ushyp shy­ǵyp, KSRO-nyń batys bóligin basyp ótip, Norvegııadaǵy NATO aerodromyna baryp qonbaqshy bolǵan ol Sverdlovskige jete bergende atyp túsi­rildi ǵoı. Sondaǵy barlaýshy ushaq osy U-2, al ony áýedegi 22 sha­qy­rymdyq qashyqtyqtan qulatqan Prı­volje áskerı okrýgindegi reak­tıvti qondyrǵydan jiberilgen snarıad bolatyn. Osyny jaqsy biletin ame­rıkalyq áskerı sarapshylar Kýba aspanyndaǵy joǵarydaǵy jaǵdaıdan keıin kádimgideı seskenip qalǵany bar. Sol ish jııýdyń arty jylymyqqa ulasyp, Karıb daǵdarysynyń beıbit túrde sheshilýine jol ashyla bastady.

– Joǵarydaǵy áńgimele­rińizdiń arasynda siz Kýba jerine kelgennen bas­tap­ ondaǵy halyq jasaǵy múshe­­lerimen birge qurylys salǵandaryńyzdy, sol el jaýyngerlerin tank júrgi­zýge úı­ret­ken­derińizdi aıtyp qaldyńyz. Sonda...

– Bir-birlerińizdi qalaı túsin­dińizder deısiń ǵoı. Onyń bári aýdarmashylar arqyly júzege asqan sharýa­lar shyraǵym. Bir vzvodta bir tilmash qyzmet etti desem esh qatelespeımin. Olar da sol kezdegi biz sııaqty órimdeı jastar bolatyn. Kóbi Máskeýdiń Pat­rıs Lýmýmba atyndaǵy halyqtar dos­­tyǵy ýnıversıtetiniń túlekteri edi. Máselen, bizge bekitilip berilgen Mı­gel esimdi ji­git osy joǵary oqý ornyn bitirgen azamat-tyn.

– Kýbadaǵy ózińiz qyzmet etken polk keńes áskerleriniń son­daǵy shekteýli kontın­genti ǵoı. Yqtımal soǵys aıma­ǵyndaǵy osy qarýly qurylymda ózińiz­den basqa qazaqtar, qazaqstandyq basqa ult ókilderi boldy ma? Bolsa olar kim­der edi? Sodan soń... Iá, sodan keıin el­ge qa­shan oraldyńyzdar. Qaıtar jolda esh­qandaı «Odısseı oqıǵalary» bol­ǵan joq pa?

– Onda bizdiń el azamattary nege bolmasyn, boldy. Olar: Jambyl oblysynan Kereı, Qostanaıdan Qanat, Taldyqorǵannan Pernebek degen jigit­ter edi. Kereımen 70-80-jyldary oblys ortalyǵyna barǵanymda kez­desip, áńgimelesip júrdim. Jol jóndeý mekemesinde «K-700» trak­tory­nyń júrgizýshisi edi. Ásııa atty zaıyby, Nurjan degen balasy boldy. 90-jyldardan beri habarsyzbyn. Al Qostanaıdaǵy Qanat pen Tal­dy­qorǵandaǵy Pernebekti áskerden oralǵannan keıin kórgenim joq. Kýbada bulardan basqa Aleksandr Zavertaev, Ana­tolıı Kolbas degen joldastarym da boldy. Olar osy Moıyn­qumnyń jigit­teri-tin. Elge kelgen soń aralasyp turdyq. Jaqsy qarym-qatynasta ǵu­myr keshtik.

...Já, áńgimemdi aıaqtaıyn. 1963 jyldyń qyrkúıek aıynda garnızonda úlken jıyn boldy. Onda Gavanadan úkimet adamdary kelip, bizge rahmet aıtty. Polkymyzdaǵy biraz ofıserler men jaýyngerlerge alǵys hat tapsyrdy. Olardyń arasynda kishi serjant men de bar bolyp shyqtym. Ertesinde elge qaıtatynymyz týraly ­habar estidik. Qýanyshymyzda shek joq. Komandırimizben birge sol kúni Kýba astanasyna baryp, eki kún qala ara­ladyq deısiń. Qolyńa ustap kór, qara­ǵym. Mynaý sol saıahatymyzdan qal­ǵan belgi.

Sembaı aqsaqal osy sózderdi aıtty da bólmedegi kitap sóresinen bir sýve­nır­di aldy. Birden baıqadym, ulý­tas. Kádimgi teńiz jándiginiń qabyr­shaǵy. Kýbalyqtar muny muhıt jaǵalaýynan jınap alyp, olar­dyń ishindegi qyzyq keıiptegi, túr­li pishindegi tas qabyqtardy óń­deıdi. Sóıtip týrısterge syıkáde etip satady. Muny biletinim, jastar men stýdentterdiń 1985 jyly Máskeýde ótken Dúnıejúzilik HII fes­tıvalinde respýblıkalyq jastar gazetiniń tilshisi retinde «Kosmos» pavılonyndaǵy 111 eldiń qolóner buıym­dary qoıylǵan yntymaqtastyq bazarynda bolǵanym bar. Sonda Kýba kórme salonyndaǵy Hose Lýıs esimdi satýshy jigit meniń qulaǵyma quıtaqandaı ulýtasty qaıta-qaıta tosyp, shala orysshasymen: «Ne estidińiz?» – dep jymyńdaı kúlgeni áli kóz aldymda. «Jeldiń gýilin, ózenniń gúrilin, teńizdiń shýylyn», – dep jaýap bergenmin oǵan. Shynynda da solaı edi. Ol ulýtastyń ishinen sonda ýildegen bir ǵajaıyp dybys shyqqan.

Sol esime túsip, aqsaqal qolyma ustat­qan ulýtasty qulaǵyma tostym. Osydan 33 jyl burynǵy estigen tanys dybys. Ýildegen jel, gúrildegen ózen shýyldaǵan teńiz úni... «Biledi ekensiń ǵoı», – dep kúldi qımylymdy qadaǵalap otyrǵan qarııa. «Iá, habarym bar», – dedim jymıyp úı ıesine. Sóıttim de 1985 jylǵy Máskeý oqıǵasyn aıttym. Al ol kisi óz kezegin­de Kýbadan alyp kel­gen ulýtas tarıhynan syr shertti. Bul áńgimeden uq­qanym, erteń elge qaıtamyz dep Gava­nada dúken aralap júrgen bular satý­shy qyzben tanysyp qalady. Qoshtasarda boıjetkenge bir jaýynger estelikke pılotkasyndaǵy qyzyl juldyzdy, ekinshisi keýdesindegi VLKSM degen jazýy bar komsomol znachogyn beredi. Buǵan rıza bolǵan satýshy Sembaı aǵamyz bastaǵan jaýyngerlerge bir-bir ulýtas sývenırin syılaıdy. Myna syıkáde mine, sol eken.

...Sodan bir aptadan keıin keıip­ke­rimiz qyzmet etetin polk jaýyn­gerleri elge qaıtady. Solardyń biri Sem­baı aǵa Ábdiqadyrov Moıynqumǵa keli­simen birden osyndaǵy Kókterek keń­sharyndaǵy uıymdastyrý jumys­taryna kirisip ketedi. Ýaqyt óte kele aýdandyq «Bilim» qoǵamynda jaýap­ty hatshy, aýpartkomda nus­qaý­shy qyzmetin atqaryp, Jambyl keńsharynda partorg bolady. Odan keıin Taldyózekte aýyldyq keńes tóraǵasy, Hantaý keńsharynda jumys­shylar komıtetiniń basshysy retinde izgi iz qaldyryp, zeınetke shyǵady.

– Munda kelgeniń, qoldaǵy qujatty kózben kórip, áńgimeleskeniń jaqsy boldy qaraǵym, – dedi keterimde Sembaı aqsaqal. – KSRO kezinde otty núkteler dep atalatyn shet jer­ge barǵan otandastarymyz onsha kóp emes qoı. Solardy kózi tiri kezinde izdep taýyp, sóılesip qalsańdar qandaı ǵanıbet bolar edi. Máselen Egıpet, Angola, Vetnamda áskerı qyzmet atqarǵan qandastarymyzdyń ómiri... Aıtylmaǵan taǵdyr, ashylmaǵan erlik paraqtary ǵoı bular.

«...Jáne jazylmaǵan tarıh betteri de», – dedim men ishteı kúbirlep.

Janbolat AÝPBAEV,

«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy,

Moıynqum aýdany