Ibalylyq – ıgi qasıet

Onyń ımandylyǵy men ınabat­tyǵyna teń keletin eshnárse joq. Jan sulýlyǵy men tán sulýlyǵy da bıik. Áıel ol ómirdegi eń qymbat, asyl jandar. Osy áıelder birinshi kezekte baýyryndaǵy balasymen qymbat, názik, ınabattylyǵymen súıkimdi, súıikti.

Durys-aq. Endi osy áıelder týra­ly ıslam dini ne deıdi? Sondaı-a­q búgingi áıel she? Oqyp, qarap otyr­­sań ıslam dini de áıelderdi jo­ǵary dárejege kótere bilgen, qadir tutqan. Biraq, myna bir máse­le esten shyqpaýǵa tıis. Qand­aı bir áıel bolmasyn ıslamdy, dini men ımanyn túrli ǵıbadattar men farzdardy jáne sonymen birge haramdardy da úırenýi tıis, ol – farz. Bul jerde ákesi ne bolmasa kúıeýi bul aıtylǵan ilimderdi olar­ǵa úırete bilýi kerek. Olaı etpegen jaǵdaıda olar úlken kúná­ǵa túsedi. Aldynda joǵaryda aıtyl­ǵan mindetterdi úıretip, túsin­dirip, úzbeı aıtyp otyratyn adam­dary bola turyp ony tyńdap, jú­zege asyrmaǵan bolsa, onda áıel­diń ózderine de óte qıyndyq ornaıdy.

Musylman áıeli úshin saýda-sat­tyq jasap, olardyń bilim-ǵy­lymmen aınalysýyna, óner­ká­sip pen aýylsharýashylyq ju­­mys­tarymen shuǵyldanyp, aqsha tabýyna esh ýaqytta tyıym sa­lynǵan emes jáne ol haram tirlikke jat­qyzylmaǵan da. Bi­raq ne istese de tek adal isteý kerek. Bireýdiń aqy­syn jep paıda ta­býdyń, ersi, ıman­dylyq pen adal­dyqqa qarsy is-áre­ket etýdiń jolyna túspeýge tıis.

Islam men áıeldiń ara qaty­nasy týraly aıta kelip myna bir máseleni este myqtap ustaǵandy jón kóremiz. Hadıs sharıfte: «Bir áıel bes ýaqyt namazyn oqyp, ramazan aıynda orazasyn tu­typ, namysyn qorǵap, kúıeýine moıynsunatyn bolsa, onda ol qa­laǵan esiginen jánnatqa kiredi» dep jazylǵan.

Árıne áıelderdiń bári birdeı emes, keıbireýleriniń dúnıeqor, baılyq pen ataq-dańq, mansapqor bolyp keletini de shyndyq. Bir bas qosqan shaǵyn ǵana otyrysta kúıeýi de, ózi de ǵylym doktory, jasy 70-ten asqan Baqyt degen jeń­­gemizdiń: «Biz kezinde kúndiz kúni­men joǵary oqý ornynda oqyp, al odan soń túnniń bir ýaǵyna deıin jaldanyp jumys istep kún kórdik. Kúıeýim úshinshi kýrsqa kelgenshe poıyz jolǵa baryp júk túsirdi. Keıin jedel járdem bólimderinde feldsherlik jumys istedi. Jıyrma jyl páter­den páter aýystyryp, jú­gi­rip júrdik. Baılyq pen mansapty ańsap kórmeppiz. Joǵary oqý ornynda oqyp bilim alsaq ta búgingi kúnniń jastary sııaqty ashyq-shashyq júr­medik. Allaǵa shúkir, sol táýbe, sabyr men shydam­dy­lyǵymyzdyń arqasynda biz kele-kele joǵary laýazymdy qyzmetti de atqardyq, eńbek etip, elimizdiń búgingideı ósip, jetilýine ózindik úlesimizdi de qostyq. Qazir eshkimnen kem emespiz. Al búginginiń jastary she? Qınalyp jumys istegisi kelmeıdi. Taǵyda sóıtip otyryp qymbat kólik, záýlim úılerde turǵysy keledi. Baǵasy bıik áshekeılerge áýes. Ol bolmaıdy. Birinshi eńbek etý kerek», degen sózi bizdi sheksiz rıza­shylyqqa bóledi.

Oqyp otyrsańyz Quran kárimde bylaı dep jazylǵan: «Jaqsy áıelder Allaǵa moıynsunady jáne kúıeýleriniń aqylaryn oryn­daıdy. Kúıeýleri joq kez­de olardyń namysyn jáne mal-múlkin Allanyń kómegimen qor­ǵaıdy». Áıelder osy sózdiń mán-maǵynasyna zer salyp, ony bul­jytpaı oryndap otyrýǵa tıis. О́ıtkeni kúıeýiniń aqysyna mán berip, is atqarǵan árbir áıel saýapqa kenelip otyrady eken. Saýap degenimiz – o dúnıege bar­ǵan­­d­aǵy óz jaǵdaıymyzdy ózimiz­diń jaqsartýymyz.

Ras, keıbir áıelder kúıeýine qatty sóılep, betine kelip, onyń tabysy az ekenin betine basyp «Se­nen ne qyzyq, ne artyq­shy­lyq kórip otyrmyn. Sen meni qandaı asyl dúnıelerińmen qarq qylyp otyr­syń», dep baı­balam salyp ja­tady. Bul ıman­dylyqqa úsh qaı­nasa sorpasy qosylmaıtyn óte ersi jaǵ­daı. Artyq ketýshilik. Bulaı aıtyp kúıeýiniń kishkentaı da bolsa oǵan jasap otyrǵan jaǵdaıyn mensinbeýshilik, túsinbeýshilikke bar­maý kerek. Osy tusta árbir áıel sonshalyqty dindar bolyp ket­pese de musylmanshylyq pen ımandylyqtan qol úzbes úshin, hadıs sharıfte aıtylǵan myna bir sózge mán bere bilýi kerek. Onda: «Eger kúıeýlerine Kúfranı nıgmet etpegende, namaz oqyǵan áıelder dereý jannatqa kiretin edi» delingen.

Osy aıtylǵandardy múltiksiz oryndaýmen birge árbir áıel kúıeýine jasaǵan jaqsylyqtaryn mindet etip, renjitpeýi kerek. Oryndaı almaıtyn nárseni kúıeýi­nen talap etip, suramaý kerek. Kerisinshe, kúıeýine rızashylyq tanytyp, ony árkez qýantyp otyrýǵa tıis. Sondyqtan da «Áıel moınyndaǵy kúıeý aqysy, sen­derdiń moınyńdaǵy meniń aqym sekildi. Olaı bolsa kúıeýiniń aqy­syn oryndamaǵan áıel Alla Taǵa­lanyń aqysyn oryndamaǵan bolady» dep jazylǵan hadıs sharıfte.

Sonymen birge árbir áıel balasy óziniń ashyq-shashyq kıinýine jol bermesten musylmandyqqa tán kóregendik tanytyp, óziniń ıs­lam aldyndaǵy tazalyǵyn tany­typ júrýi kerek. Bul saýapqa saýap qosatyn ımandylyq.

Serikbaı TURJAN,

Báıdibek aýdanynyń qurmetti azamaty

Ońtústik Qazaqstan oblysy