Dúıim jurtqa málimi, qasıetti Aqjaıyq ańǵarynda boı túzegen, oı túzegen irgeli eldiń qyzǵaldaq qyzdary aıdaı sulý kórkimen de, salıqaly aqyl-parasatymen de árkez erekshelene tanylǵan. Has sulýlyq týraly sóz qozǵaǵanda Jaıyq Jibegine kim teń keler.
Este joq eski zamannan beri baǵamdasaq, Batys Qazaqstan óńiriniń arýlary arasynda nebir dúldúl el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen analarymyz az bolmaǵan. Qazaq áıeli qashanda dástúrli mádenıettiń tutqasy bolyp, áıeldikten danalyqqa, otbasy, oshaq qasy tirliginen rýly eldiń qamyn oılaıtyn «bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetken» El anasy deńgeıine kóterile bilgen. Máselen, ataqty Ábilqaıyr hannyń zaıyby, aqyldy da kóregen Bopaı hanym eldiń basyn biriktirý, el uıytý isine belsene aralasyp, sheber dıplomat bolýymen erekshelense, Bókeı hannyń jubaıy Otan hanym ákeden erte jetim qalǵan Jáńgirdi el basqarý isine jastaıynan baýlyǵany málim. Al Jáńgir hannyń jary Fatıma hanym eýropasha bilim alǵan, birneshe Shyǵys jáne Eýropa tilderin erkin meńgergen zııaly áıel han bastamalaryna kómek qolyn sozyp, jeke keńesshisi bola bilgen.
1857 jyly Oral qalasynda qazaq dalasyndaǵy tuńǵysh qyzdar gımnazııasynyń ashylýyn, 1883 jyly Orda qalasynda jergilikti qyz balalarǵa arnaýly orta bilim berý maqsatynda qyzdar ýchılıshesi jumys isteı bastaǵanyn qaıda qoıarsyz. Osy oqý ornynan qoǵam qaıratkeri Alma Orazbaevanyń, alǵashqy ınjener-metallýrg Mádına Begalıevanyń shyǵýy tegin emes...
Qazaq ónerine aıryqsha úles qosqan talantty tulǵalar sapynda Aqjaıyq qyzdarynyń orny ala bóten. Bul tizim ataqty «Jetim qyz» dastanynyń avtory Almajan Azamatqyzynan bastaý alady. Bul saptaǵy kúı anasy Dına Nurpeıisovanyń qazaq mýzyka ónerindegi ornyn aıtyp jetkizý múmkin emes. Shashasyna shań juqpas dúldúl kúıshi, halyq kompozıtory Dına anamyz – Qazaq mýzykasynyń altyn qoryna qosylǵan tańǵajaıyp kúılerimen, keremet oryndaýshylyq qabiletimen de kúlli álem jurtynyń tańdaıyn qaqtyrǵan uly fenomen. Qazaq teatr óneriniń maıtalmandary KSRO halyq ártisi Hadısha Bókeeva, KSRO halyq ártisi, opera ánshisi Roza Jamanova, qazaq kınosynyń «Qyz Jibegi» Merýert О́tekeshovalar – ulttyq ónerimizdiń deńgeıin álemdik bıik shyńǵa kótergen biregeı daryndar.
Búgingi tańda Batys Qazaqstan aımaǵy arýlarynyń tynys-tirshiligi múldem jańasha jańǵyrýda. Eseli eńbegimen elge tanylyp, halyq iltıpatyna bólengen taǵylymy mol keıýana, ardaqty áje, asyl ana, aıaýly apalarymyzdyń esimderi men ónegeli isteri ár býynnyń jadynda jańǵyrýy qazirgi urpaqtyń rýhanı túleýine sep. Osy joǵaryda atalǵan qaǵıdalar úrdisinde el mereıin eselegen Aqjaıyqtyń asyl arýlaryna arnalǵan arnaıy ensıklopedııa jaryq kórdi. («Aqjaıyqtyń asyl arýlary» – «Zaslýjennye jenshıny Prıýralıa» ensıklopedııasy, ekinshi basylym, Almaty, «Merekeniń baspalar úıi» JShS, 2018, 360 bet, qazaq, orys tilderinde, taralymy – 500 dana).
Eńbek BQO ákimshiligi, «Qadyr Myrza Áli» qoǵamdyq qory, «KATEK» JShS jobalaý-ınjınırıng kompanııasynyń demeýshiligimen jaryq kórgen. Tulǵataný salasynda kúlli kópshilikke usynylyp otyrǵan atalmysh ámbebap qundy eńbek – Aqjaıyq arýlaryna arnalǵan ystyq yqylas pen zor qurmet belgisi.
Abat QYDYRShAEV,
M.О́temisov atyndaǵy BQMÝ professory