Bilimniń jaqqan shyraǵyn

Elimizdiń qalyptasý kezeńinde halyq­qa bilim berý salasyndaǵy mádenı revo­lıýsııaǵa belsendi aralasqan Janábil Qabyluly Nurmanov 1896 jyly dinı saýatty otbasynda dúnıege kelgen. Bala kezinen zerek Janábil ákesiniń yqpalymen áýeli dinı medreseni bitirgen soń musylman dinin nasıhattaýǵa daı­yn­dalady. Biraq ol sol kezde «Alashorda» qozǵalysyna belsene aralasyp, keıin olardyń bir bóligimen birge bolshevıkterge qosylady. 20-jyldardaǵy keńestik Qazaq eliniń negizin qalaǵan kórnekti qoǵam qaıratkerleri S.Seıfýllın, I.Jan­súgirov, B.Maılın, I.Toqtybaevtyń qata­rynda Túrkistan óńirin órkendetýge óz úlesin qosady. Janábildiń ákesi Qabyl musylman dinin nasıhattaǵan óte dindar adam bolǵan. Belgili jaǵdaılarǵa baılanysty, saıası qýǵyndaýdan aman qalý úshin ol otbasy, jalǵyz uly bar ekenin jasyryp, ózi meshitte ómir súrgen. Sondyqtan balasy Janábil anasy Jańylmen birge jergilikti turǵyn Nurmannyń úıinde turyp, keıin onyń tegin alady. Nurmannyń jalǵyz uly Baımahan Janábildiń týysqan aǵa­syn­daı bolyp ketken. Baımahan da keıin Janábildiń anasy Jańyldyń nemere sińi­lisine úılenip, kúıeý balasy atandy. Qabyl balasy Janábildiń talabymen astana Qyzylorda qalasynan Almatyǵa kó­shirilgennen keıin 1929 jyly otbasymen qosylyp, qalǵan ǵumyryn birge ótkizedi. Janábil Nurmanov eńbek jolyn 15 jasynda jumysshy bolýdan bastap, 1918 jyly, ıaǵnı 22 jasynda BKp(b) múshe­li­gine kiredi. 1923 jyly ultqa qarsy jáne qazaq halqynyń zulmat kezeńderinde júr­­gizilgen saıasatpen ashyq kelispeýine baılanysty partııa qatarynan shyǵary­la­dy. 1918-1920 jyldary I sanatty mu­ǵa­limdik qyzmet atqaryp, 1920-1925 jyl­­dar aralyǵynda ata-analary qýǵyn-súr­gin­ge ushyraǵan nemese ashtyqtan qaıtys bolǵan baspanasyz balalarǵa arnalǵan Aqmeshit qalasyndaǵy №2 balalar ın­ternatynyń dırektory bolyp jumys isteıdi. 20-shy jyldardaǵy respýblıkamyz­­daǵy saýatsyzdyqty joıý máselesi ba­­ryn­­sha qolǵa alynǵan kezde joǵary pe­dogogıkalyq kýrstar bitirgen J.Nur­­ma­nov mádenı revolıýsııanyń anaǵurlym mańyzdy tapsyrmalaryn oryndaýǵa belsendi aralasyp, kommýna mektebiniń tár­bıeshisi, №2 balalar úıiniń meńgerýshisi bolady. Osy kezderi bel sheshpeı eńbek etken ol saýatsyzdyqty joıý mektebin, Oktıabr revolıýsııasy atyndaǵy 9 jyl­dyq mektepti (búginde Qyzylorda qala­synda jumys jasap turǵan №6 qazaq orta mektebi), pedagogıkalyq qaıta daıarlaý kýrstaryn, Qyzylordadaǵy sol ýaqyt­ta­ǵy alǵashqy mamandandyrylǵan oqý orny – Aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn qu­­­ryp, ózi basqarady. Osy iri isterdiń bá­riniń basyn qosyp Janábil Qabyluly Nurmanovtyń Qazaqstan halqy men jas­taryna, balalarǵa jasaǵan qyzmetin, IýNESKO-da belgilengen Reseı aǵar­tý­shysy, ataqty Anton Semenovıch Maka­renkonyń qazaq elindegi úlgisi desek, ar­tyq aıtqandyq emes. Ol 1925 jyly ulttyq jańa saıasattyń júrgizilýine jáne Qazaqstan astanasy­­­nyń Orynbordan Qyzylordaǵa kóshiri­lýi­ne baılanysty 1927 jyly BKp(b) músheligine qaıta qabyldanady. Sóıtip, 1925-1929 jyldary Qyzylorda qalasyn­­da­ǵy bilim berý isi boıynsha ýákiletti ókil qyzmetterin atqarady. Osy kezeńde alǵashqy ulttyq kadrlardyń ishinen ha­lyqqa bilim berýdiń Qyzylorda ýezdik bóliminiń ınspektory bolady. 1926 jyly Qazaqstan Ortalyq At­qarý komıtetiniń Qyzylorda aımaqtyq saı­laý komıssııasy Prezıdıýmynyń mú­she­ligine saılanyp, 1926-1928 jyldary halyqqa bilim berýdiń Qyzylorda ýezdik bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaı­yn­dalady. Ol 1927 jyly osy qyzmette júrgende, qazaq ádebıetiniń negizin salý­­shy, memleket qaıratkeri Sáken Seıfýllın Qyzylorda halyq aǵartý ınstı­tý­ty­nyń rektory bolyp qyzmet atqarady. Sodan 1927 jyly jeltoqsanda J.Nur­manov Qazaqstan Ortalyq Atqarý komıteti Qyzylorda ýezdik saılaý ko­mıs­sııasynyń hatshysy bolyp taǵaıynda­la­dy. Al 1928 jyly 30 tamyzda Birinshi aı­maqtyq pedagogıkalyq kýrstardy ótki­­zý kezinde aǵartýshy qyzmetkerlerdiń al­ǵa­shqy respýblıkalyq konferensııa­syn uıymdastyrady. Janábil Nurmanov 1929 jyly elimiz­diń astanasy Qyzylorda qalasynan Al­ma­ty qalasyna aýysqanda Qyzylorda oblysyndaǵy Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetin basqarýǵa jiberiledi. Artyn­­sha, ıaǵnı 1931 jyly, 35 jasynda belgisiz sebeptermen kenetten qaıtys bolady. Keıin onyń esimi qurmetpen eske alynyp, oǵan Keńes ókimetiniń, Qazaq eliniń da­mýy­na ózindik úles qosqany úshin «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen muǵalimi» qur­met­ti ataǵy berildi. Búginde Qyzylorda qala­syn­da I.Toqtybaev kóshesindegi ólketaný murajaıy janynda Janábil Qabyluly Nurmanov pen Keńes ókimetiniń qalyp­tasýy kezeńindegi azamattyq soǵysta óz jandaryn qurban etken batyrlarymyz, onyń 18 serigin eske túsiretin baýyr­las­tar eskertkish-memorıaly ornatylǵan. Qa­la kóshelerine olardyń attary berilgen. Janábil Qabyluly 1931 jyly qaı­tys bolǵanda onyń artynda Qyzylorda qalasyndaǵy áıelder mektep gımnazııa­sy­nyń alǵashqy dırektory bolyp qyzmet atqarǵan aıaýly jary Zaıda Iýnýsova jáne 4 jastaǵy uly Erkin men alty aı­lyq qy­zy Farıda qalady. Uly Erkin Ja­n­­­­á­bi­lov ákesi men anasynyń jolyn qýyp, bilim berý jolynda úlken jetistikterge qol jetkizip, quqyq qorǵaý salasynda qyz­met­ter atqardy. Ol respýblıka ǵylymy­na ózindik úlesin qosyp, uzaq jyldar Qaraǵandydaǵy KSRO IIM Joǵary mektebinde qyzmet etip, eńbek quqyǵy kafe­dra­syn basqardy, keıinnen Almatydaǵy KSRO IIM Joǵary mektebinde qyzmet etip, mılısııa polkovnıgi, dosent, zań ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine deıin jetti. Qyzy Farıda da áke úmitin aqtap, 1956-1961 jyldary Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyna óz úlesin qosqan qurmetti adam boldy. 1961-1991 jyldar aralyǵynda 30 jyldan astam ýaqyt balalar úıin basqaryp, qurmetti eńbek demalysyna shyqqanǵa deıin jyl saıyn 80-ge jýyq balaǵa pana bolǵan, búginde 80 jasqa tolǵan aıaýly ana. Bú­gin­gi kúni Qazaqstannyń alǵashqy qalyptasý kezeńderinde halqy úshin eńbek etken úlgili ata men áke jolyn Janábil Nur­manovtyń nemereleri jalǵastyrýda. Olar­dyń ishinen tuńǵysh nemeresi quqyq ǵylymdarynyń doktory, zań ǵylymda­rynyń kandıdaty, IIM-niń polısııa polkovnıgi, qazirgi kúni Qazaqstan Respýb­lıkasy Qaýipsizdik keńesi Ahýaldyq or­talyǵynyń meńgerýshisi qyzmetin atqa­ryp otyrǵan Nurlan Erkinuly Janábi­lovti atap aıtýǵa bolady. Halqy úshin eleýli eńbek etken ata­la­rymyzdyń tarıhtaǵy ózindik ornyn aı­qyn­­daýy­myz ótkenge qurmetimiz. Olar tý­ra­ly derekterdi jaryqqa shyǵaryp, óne­ge­li isterin keler urpaqqa úlgi etýimiz bizdiń paryzymyz bolmaq. Ábdirahman QYDYRBEK. –––––––––––––––– Sýrette: Janábil Nurmanov otba­sy­men birge. Qyzylorda. 1931 jyl.