Bııazy jún men baǵlannyń baby qashan keledi?

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaqstanda qoı sany 34-36 mıllıonǵa jetti, olardan jylyna 100-105 myń tonna jún óndirildi. Júnniń 60-65%-y joǵary sapaly, baǵasy qymbat bııazy jún edi. Bııazy jún álemniń 12 eline eksporttaldy. Al qazir elimizde jyl saıyn 37-40 myń tonna jún óndiriledi, onyń 15 tonnasy bııazy jún eken. Bııazy júndi qoılardyń eń kóp ósiretin óńirler – Almaty, Jambyl oblystary. 

Elimizde júnnen ıirilgen jipke degen jyl saıynǵy su­ranys 200 tonnadan asady. О́kinishke qaraı, osy su­r­a­nystyń bar-joǵy 5%-yn qam­tıtyn jýylǵan bııazy jáne jartylaı bııazy jún óńdeledi. Elimizde ishki naryqta oǵan suranys ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Búgingi tańda jeńil ónerkásip ónimderimen ishki suranystyń 9%-y ǵana óte­ledi, ıaǵnı eksportqa to­lyq táýeldimiz degen sóz. Jyl saıyn ımporttyq ónim­derge degen táýeldilik kólemi de ulǵaıyp barady, qazir ol eks­porttan 10 ese asyp tú­se­di. Ekonomıkalyq tur­ǵy­da táýelsiz bolý úshin ózi­miz­di kem degende 30 paıyz taýarmen qamtamasyz etýimiz kerek. Elimizde jeńil óner­kásip­tiń barlyq sektoryn damy­týǵa naryqtyń tolyq múm­kin­dikteri bar bola tura, oǵan qol jetkize alar emespiz. Bul salanyń áleýmettik mańy­zy óte joǵary, halyqty jumys­pen qamtý úshin osy salany da­mytý erekshe mánge ıe. Máse­­len, Úndistan, Qytaı, Túr­­kııa­da jeńil ónerkásip sala­­synda halyqtyń 21 %-y ju­mys isteıdi. 

Kúni búgingideı esimde, toqsanynshy jyldardyń orta sheninde Gonkongten kelgen bir alpaýyt bıznesmen Pavlodar oblysynyń Besqaraǵaı asyl tuqymdy qoı zaýytynda óndirilgen bar­lyq bııazy júndi (100 tonna sha­ma­synda) satyp alyp, ony Aıa­gózdegi fabrıkada jýdy­ryp, alyp ketti. Sol bıznes­men­niń Shanhaıda mal júnin ón­deý­men aınalysyp, tabysqa kene­lip júrgenine kúmánim joq. 

Bııazy júnniń baǵasy álem­­dik naryqta sapasyna baı­­lanysty ár kılosy 4-15 dol­­larǵa baǵalanady, al bizdiń eli­miz­de 1 dollar, tipti odan da ar­zan. Sapaly júnnen alynatyn mata da joǵary sapaly, odan tigilgen kıim jyly, sándi, gıgıenalyq talaptarǵa saı keledi. Qazirgi kezeńde álem naryǵynda júnniń jińishkelik ólshemi joǵarylaǵan saıyn baǵasy da ósedi. Sondyqtan álemde jińishkeligi joǵary jún beretin mal tuqymyn ósirýge kóp kóńil bólinedi. Vatıkan jáne Japonııanyń ımperatorlyq úıi jińishkeligi 14-16 mkm jún alý úshin aýst­ra­lııalyq fermerlerge aldyn ala 10 jyl buryn tapsyrys beredi eken. Mundaı shıkizattyń 1 kılosy 140-200 dollar turady. 

Aýstralııada bııazy júndi qoılardyń jún talshyǵynyń jińishkeligi negizinen 18-21 mkm shamasynda. Tez jetilgish, jún jińishkeliligi 18-21 mkm bo­latyn etti-júndi baǵyttaǵy qoı tuqymdary ósiriledi. Olar do­ne jáne aýstralııalyq etti me­rınos, bul eki tuqymnyń eti de, júni de joǵary baǵa­la­na­­dy. Qoshqarlardyń orta­sha tiri­leı salmaǵy 130 kg bolsa, saýlyqtary – 80-90 kılo sha­ma­synda. On aptalyq qozy­­lardyń salmaǵy ortasha 50,0 kıloǵa jetedi eken. Jo­ǵary ettik sıpattarymen birge árqaısynyń ortasha taza jún túsimi 4-5 kg. Bizdiń elde osyndaı tuq­ymdardy paıdalaný ar­qy­ly et-jún ónimin ósirýge jáne sapasyn jaqsartýǵa bolady. 

Júrgizilgen ǵylymı-zert­teý jumystary osy tuqymdar­dyń qoshqarlarynan alynǵan býdandardyń tirileı salmaǵy 4-5 kg, taza jún ónimi 0,3-0,5 kıloǵa artqanyn kórsetti. 4 aılyq toqtylardyń tirileı salmaǵy 34-36 kg, ıaǵnı 4-6 kg artyq boldy. Olardan 17-19 kg qozy eti alynady. Damyǵan eýropalyq elder­de negizinen baǵlan etin paıdalanaty­nyn eskersek, mundaı jas toq­ty­lardyń etin eksportqa da shyǵa­rýǵa bolady. Júniniń ji­ńish­keliligi 18-21 mkm – qazirgi álemdegi suranysqa sáıkes keledi. 

Negizinen bııazy júnniń baǵasyn sapasyna baılanys­ty retteý kerek. Ol úshin jún­di sertıfıkattap, ony óń­deı­tin fabrıkaǵa ótkizý má­selesin sheshý qajet. Bizde ón­diriletin bııazy júnniń baǵa­syn álemdegi naryqtaǵy deń­geıd­iń 50-60% jetkizsek te bul tabysty kásipke aınalar edi. 

Ony júzege asyrý úshin birneshe másele sheshilýge tıis. Máselen, elimizdegi tabıǵı jaıylymdardy durys paıdalaný. Mysal úshin aıta keter bolsaq, Almaty oblysy Qaratal asyl tuqymdy zaýy­tynda qoıdyń qorektik qajet­tiliginiń 90 paıyzy tek tabıǵı jaıylymdy paıdala­ný arqyly sheshiledi. Bul óz kezeginde et, jún óndirý­diń ózin­dik baǵasynyń tómen­deýi­ne, júnnen alynǵan mata­lar­dyń básekege laıyq bolýyna oń áserin tıgizeri sózsiz.  Qoı maly tabıǵı jaıy­lym­nyń sapasyna da oń áser etedi. Shopan ata túligi esh­qan­daı mal aýyzǵa almaıtyn aramshópterdi, jalpy 500-den astam shóp túrin talǵa­maı­dy eken. Tipti qaraqur­ty­ńyzdy jep qoıady, qaraqurt kóp jaıylymda qoı semire túsedi. Tabıǵı jaıylymdardy qoı túligin durys paıdalaný arqyly kóptegen aram­shóp­terden arylýǵa bolady, bul óz kezeginde tabıǵı jaıy­lym­nyń jaqsarýyna áser etedi. 

Meleketimizde bııazy jún óndirisin sýbsıdııalaý týraly zań qabyldanysymen Almaty oblysynda «Bııazy jún tuqy­myn ósirý» assosıasııa­sy qurylǵan bolatyn. Alaı­da, sýbsıdııalaýǵa sapasy tómen­deý júnder de qosyl­dy, jún sapasyn zerthanada tekserý jumysy toqtap qal­dy. Osyndaı bilimsiz she­shim qabyldaý arqyly bııazy jún sharýashylyǵyna kóp zııan keldi. Et máselesin she­shý maqsatynda bııazy jún­di qoı­lardy jarty­laı bııazy, bııa­zylaý tuqymdarmen shaǵy­lys­tyrý óris aldy. Qazir esh­qan­daı ǵylymı zertteýsiz júr­gizilgen jumystardyń saldarynan kóptegen bııazy júndi qoı sharýa­shylyqtarynda tó­men­gi sapaly býdandar ósirilýde. 

Joǵary sapaly bııazy jún óndirýdiń ekonomıkalyq tur­ǵydan tıimdiligin arttyrý úshin aldymen sapasy­na qaraı onyń baǵasyn álem­degi na­ryqtyń baǵasyna sáıkes­ten­dirý kerek. Sondaı-aq óz eli­mizge qajetti mólsherde jún óńdeý jumysyn jandan­dyrý lázim. Almatydaǵy Qar­ǵaly fabrıkasy men Jam­byl oblysyndaǵy jún fabrıkalaryn durys jolǵa qoısaq bul máseleni túbegeıli sheshýge bolady. 

Bııazy jún sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstra­lııa­da sapaly jún óndirý, ony óńdeý, satý máselelerine kóp kóńil bólinedi. Bul elde jún óndirýshiler korporasııa­sy (AQSh) fermerlerdiń tıim­di jumys isteýine qoldaý kór­se­tedi. AQSh naryqqa shyǵa­tyn júndi óndirý, aýksıonda satý jáne júndi satý erejesine ózgeris engizý, satyp alýshyǵa satý nemese jún óńdeýge jibe­rý máselelerin ret­teýge atsa­lysady. Olar qyr­qyl­ǵan jáne satylǵan júnniń mól­sherine baılanys­ty 8 paıyz salyq jınaıdy, salyqtyń 6 paıyzyn ǵylymı-zertteý jumysyna jumsaıdy. Mine, qalaı tıimdi jumys isteý kerektiginiń keremet mysaly.

Otandyq ǵalymdar men sharýa­shylyq mamandary bi­rigip jumys júrgizý nátı­jesinde 1 bııazy júndi tuqym, 3 tuqymishilik tıpter shyǵardy. Olar jaıylymda baǵýǵa beıimdelgen, jún sapasy joǵary, iri sal­maqty, tez jetilgish, naryq­tyq ekonomıkanyń surany­sy­na sáıkes ónim beretin qoı tuqymdary. Kóp jylǵy ju­mys­tar nátıjesinde eli­mizde asyl tuqymdy qoı zaýyt­­tary, sharýashylyqtar qu­ry­l­dy. Olar asyl tuqym­dy mal ósirý, olardy basqa sha­rýa­shylyqtarda paıdalaný arqyly qoı ónimderin art­tyrýǵa kóp áser etti. Keıinirek osyndaı sharýashylyqtar­dyń jumysy paıdalanylmaı tekke qaldy, sebebi tıisti zańnamanyń aıasynda «asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy» degen mártebesi alynyp tas­taldy. Al qoı sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan Aýstralııa, Jańa Zelandııa syndy memleketterde asyl tuqymdy qoı sharýashylyqtary 100­150 jyl boıy saqtalyp, osy salanyń damyýyna negiz­gi sebepshi bolyp otyr. Mysa­ly, «Kollınsvıll» sharýa­shy­lyǵy – 1889 jyldan, Sims Uardry – 1865 jyldan, Boonoke 1860 jyldan beri paıdaly jumys júrgizýde. Olar 100­150 jyl óz mártebesin saqtap, qoı sharýashylyǵyn damytý baǵytynda álemge tanymal boldy. Al Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda «asyl tuqymdy mal sharýa­shy­lyq­tarynyń» ornyna «asyl tuqymdy mal» degen mártebe qabyldandy. Bul tájirıbe qoı túligi negizgi sharýashylyqqa jatpaıtyn eýropalyq elderge ǵana tán, sebebi olarda ár sharýashylyqta qoı ba­sy 50­-60-tyń tóńireginde. Biz­diń elde qoı basy ár sharýa­­shylyqta 600-den 10 myń­ǵa deıin jetedi, tipti odan da kóp. Aýs­tralııada ár sharýa­shy­lyq­ta qoı sany myńdap sanalady. 

Elimizde 2009 jyly qoı sharýa­shy­lyǵy palatasy qu­rylǵan-dy. Árıne palata osy salany damytýǵa baǵyttaǵan jumys júrgizse, onda quptar­lyq jaǵdaı. Alaıda onyń baǵ­dar­lamasy elimizde osy sala­da atqarylyp jatqan jumys­tardy qaıtalaýǵa kóbirek uqsaıdy. Máselen, palataǵa qabyldanǵan sharýashylyqtar ár mal úshin 2500 teńge sýbsıdııa alady, sýbsıdııadan palataǵa ár bas qoıdan 200 teńge tólenýi kerek.  Palataǵa múshe bolý úshin ár mal úshin 5­6 paraq qaǵaz tol­tyrasyz, sharýashylyqta myń qoı bolsa 5­6 000 paraq qaǵaz jazasyz. Onda ár mal­dyń kartochkasyna tegin, ár jylǵy ónimin, tuqymdarynyń kór­set­kishterin, taǵy basqalaryn kór­setý kerek. Myńdaǵan mal us­taıtyn sharýashylyqtar qan­sha qaǵaz toltyratynyn esep­teı berińiz. Munyń bári mate­rıa­ldyq shyǵyn, kóp ýaqyt alady ári adam kúshin qajet etedi. 

Qoryta aıtqanda, «asyl tuqym­dy mal zaýyty, sharýa­shylyǵy» mártebesin áli de saqtap qalý kerek. Sebebi mundaı sharýashylyqtarda eń jaqsy mal tuqymdary ósi­riledi. Kerek jaǵdaıda álem­­degi jaqsy genotıptegi mal­dardy osyndaı sharýashy­lyq­tarda paıdalaný arqyly asyl tuqymdy maldardyń ónim­­diligin arttyrýǵa bolady. Qolda bardy joǵaltyp al­maı, ony damytyp halyq ıgi­li­gine paıdalansaq, bııazy jún­di qoı ósirýdiń ekono­mı­kaǵa tıimdi bolatyny anyq. 

Altynbek NARTBAEV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qoı sharýashylyǵy ǴZI bas ǵylymı qyzmetkeri