Memleket qaýipsizdigin qorǵaý – árbir azamattyń konstıtýsııalyq paryzy

Lańkestikke urynyp el ishinde lań salý jaqsylyqqa aparmaıdy. Muny, ásirese, Boraldaı kentinde bolǵan sońǵy qaıǵyly oqıǵa dáleldep otyr. Sútteı uıyǵan eldiń eń qasıetti tynyshtyǵyn buzǵandar kópshiliktiń nalasy men qarǵysyna qalady. Ata-babamyz ańsaǵan táýelsizdigimizge qolymyzdy jetkizip, órkenıeti de, ekonomı­kasy joǵary alyp eldermen ıyq teńestire bastaǵanda keıbireýlerdiń iritki salýy neni kózdeıdi? Mine, osyndaı suraqqa jaýap alý maqsatynda biz UQK ardageri, ots­tav­kadaǵy polkovnık Jeńis RAMAZANOVQA habarlasqan edik.

– Elimizde oryn alyp jatqan mundaı keleńsiz jáıtterge baılanysty suraqtardyń qoǵamdy mazalap otyrǵandyǵy sózsiz. Olarǵa siz bolyp, biz bolyp jaýap izdep kórsek, onyń mánisi mynada dep oılaımyn. Sońǵy ýaqyttary jýrnalıstıka, tarıh, saıasattaný, dintaný salalarynda dinı ta­qyryptardy zertteýlerdiń kóbeıe túsýi Or­talyq Azııa elderindegi dinı-ekstremıstik ahý­aldyń belsendilikpen júrgizile bastaǵandyǵynyń áseri ekendigi anyq. Osy aımaqtaǵy oryn alyp otyrǵan oqıǵalar, dinı faktorlardyń saıasılana tús­kendiginiń aıqyn kórinisi. Osyǵan baılanysty Prezıdentimiz Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy (IYU) Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-sessııasynda eki máseleni erekshe atap ótti: birinshisi – saıası ıdeologııa retinde dinı fýndamentalızmge qarsy turýdy úırený; ekinshisi – IYU-nyń bizdiń tóraǵalyǵymyz arqyly júzege asyrylyp jatqan musylman álemi men batys elderi arasyndaǵy ashyq ta ádil kelissóz ótkizýdi durys jolǵa qoıa bilýi.

Qazirgi ýaqytta qoldanylyp júrgen «ıslam fýndamentalızmi», «radıkalızm», «vahabızm», «saıa­sı ıslam» jáne taǵy basqa termınder ózara shatasyp ketti. Islam mádenıetiniń máıeginde qaınap shyqpaǵandyqtan, olar pikirtalas týdy­rady. Jaýmen kúresý úshin onyń kúshti jáne álsiz jaqtaryn, is-qımyl taktıkasyn, oılaý metodo­lo­gııasyn, kúsh-quraldaryn jaqsy bilý kerektigi aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan, joǵaryda atal­ǵan qubylyspen kúresý úshin onyń tamyry men shyqqan kózin, tabıǵı minez-qulqyn, qaýipti jaqtary qandaı, onyń dinı fýndamentalızmnen, radıkalızmnen ereksheligi nede degen jáne basqa da máselelerdi jaqsy bilýimiz kerek. Dinı dogmatıkanyń qıturqylyǵyn jiliktep baryp, osyndaı jaqtaryn uǵynǵanda ǵana bul quby­lysqa qarsy turýǵa bolady, dálirek aıtqanda, qarsy turýymyz kerek. О́ıtkeni, din men dinı ekstremızm degenimiz bir-birimen qabyspaıtyn, eki bólek uǵym.

Dinı ekstremızm degenimiz bul basqa dinı konfessııanyń ókilderine tózimsizdik kórsetý nemese bir konfessııa aıasynda qatań qarsylyq bildirý arqyly baıqalady. Dinı ekstremızm uǵymy keıde zańdylyqqa qarama-qaıshy keletin, zańsyz is-áreket jolyna túsken dinı esalań adamdardyń ıdeologııasy men is-qımyly arqyly da anyq­talady. Zaıyrly qoǵamǵa qarsy shyǵý úshin nemese qandaı da bir konfessııa ókiliniń basymdyq rólin bekitý maqsatynda dinı ekstremızmniń saıası maqsatta qoldanylýy jıi kezdesedi. Degenmen, elimizdiń aýmaǵynda azamattarymyzdyń ózindik dinı sana-seziminiń ósýi, dinniń órkendeýi tarıhı zańdylyq ekendigin atap ótý kerek. Munyń tabıǵı qubylys ekendigin moıyndaı otyryp, biz oǵan eshýaqytta qarsy bolmaýǵa tıispiz. Al osyndaı dinniń atyn jamylyp, bılik úshin kúresetin, ultaralyq, konfessııaaralyq jáne áleýmettik arazdyqty qozdyratyn adamdar men uıymdardyń is-qımylyn anyqtap, jolyn kesý kúsh qury­lymdarynyń mindeti bolyp tabylady.

Endi dinı ekstremızmniń qandaı qaýipti jaq­tary bar degen másele tóńireginde oılansaq. Soń­ǵy jyldary Ortalyq Azııa aımaǵynda qaýipsizdik deńgeıiniń tómendeı túskendigi baıqalýda. Osy aımaqta ornalasqan memleketterdiń kópshiliginde ekstremıster bılikke qol jetkizý úshin qarýly qaqtyǵystarǵa barýda. Onyń saldary bizdiń elde de bilinip otyr. «Otty núktelerden» qashqyndar­dyń kelýi, zańsyz esirtki aınalysynyń kóbeıýi, lańkester men sodyrlardyń el aýmaǵynda jasy­­­rynýy – sózimizge naqty dálel. Elimizde jergilikti keritartpa ıslam toptary boı kórsetip, dinge senýshilerdi resmı rýhanı basqarmaǵa qarsy qoıý­ǵa tyrysýda. Dinı ekstremızmdi jete baǵalamaý, onyń kórinisterine tıisti qarsy qımyl qoldanbaý ókinishti saldarǵa ákelip soqtyratyndyǵyn kór­shilerimizdiń tájirıbesi kórsetip otyr. Sondyq­tan, osy máseleni sheshýde memleket pen qoǵam­daǵy barlyq múmkindikter keshenin paıdalanyp, mundaǵy negizgi kezeńdi kórsetken durys.

Birinshi – qalyptasqan jaǵdaıdy tıimdi baqy­laý jáne zańnamamen belgilengen quqyq sheńbe­rinde sheteldik jáne otandyq ekstremısterdiń zańǵa qaıshy is-áreketterine qatań túrde qarsy­lyq kórsetý. Sonymen qatar, Taraz jáne Atyraý qalalarynda oryn alǵan qaıǵyly oqıǵalar osy jumysta quqyqqorǵaý organdaryna ekstremıstik áreketterdiń aldyn alý jáne jolyn kesý baǵy­tyndaǵy jumystarda jedel sharalardy qabyldaı almaıtyndyǵyn kórsetti. Ekinshi – halyq ara­synda keńinen saýyqtyrý jáne túsindirý jumys­taryn uıymdastyrýǵa aıryqsha kóńil bólý. Dıalog, talqylaý, sendirý ádisteri – bular eń kúshti qarý. Sonymen qatar, qýatty qurylymdar óziniń fýnksıonaldyq mindetteriniń aıasynda aldyn alý jáne túsindirý jumystarymen de aınalysýlary kerektigin atap ótý kerek.

Degenmen, ókinishke qaraı, «aldyn alý» degen sózdiń jedel leksıkadan birtindep joǵalyp bara jatqandyǵyn da aıtyp ótken oryndy. Osyǵan baılanysty, arnaıy qyzmetter men quqyq qorǵaý organdary jedel qyzmettiń bir túri retinde al­dyn alý jumysyn qaıta jandandyrýlary kerek. Sonymen birge, bul iste qoǵamnyń, rýhanı orta­lyqtyń, shyǵarmashylyq jáne ǵylymı ıntellı­gensııanyń, sondaı-aq buqaralyq aqparat qural­da­rynyń qatysýy men ustanymdary asa mańyzdy. Mysalǵa, buqaralyq aqparat quraldary dinı ekstremızm problemasy boıynsha aqparatty tıisti ınstansııalarmen kelisip, ábden tekserip baryp jarııalaýy kerek.

Dinı ekstremızmniń aldyn alý salasynda respýblıka ǵalymdarynyń aldynda úlken mindetter tur. Jaqynda qabyldanǵan «Din jáne dinı uı­ym­dar týraly» Zańnyń erejelerin eskere oty­ryp, olardy iske asyrý úshin Qazaqstan halqynyń dinı ómirine udaıy áreket etetin monıtorıng uıym­dastyrý; Qazaqstannyń etnokonfessııalyq karta­syn jasaý; Qazaqstan halqynyń túrli et­nos­tyq, konfessııalyq, óńirlik, áleýmettik-demogra­fııalyq jáne ózge de toptarynyń dinı ekstre­mızm proble­masyna degen kózqarasyn anyqtaý qajet. Dinı jáne etnodinı negizdegi shıelenis­terdiń aldyn alý jáne boldyrmaý boıynsha sharalar men praktı­ka­lyq usynymdar keshenin; Qa­zaq­stan Respýblıkasy­nyń normatıvtik quqyqtyq nor­malary jáne ult­tyq qaýipsizdik múddeleri tur­ǵysynan dinı ilimder ıdeologııasyn baǵalaý krıterıılerin ázir­leý kerek. Tutastaı alǵanda, memleketimizdiń qa­ý­ip­sizdigin qorǵaý – árbir aza­mattyń konstıtýsııa­lyq paryzy. Osy paryzdy sheshýge barlyq uıymdar, mekemeler men kásip­oryndar, sondaı-aq qoǵamdyq jáne dinı birlestikter atsalysýǵa mindetti. Ár qurylym osy dinı ekstremızmge qarsy áreket etý sharalary júıe­­­­­sin­de óz ornyn tabýǵa tıis. Osyn­daı keshendi is-sharalar atqarǵanda ǵana Qazaqstan atty ortaq shańyraǵymyzda beıbitshilik pen tynyshtyq ornaıtyn bolady.

Jazyp alǵan Aleksandr TASBOLATOV.