Qaı bir jyly Mármár teńiziniń soltústik jaǵalaýyna suǵynyp jatqan Izmıt deıtin qalaǵa jolymyz túsken-di. Túrkııanyń Qodjaeli provınsııasyndaǵy bul shahar asa mańyzdy óndiristik aýdannyń ortalyǵy sanalady. Osydan keıingi saparymyz Izmıtten asa qashyq emes, Qartepe degen aýdanda jalǵasty. Tabıǵattyń tamashasyn aıamaı bergen bul óńir de Túrkııanyń eń kórikti jerleriniń biri.
Keshke qaraı Qartepe aýdanynyń ákimimen kezdesý úshin alma baǵynyń ishine ornalasqan túriktiń dástúrli dámhanasyna keldik. Kóp uzamaı qasyndaǵy kómekshilerimen ákim de jetti.
Birden ámpeı-jámpeı áńgimelesip ketpesek te, ár taqyryptyń basyn bir shalyp otyr edik, ol kisi: «Sizder Qazaqstan jer kólemi jóninen dúnıe júzinde toǵyzynshy oryn alady deısizder. Túrkııadan tórt ese úlken el eken. Biraq halqy nege az? Sondaı baıtaq, aýmaǵy úlken elde bar bolǵany 15 mıllıon halyq turatyn kórinesizder...», dep suraqty tótesinen qoıdy.
Tarıhta qoldan jasalǵan zulmattardy oısha tizbelep, asharshylyq jyldarynda, repressııa, Uly Otan soǵysynda naqty qansha qyrylǵanymyzdy oısha tizbeleı bastaǵanymyz sol edi, Qazaqstan Jastar odaǵynyń burynǵy tóraǵasy Áset Turdyǵulov ruqsat surap, ornynan turyp, tarıhı zulmattardy naqty málimettermen qysqa ári saralap aıtyp berdi. Ákim kóp oılanyp qaldy. Alaıda ákimniń sol saýaly sapar aıaqtalǵansha sanada jańǵyryp turyp alǵany.
Myna qyzyqty qarańyz, túrik baýyrymyzdyń osy saýalynan keıin kóp uzamaı-aq, sol saparda bolǵan birneshe adam Almatyda ult zııalylary «tarıhı konferensııa» dep ataǵan jıynnan bir-aq shyqtyq.
Osy basqosýda asharshylyqqa saıası baǵa berý máselesi barynsha aýqymdy kóterildi. Oǵan uıytqy bolyp júrgen – jazýshy Smaǵul Elýbaı. Bul tirlikke uzaq jyldar boıy daıyndalyp, ómirlik paıym eleginen ótkerip, trılogııalyq týyndymen kelgen sýretker Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úıi» qolyna qalam ustaǵan jazýshylar qaýymynyń osy jutty tarıhı turǵyda arashalap alýǵa qosqan taǵy bir súbeli úlesi ekeni daýsyz.
Osy jıynda bir ǵana adamǵa ýaqytyn shektemeı sóz berildi. Ol – akademık Salyq Zımanov edi.
– 30-jyldary men 11-12 jastaǵy bala edim. Sol kezde Atyraý qalasynda qynadaı qyrylǵan halyqty óz kózimmen kórdim. Úıimizdiń dál qasynda bazar bar bolatyn. Aýyldardan aryp-ashyp kelgen jurt kóbinese osy bazar mańyn jaǵalaıtyn. El «osy jaqta temir jol bar, balyq bar, otarba, tamaq bar deıdi», dep aǵylyp, ashtan buratylyp kelip jatty. Ishinde osy Jetisý óńiriniń de adamdary kóp. Bazardyń aınalasy tolǵan qaıyr suraǵan el. Bazarda ne joq deısiz, tyshqannyń, ıttiń etin pisirip ákelip satady. Bizdiń úıden sál árirek jerde kúl-qoqys tógetin jer bar edi. Sol jerge ólgeni bar, ólmegeni bar, adamdardy jıyp ákelip tastaıtyn. Shybyn úımelep jatady. Kún saıyn eldiń ishinde áli bar adamdar solardyń betin topyraqpen, kúlmen jaýyp qaıtatyn. Úıilip jatqan ólikterdiń arasynda áli jany shyqpaı, jybyrlap jatatyndary da jetkilikti. Olardy kómip úlgerý múmkin emes. Biz oıyn balalary sol jerge baryp, qarap-qarap ketetinbiz, – dedi jany kúızelgen akademık.
Akademıktiń sózin tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekov jalǵastyryp, tek salyqtyń 20 túri bolǵanyn atady.
Ǵylymdaǵy ǵumyrynyń kóp bóligin osy zobalańdy zertteýge arnaǵan tarıhshy Talas Omarbekov sol 30-jyldardaǵy asharshylyqta jalǵyz qazaq emes, ýkraın halqy da qyrylǵanyn tilge tıek etti.
Ǵalym sol kezdegi resmı derekter boıynsha qazaqtyń 40 mıllıon maly bolǵanyn, saıası naýqan kezderinde sol maldan 4 mıllıon ǵana qalǵanyn alǵa tartty.
Sóz Seıit Qasqabasovqa tıgende, akademık qolǵa túsken tarıhı derekterge súıenip, 1930-jyldary 5 mıllıonǵa jýyq qazaq bolsa, 1932 jyldary sol 5 mıllıonnan 2 mıllıon 600 myń ǵana adam qalǵanyn derekter keltire otyryp aıtyp ótti.
Tarıhshylar asharshylyq sebepteri áli de kópe-kórineý burmalanyp kelgenin dáıektep jatty. Máselen, asharshylyq degende kóbinese 30-jyldardaǵy náýbet aýyzǵa túsedi de.1921-1922 jyldary oryn alǵan jut umyt qalyp qoıa beretini de aıtylmaı qalǵan joq. Smaǵul Elýbaı 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyq týraly Muhtar Áýezovtiń Tashkentte jasaǵan baıandamasyndaǵy málimetterdi alǵa tartyp, sol náýbette 1 mıllıon 700 myń adamnan aıyrylǵanymyzdy eske salyp ótti. Máselen, 1916 jyly Ahmet Baıtursynov 6 mıllıonǵa jettik degen eken!..
Mine, bir ǵana saýaldyń bir úzik jaýaby osyndaı boldy.
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»