30-shy jyldardaǵy alapat asharshylyq ulttyq apat – kezdeısoq tap bolǵan zobalań emes. 1917-1919 jj. Túrkistan Respýblıkasyna qaraıtyn Syrdarııa jáne Jetisý oblystarynda kóshpendi halyqtyń mıllıonnan astamy, ıaǵnı bir shıregi opat boldy. Munyń basty sebebi – ólkedegi keńes bıliginiń qoldaryndaǵy qarý-jaraq kúshimen qulaǵan rejimniń qanaý saıasatyn jalǵastyrǵanynda jatqan.
Bul HH ǵasyrda qazaq halqynyń basyna túsken ulttyq apattyń birinshi kezeńi edi. Ekinshi kezeń Qazaq Respýblıkasynda 1921–1923 jyldary oryn aldy. Onyń da basty sebebi – jergilikti halyqtyń otarlyq qanaý saldarynan keneýi kete bastaǵan dástúrli sharýashylyǵyn áýeli azamat soǵysy, odan soń ortalyqtyń azyq-túlik jınaý jasaqtary odan ármen kúızeltýinde edi. Qazaq halqy sol shaqtaǵy jalpy sanynyń taǵy da bir shıregin joǵaltty.
Qazaq qaıratkerleri ulttyq mejeleý nátıjesinde eki ólkedegi jer-sýy men halqy birigisimen, asharshylyqtyń Úlken Qazaqstanda qaıtalanýyna jol bermeıtin amaldardy qarastyrǵan. Reseı Kompartııasy Qazaq obkomynyń 1925 jylǵy sáýir plenýmynda mal baǵýdyń kóshpendi túri – egin egýge qolaısyz dalany sharýashylyq kádesine asyrýdyń birden-bir yqtımal tásili retinde moıyndaldy. Sondyqtan da jaıylymdardy sýlandyrý, jem-shóp ázirleý, qoı tuqymyn asyldandyryp, quramynyń sapasyn jaqsartý úshin kóshpendi halyqqa keń kólemde nesıe berýdi asa mańyzdy shara dep tapty.
Sóıtip Qazobkom plenýmy aýylsharýashylyq nesıelerin aýylǵa tikeleı baǵyttaý, kooperasııany kúsheıtý jaıynda tıisti sheshim shyǵardy. Keń dalany ıgerýdiń birden-bir tıimdi joly – kóshpendi mal sharýashylyǵyn damytý ekenin qaýlysynda atap kórsetti. Mal baǵýdy yntalandyrý, ony odan ári órkendetý úshin arnaıy qarjylandyrý, ónimderin tıimdi jolmen qalalarǵa tasymaldap taratý ádisterin, halyqty jerge ornalastyrý retterin qarastyrdy. Bul máseleler boıynsha irgesi keńeıgen respýblıka Keńesteriniń Aqmeshittegi 1925 jylǵy sáýirde ótken tuńǵysh sezinde jan-jaqty oılastyrylǵan qararlar qabyldandy.
Alaıda olardyń oryndalýyna Máskeý kedergi keltire berdi. 1925 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstandy basqarýǵa kelgen BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń emıssary Fılıpp Goloshekın totalıtarlyq oılaý júıesiniń qazaqstandyq «uly qurylysshysy», ıaǵnı sol kezgi qaıratkerlerdiń ózderi atap aıtqandaı, dıktatorǵa aınalyp, ulttyq múddeni kózdeıtin sheshimderdi qıly bolshevıktik aıla-amal qoldaný arqyly joqqa shyǵarýmen shuǵyldandy. 1927 jylǵy BK(b)P XV sezi sheshimi boıynsha eldiń aýyl sharýashylyǵy 1932 jyldyń kóktemine deıin jeke qojalyqtardan ujymdyq sharýashylyqtarǵa aınalyp úlgerýge tıis edi.
Partııa alǵa qoıǵan osy mindetti oryndaý úshin, 1928 jylǵy 27 tamyzda Qazatkom jartylaı feodaldardy tárkileý týraly arnaıy dekret shyǵardy. 1928 jylǵy 13 qyrkúıekte tárkileýge qarsylyq kórsetkenderdi qylmystyq jaýaptylyqqa tartý jáne baılardy jer aýdarý týraly qaýly qabyldady. Tárkileý sońynan «Alash isi» atanǵan saıası repressııalar bastalyp, «keńes ókimetiniń qas-dushpandary» dep tanylǵan alashtyqtardy túrmege japty. 1930 jylǵy 19 aqpanda aýyl sharýashylyǵyn sosıalıstik turǵyda qaıta qurý isin nyǵaıtýdy jáne kýlaktar men baılarǵa qarsy ymyrasyz kúresýdi kózdeıtin qaýly qabyldandy.
Halyqqa qısynsyz aýyr salyqtar salyndy. Tárkileý men ujymdastyrýdaǵy solaqaılyqtar saldarynan respýblıkanyń ár jerinde úsh júzden astam halyq kóterilisi týdy, olar áskerı kúshpen basyp-janshyldy. Sonyń bári el-jurtty jańa apat ıirimine qulatty. Ulttyq Apattyń úshinshi, eń qasiretti kezeńine aınalǵan sol 1931–1933 jyldary kóshpendi halyqtyń jartysyna jýyǵy ashtan qyryldy. Shamasy jetkender basqa ólkelerge bosyp, shetelderge ótip ketti. Mal basy on shaqty ese azaıdy.
30-shy jyldardyń basynda ashtan buralǵan alǵashqy bosqyndardyń paıda bolýy men údep kele jatqan ashtyq kúızelisteri jaıynda jer-jerden jekelegen azamattar Máskeýge, Almatyǵa jedelhattar jóneltti. F.Goloshekınniń atyna 1932 jylǵy 4 shildede ólkekomnyń jaýapty qyzmetkeri Ǵabıt Músirepov, Qazmembaspa meńgerýshisi Mansur Ǵataýlın, Komvýz basshylary Mutash Dáýletǵalıev pen Embergen Altynbekov, Gosplannyń sektor meńgerýshisi Qadyr Qýanyshev qol qoıǵan «beseýdiń haty» tústi. Hatta aýyl sharýashylyǵyndaǵy quldyraý derekteri keltirildi (1930 jylǵy 40 mıllıon bas maldan 1932 jyly 5 mıllıon ǵana qalǵan edi). Qazaqtar arasynda ashtan ólýdiń tym kóbeıip ketkeni jáne osynsha múshkil halge «solshyldyq» asyra silteýler men Qazólkekomnyń qate saıasaty jetkizgeni aıtyldy.
Aqtóbe vokzalynda, jınalǵan qalyń jurttyń kózinshe, 72 jastaǵy zeınetker Baqytjan Qarataev qazaq kommýnısteriniń kósemi Goloshekınge asharshylyq úshin aıyptaǵan aýyr sózder aıtyp, qazaqtardy shybynsha qyrǵan ashtyq qasiretine respýblıkanyń birinshi basshysy retinde jaýapty ekenin jurtshylyq aldynda betine basty. Alaıda artynda qalǵan jazbalarynda alapat asharshylyqqa jalǵyz Goloshekın emes, onyń aınalasyndaǵy qazaq qaıratkerleri de aıypty dep túıdi.
Solardyń biri Qazaq ólkepartkomynyń Bıýro múshesi, respýblıka Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Oraz Isaev 1932 jylǵy tamyzda Stalınge úlken hat tapsyrǵan-dy. Onda ol ólkede oryn alyp turǵan ahýaldy ashyq baıan etti, sebep-saldarlaryn taldady, qıyndyqtan shyǵaratyn sharalar retindegi usynystaryn tujyrymdady. Sonymen birge ornaǵan ahýal úshin ózge bıýro múshelerimen qatar óziniń de jaýapty ekenin moıyndaı otyryp, «birinshi hatshynyń kópke málim erekshe rólin» eskere kele, «basshylyqta ózine-ózi syn kózben qaraýǵa qabileti jetpeıtin» F.Goloshekın otyrǵanda – respýblıkadaǵy aýyr «jaǵdaıdy saýyqtyrý esh múmkin emes» dep sanaıtynyn jazdy.
Ol Goloshekındi Qazaq partııa uıymynyń jetekshiliginen keri shaqyryp alýdy Bas hatshy Iosıf Stalınnen jalǵyz ózi tikeleı ashyq talap etti. Sonymen birge qazaq aýyly men mal sharýashylyǵyna baılanysty shuǵyl atqarylýǵa tıis máseleler jóninde Ortalyq Komıtettiń arnaıy sheshim shyǵarýyn surady. О́tinishiniń bul bóligi qanaǵattandyryldy. Onyń hatynda kórsetilgen jáıtter stalındik Ortalyq Komıtettiń Qazaqstannyń mal sharýashylyǵyn damytý jaıynda 1932 jylǵy 17 qyrkúıekte qabyldaǵan qaýlysyna negiz etip alyndy.
Qaýlynyń júzege asyrylýyn tıimdi júrgizýdi kózdeıtin birqatar usynysyn RKSFR Halkomkeńesi tóraǵasynyń orynbasary T. Rysqulov 1932 jylǵy 29 qyrkúıekte Stalınge joldaǵan baıanhatynda aıtty. 1933 jylǵy 24 aqpanda Bas hatshy I.Stalın men Qazaq ólkekomynyń jańa birinshi hatshysy L. Mırzoıannyń atyna Máskeýde oqıtyn «altaýdyń haty» (qol qoıǵandar: qyzyl professýra ınstıtýtynyń tyńdaýshylary Ǵataýlla Isqaqov, Ilıas Qabylov, Júsipbek Arystanov, Birmuhamed Aıbasov, Qazólkekom múshesi Ǵabbas Toǵjanov, stýdent Orazaly Jandosov) jiberildi.
Onda 300 myńnan astam qazaq otbasylarynyń Sibir jáne Orta Azııa temir jol stansııalaryna, qalalaryna, ortalyqtaǵy qalalarǵa, kórshi respýblıkalardyń oblystaryna bosyp ketkeni, kóbiniń qaıyrshylyq hal keship jatqany aıtyldy. Shuǵyl kómek kórsetilmese, kóktemge qaraı olardyń arasyndaǵy ólim-jitim tym kóbeıip ketetini habarlandy. 1933 jylǵy 9 naýryzda T.Rysqulov Stalınge Qazaqstandaǵy asharshylyq zardaptaryn joıý jónindegi baıanhatyn joldady.
Qazaqstannyń jańa basshylyǵy respýblıkadaǵy 162 aýdannyń ishindegi asharshylyq zardaptaryn joıýǵa baǵyttalǵan keshendi jumystar júrgizdi. О́kimet ókilderi Oraz Jandosov pen Janaıdar Sadýaqasov bastaǵan qutqarý komıssııasy kóshpendi mal sharýashylyǵyn kásip etken Sarysý aýdannyń úshten biri ǵana aman qalǵan jurtyn jańa qonysqa kóshirip, ákimshilik baǵynysyn ózgertý jáne otyryqshylyq jaǵdaıdaǵy ekonomıkasyn jandandyrý oraıynda kóp jumys atqardy. Bosqyndardy elge alyp kelý úshin avtonomııalyq úkimet atynan jan-jaqqa arnaıy ókilder attandy.
Monarhııa qular qarsańdaǵy alty mıllıondaı qazaq saıası silkinisterge toly on alty jylda úsh esege jýyq kemidi. Ulttyq Apattyń atalǵan úsh kezeńinde tikeleı tórt jarym mıllıondaı, yqtımal tabıǵı ósimin esepke alǵanda, on mıllıondaı adamnan aıryldy. Negizgi halqynyń sany men dástúrli ekonomıkasynyń mánin quraıtyn mal basynyń mólsheri asharshylyq jyldary kúrt túsip ketken Qazaqstan 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda qabyldaǵan stalındik konstıtýsııa boıynsha, Reseıdiń quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıkadan KSRO quryltaıshylarynyń biri sanatyndaǵy «táýelsiz memleket» mártebesine kóterildi. Bul – bolshevızmniń qazaq halqyna qarsy jasaǵan memlekettik qylmysyn óte sátimen búrkegen shara edi.
Odaqtyq respýblıka bolý arqyly 1991 jyly táýelsizdikke qol jetkizdik. Demek biz asharshylyq qurbandaryna máńgi boryshtymyz. Osyny túsinip, sol mıllıondaǵan arýaqtarǵa taǵzym etý, Ulttyq Apattyń sebep-saldaryn, ashy shyndyǵyn jan-jaqty ashý, táýelsizdik jarııalanǵan bette Joǵarǵy Keńes qurǵan arnaıy komıssııanyń ujymdastyrý jyldary kóshpendilerge genosıd jasalǵany jaıyndaǵy tujyrymyn kóterý, oǵan tıisti tarıhı, zańı, saıası baǵasyn berý jáne osy ashy shyndyq aıtylǵan qazaqtyń qasiretti tarıhy arqyly kúlli qazaqstandyqty tárbıeleý – paryz, ol eldiń birligin, tutastyǵyn nyǵaıta túsetin bolady.
Beıbit QOIShYBAEV,
«Ádilet tarıhı-aǵartý qoǵamy» tóraǵasynyń orynbasary, tarıh ǵalymdarynyń kandıdaty