Otanymyzdyń erteńi de, órkeni de – búgingi urpaq. Sol urpaqtyń tálimdi de tárbıeli bolýy aldyńǵy tolqynnyń paryzy men qaryzy desek, esh qatelespeımiz. Osyny el bolǵaly beri Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıtyp qana qoımaı, qoldan kelgen barlyq múmkindikti jasap keledi. Memleket basshysy óziniń «Uly dala ulaǵattary» atty kitabynda urpaqqa qyzmet kórsetý sóz emes, iste basym turý kerektigin tarqata kelip: «Jastar bizdiń bolashaǵymyz» degendi jıi aıtyp júremiz. Alaıda aıtý bar da, onyń maǵynasyna tereń boılaý taǵy bar. Bir qaraǵanda, bári de túsinikti. Áıtse de, solaı bolýy úshin jumys jasaýdyń máni tipten bólek», dep qadap turyp aıtqany bar. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti osy údeden shyǵý jolynda tıisti jumystar atqaryp keledi.
Memlekettiń erteńgi myqty tuǵyry – jas urpaq. О́skeleń urpaq qamyn oılaý, balalyq shaqtyń basymdyǵyn moıyndatatyn tereń moraldyq qundylyq ekeni de sózsiz. Otanymyz alǵashqy qadamynan bastap-aq bala quqyqtary týraly álemdik konvensııaǵa erekshe mán berip, sonyń talaptarynyń aıasynda jumys júrgizýmen keledi. Bul halyqaralyq keleli qujattyń elimizde júıeli júrgizilýi jónindegi Jarlyqqa Elbasy 1994 jyly qol qoıǵan bolatyn. Sonymen qatar Prezıdent óziniń baǵdarlamalyq sózderinde bala quqyǵyn qorǵaý isine, jetim jáne ata-anasynyń qaraýynsyz qalǵandardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa mán berip, basym sharalardy naqtylap berdi. Ásirese balalar úıinde tárbıelenýshiler sanyn múmkindiginshe qysqartý, ondaǵy jumysty tıimdi uıymdastyrý, jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar týraly ulttyq derekter qoryn qurý jóninde de naqty tapsyrmalar júktedi.
Búgingi tańda respýblıkamyzda 6 mıllıonǵa jýyq bala bar desek, onyń 27 274-i jetim jáne ata-anasynyń qaraýynsyz qalǵandar. Ekinshi derektegi, ıaǵnı balalardy otbasylarǵa ornalastyrý boıynsha qazir júıeli jumystar júrgizilip, bul oń ózgeriske bastap, kóptegen óńirlerde jetim balalar azaıa bastady. Buǵan naqty mysaldar keltirer bolsam, osy sanattaǵy balalardyń, ıaǵnı 20841 (76 paıyz) ul men qyzdy meıirimi mol, alaqany aıaly azamattar óz otbasylaryna alyp, ónegeli tárbıe berip keledi. Tek 6223 (22 paıyz) jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵyna zárý bala 132 bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý mekemeleriniń qamqorlyǵynda ekenin eske sala ketelik. Onyń ishinde bir myńnan astam ǵana bala tul jetim, qalǵan 83 paıyzy áleýmettik jetimder sanatyna jatady. Olar ata-analarynyń keri ketýinen jetim qalǵan balalar. Myna jaıdy da jurtshylyqtyń nazaryna salar bolsam, 2017 jyldan bastap, taǵdyrly balalardy nıet bildirgen otbasylaryna berý máselesi zańnamalyq turǵyda retteldi. Balany qamqorlyǵyna alǵan otbasylardy memleket qarjylaı qoldap otyrýǵa kepildik berdi.
Bala asyrap alýshylardy da materıaldyq jaǵynan yntalandyrý isi óz sheshimin tapty. Aıtalyq, jany jomart azamattarǵa 75 aılyq kórsetkish kóleminde tólemaqy berý kózdelgen. 2015 jyldan búginge deıin 1239 bala qamqorshysyn tapsa, olarǵa Úkimet esebinen 174 mıllıon teńgege jýyq járdemaqy tólendi. Bul sharalar balalar úıleriniń azaıýyna ákelýde. Sońǵy 5 jyl shamasynda balalar úılerindegi tárbıelenýshiler sany 40 paıyzǵa azaıyp, 10 myńnan 6 myńǵa tómendedi. Al 4445 bala ózderiniń týǵan otbasyna oraldy. Osyǵan baılanysty elimizde 50 balalar úıi qaıta uıymdastyrylyp, birazy jabyldy.
Qazirgi ýaqytta elimizde otbasylyq tıptegi úsh SOS balalar aýyly jumys isteıdi. Álemde mundaı balalar aýylynyń jumys isteı bastaǵanyna 60 jyl boldy. Ol balalar múddesin, quqyqtaryn qorǵaıtyn, qajettiligin óteıtin áleýmettik uıym bolyp sanalady. Osyndaı aýyldardyń bizdegi uzyn sanyna kelsek, 9 memlekettik, 4 úkimettik emes balalar jáne otbasy úlgisindegi úıler jumys isteıdi. Onyń negizgi mindeti – ata-anasynyń qamqorlyǵynan aıyrylǵan balalardy jasytpaı, zamandastarynyń qatarynda qoǵam damýyna saı beıimdeý, buǵan qosa erteńgi bolashaǵyn anyqtaýǵa kómektesý. О́mirlik daǵdy ustanymdaryn ornyqtyrýǵa járdemdesý, otbasylyq, moraldyq-rýhanı qundylyqtardy tanyp, bilýge daǵdylandyrý. Buǵan qosa otbasylyq úlgidegi 26 balalar úıine qamqor bola otyryp, oraıy kelse týystaryn tabýǵa sep bolý. Ondaı úılerde qazir 118 bala tárbıelenip jatyr.
Balalar úıiniń tárbıelenýshilerin áleýmettendirý maqsatynda memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi sheńberinde 2014 jyldan bastap balalar úıiniń árbir tárbıelenýshisine joǵary oqý ornynda, kolledjderde mamandyq alýyna múmkindik jasaý maqsatynda arnaıy esepshottar ashylǵan. Bul jumystyń aıasynda 7779 tárbıelenýshige 5 mıllıard teńgeden astam somaǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetildi. Búgingi tańda JOO men kolledjderde aqyly negizde 245 túlek bilim alýda. Olardy áleýmettik jaǵynan beıimdeý jáne óz betinshe ómir súrýge daıyndaý úshin jastar úıleri de ashyla bastady. Onda JOO jáne kolledjderde bilim alý barysynda talaptanyp júrgen 16-23 jas aralyǵyndaǵy balalar úıiniń túlekteri turady. 2013 jyldan bastap osy sanattaǵy balalardyń baspana alý quqyǵy birinshi kezekke shyǵyp, olardyń arasynda zańdy tulǵalardyń baspanasyn saqtap qalý jaýapkershiligi de zańmen bekitildi. Balalar úıleriniń túlekteri úshin JOO jáne kolledjderge túsý kezinde memlekettik bilim berý grantynyń 1 paıyzy qarastyrylǵany belgili. Olardyń bilim alý barysynda tegin baspanamen, tamaq, kıimmen, medısınalyq kómek, oqýlyqtarmen qamtý, stıpendııa alý boıynsha da kóp jaǵdaı qarastyrylǵan. Osy sanattaǵy balalar asyraýshysynan aıyrylǵandyǵy, múgedektigi dáıektelse, járdemaqy alýǵa quqysy bar.
Jetimin jylatpaǵan halqymyzdyń shapaǵatty azamattary, búgingi tilmen aıtsaq, mesenattary da qol ushyn berýde. Bul boıynsha elimizdiń barlyq aımaǵynda kásipkerler, iri mekemeler, bıznes qurylymdar qyzmetkerleri janashyrlyǵymen jetim balalarǵa qoldaý kórsetý isinde keshendi jospar júzege asyrylýda. Osynyń sheńberinde bilim alǵan jastar jumysqa ornalasyp, baspanaǵa qol jetkizip, el damýyna óz úlesterin qosýda.
Qazirgi tańda Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Aqmola oblystary, Almaty jáne Astana qalalarynda qamqorlyq jáne qorǵanshylyq organdary áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý boıynsha úkimettik emes uıymdarmen ózara kelisim jasaýdy jaqsy jolǵa qoıdy. 2017 jyldyń alǵashqy aıynan bastap jetim jáne ata-analarynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy otbasynda tárbıeleýge tilek bildirgenderge respýblıkalyq derekter banki kóp kómek kórsetýde. Sol derekter banki nátıjesinde 3640 jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala túrli otbasynan pana tapty. Mysaly, 375 balany otbasylar asyrap alsa, 621 bala patronattyq tárbıeleýge berilip, 2644 bala qamqorlyqqa qol jetkizgen. 2018 jyldyń 5 aıynda bul kórsetkish 711-ge artty. Elimizde áleýmettik jetimdikke jol bermeý úshin de eleýli jumystar atqarylyp keledi.
Iá, janashyr azamattarmen birlesip sheshetin máseleler de az emes. Onyń bastysy, keı oblys pen qalalardaǵy balalar úıiniń eski tásilmen jumys istep jatqany der edim. Bul turǵydan kelgende Almaty qalasy, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar, Qostanaı, Ońtústik Qazaqstan oblystaryndaǵy balalar úıine serpilis kerek bolyp tur. Buǵan qosa, balalardy áleýmettendirýdiń basty máselesi, naqtylaı tússek, balalar úıleri túlekterin qoǵam damýyna qaraı, ómir súrý úrdisine saı beıimdeý jaıy da oılandyrmaı qoımaıdy.
Bir atap óterligi, balalardyń balalar úıine qaıta oralýy sıredi. Áıtse de ótken jyly 125 bala balalar úıine qaıta oraldy. Bul kórsetkish 2015 jylmen salystyrǵanda 2 esege (246, 2016 jylmen ólshegende 1,5 esege (195) az deýge bolady. Árıne barǵan jerine tastaı batyp, sýdaı sińgenge ne jetsin.
Táýelsiz elimizdegi qolǵa alynyp jatqan keleli istiń biregeıi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan otbasy ınstıtýtyn jetildirip, tirligin nyǵaıtý basty mindetke aınaldy. Biz muny tııanaqty túrde júzege asyrsaq, tiri jetim bolmaıdy. Aırandaı uıyǵan otbasy qalyptasady. Jaqsy otbasynan jat minezdi urpaq ósip shyqpaıdy. Bul iste biz balalar úıin jáne ortalyqtardy zamanǵa saı uıymdastyryp, qalyptastyrýdy qolǵa aldyq. Sol ortalyqtardan bala alýǵa nıet bildirgen ata-analardy aldyn ala daıyndaý, qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylaryn anyqtaý, sebebin bilip, saldaryn joıý, ana men bala quqyǵyn saqtaý – aınalyp kelgende, elimizdiń keleshegi sanalatyn barlyq urpaqty kemel etip ósirý. Bul iste árbir ata-ananyń, qoǵamdyq uıymdardyń, jeke tulǵalardyń atqarar jumysy az emes. «Otbasynda adam boıyndaǵy qasıetter jarqyraı kórinip, qalyptasady. Otanǵa degen ystyq sezim jaqyndaryna, týǵan-týysqandaryna degen súıispenshilikten bastalady. «Otbasynyń ónegesi – Otan ónegesi» dep jazǵan edi kezinde Baýyrjan Momyshuly. Bul jaı ǵana sóz tirkesi emes. Zor maǵynaly salmaǵy bar, janǵa jylý, qanǵa qyzý beretin sóz», degen edi Memleket basshysy. Endeshe bolashaǵymyzdyń tiregin tárbıeleýde búgin kishkentaı bolǵanmen, erteńgi myqty azamattarymyzdyń zamanǵa saı bilimdi de bilikti etip qalyptasýy jolynda olardyń dál qazir quqyǵyn qorǵaý, qoldaý basty mindet bolyp tabylady.
Nurbek ORShÝBEKOV, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi
Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy