Mıgrasııa baldáýrendi urlamaýy tıis

Búginde dúnıe júzindegi mı­gra­sııalyq úderisterden 50 mıl­lıonǵa jýyq bala japa shegip otyr. Bul balalar tirkeý­de bol­ma­ǵandyqtan bilim alý, me­dı­sınalyq qyzmetke júginý, azamattyq már­te­bege qol jetkizý quqyǵynan aıyr­yl­ǵan. Oqý-toqýdyń ornyna jumys isteýge májbúr. Adam saýdasy men zorlyq-zom­by­­lyq­­tyń da qurbany bolyp jata­­dy. Jalpy, álemde sońǵy jarty ǵasyrda mıgrasııa kólemi 2,5 esege ósip, mıgranttardyń sany 200 mln adamǵa deıin jetti. Olar­dyń basym bóligi – 16 men 35 jas aralyǵyndaǵy jastar. Jas­tar­dyń mıgrasııaǵa ketýine joǵary bilim alý, sheteldik azamatpen nekege turý nemese ómir súrýge qolaıly óńirge qonys aýdarý, ómirine qaýip tónýine baılanysty basqa jaqqa bosý sııaqty túrli faktorlar áser etedi. 

Búginde bosqyn balalardy qoldaý sharalaryn júrgi­zip jatqan BUU Balalar qory­nyń Qazaq­standaǵy ókili Iýrıı Oksamıtnyı elimizdegi balalardyń 23 paıy­zyn halyqaralyq mıgranttar quraıtynyn aıtady. Bul jaǵdaı Qyrǵyz elinde – 13, Tájikstan men О́zbekstanda – 7, Túrikmenstanda 4 paıyzǵa teń kórinedi. Qazaqstanǵa kóp keletin 20 jasqa tolmaǵan mıgranttardyń shamamen 40 paıy­zy – 15-19 jastaǵy jasóspi­rim­der bolsa, 11 paıyzy 4 jasqa deıin­­gi balalar eken. Árıne qajet­­ti qujattarynyń bolmaýy olar­dy jumys berýshilerdiń aldynda dármensiz etedi. Sondyqtan IýNISEF Úkimetke balalardy kóshi-qon kezinde qajetti qoldaý­dan aıyratyn, ómirlik mańyzy bar qyzmetterge qol jetkizýine bóget jasaıtyn kedergilerdi joıý­dy, kómekke muqtaj balalardy, kóshi-qon úderisterindegi jáne múmkindigi shekteýli balalar­dy qorǵaýǵa baǵyttalǵan mem­leket­tik saıasat ázirleý týraly usy­nys jasap otyr. Bul áljýaz bala­lardy áleýmettik qorǵaý júıe­sin jaqsartý men keńeıtýdi, onyń ishinde qaqtyǵystar men ekono­mıkalyq qıyndyqtardan jan saýǵalaýǵa májbúr bolǵan bo­s­qyn­dardyń balalaryna qa­tys­ty kemsitýshilik pen oqshaý­laý­dy, jaǵymsyz áserdi, bas bos­tan­dyǵynan aıyrýdy, zorlyq-zom­bylyqty boldyrmaýdy kózdeı­di. Atalǵan mindetterdi sheshý maqsatynda IýNISEF, Eýroodaq, BUU Bosqyndar isi boıynsha joǵarǵy basqarma komıssary jáne Halyqaralyq kóshi-qon uıymy Ortalyq Azııa elderindegi mıgrasııalyq úderiske qatysýshy balalardyń quqyǵyn qorǵaý jobasyn júzege asyryp, 2021 jylǵa deıin balalardy óz otbasymen qaýyshtyrý boıynsha memleketaralyq baılanystar men zańnamaǵa usynystar engiz­bek. Iаǵnı yrqynan tys mıgrant bolǵan balalar qoǵamnyń tolyq ári turaqty múshesi bolýy úshin bilim, medısına men quqyqtyq qyzmet alýyna jan-jaqty jaǵdaı jasaý qarastyrylady. 

«Ortalyq Azııa elderi ornyq­ty damý maqsatymen kóshi-qon saıa­satyn damytýda. Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý strate­gııasyndaǵy qaterlerdiń biri – demografııa máselesi. Osy boıynsha Úkimetpen jumys isteýdemiz. О́ńirde birqatar zertteý júrgizip, 10 mıllıonǵa jýyq adamnyń kóshi-qon prosesinde ekenin anyq­tadyq. Kóshi-qon júıesin nyǵaıtý jáne retteý boıynsha baıypty baǵ­dar­lama qajet. Onyń ústine mıg­rant­tar men Úkimettiń arasyn­da ózara senimniń ornaýy óte mańyzdy», deıdi Halyqaralyq kóshi-qon uıymy men BUU-nyń Kóshi-qon agenttigi mıssııasynyń bas­shy­sy ári Ortalyq Azııa bo­ıyn­sha úılestirýshisi Deıan Keserovıch.

Jýyrda elordada «Ortalyq Azııadaǵy mıgrasııa men jastar: damý maqsatyndaǵy múmkin­dik­terdi paıdalaný» atty dóńgelek ústel basynda bas qosqan kórshi­les elderdiń resmı ókilderi ishki jáne syrtqy mıgrasııanyń týyn­daýyna sebep bolyp otyrǵan jaǵdaılardy ataǵan bolatyn. Máse­len, Qyrǵyz Respýblıkasy eń­bek jáne áleýmettik damý mı­nıstri­niń kómekshisi Aıdaı As­qar­bekovtiń aıtýynsha, 6 mln-nan astam halqy bar aıyr qal­paq­ty aǵa­ıyndar eliniń eńbek n­ary­ǵyn­da jastardyń jumyssyz­dy­ǵy alańdatady. Iаǵnı eldegi eko­no­mıkalyq belsendi halyqtyń 30 pa­ıyzǵa jýyǵyn ǵana jastar quraıdy. Qyrǵyz eli­niń ult­tyq sta­tıs­tıkalyq komı­tetiniń ese­bin­she, formaldy emes sektorda jastardyń 78 paıyzy eńbek ete­di. Sondaı-aq esh tir­keýsiz Qazaq­stan­da jáne bas­qa elderde jumys istep jatqan qyrǵyz jastary halyqtyń ekono­mıkalyq belsen­di bóligine jat­qyzyl­maıdy. Búginde Qyrǵyz elinde resmı jum­ys­syz­dar sany 57 myń bolsa, onyń ishin­­de 21 myńyn jastar qurap otyr.

Tájikstannyń eńbek, kóshi-qon jáne halyqty jumyspen qamtý mınıstrliginiń halyqtyq kóshi-qon basqarmasynyń basshysy Moensho Mahmadbekovtiń aıtýynsha, el halqy jyl saıyn 2,1 paıyzǵa ósedi. Bul bir ja­ǵy­nan ekonomıkalyq ósimdi qol­daýǵa qajetti adam resýrsyn kórsetkenimen, ekinshi jaǵynan halyqtyń joǵary ósimi áleýmettik sala men ishki eńbek naryǵynda qoldaýdy qajet etedi. Atalǵan elden jyl saıyn 700 myńǵa jýyq eńbekke jaramdy azamat shetelderge ýaqytsha jumys isteýge shyǵady. Tájik mıgranttarynyń basym bóligin Reseı qabyldaıdy. Byltyr Qazaqstanǵa 12 myńnan astam tájik azamaty eki qolǵa bir kúrek izdep kelgen eken. Eki eldiń úkimetteri arasynda Tájikstan azamattarynyń Qazaqstanǵa kelýi men qazaqstandyqtardyń Tájik­stanǵa barý tártibi týraly keli­simi bar. Kelisimge sáıkes tarap­tar 30 kúnge deıin tirkeýden bosa­tylǵan, al tirkeýden soń 60 kúnge deıin bola alady. Jalpy alǵanda, atalǵan qujat azamattardy tirkeý arqyly 90 kúnge deıin bolý quqyǵyn beredi, deıdi ol.

Al Máskeýdegi mıgrasııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Dmıtrıı Poletaev eńbek mıgrasııasy – uzaq merzim­di strategııa ekenin, zertteý qorytyn­dy­lary boıynsha Reseıge kelgen orta­­lyqazııalyq mıgranttardyń 40 paıyzynyń óz otanynda ju­mys tájirıbesi bolmaǵanyn, 65 pa­­­ıy­zynyń alǵashqy jumysy bi­li­­mine sáıkes kelmeıtinin, son­dyq­­tan 20 paıyzy kolledjder­de, 31 paıyzy kásiptik kýrstar­da qaıta oqýǵa daıyn eken­digin jet­­kizdi. Sondaı-aq Eýrazııa­lyq eko­­no­mıkalyq odaq sheńbe­rin­de ju­mys­qa ornalasý jeńil­detil­geni­men, kóbiniń zańdy jumysqa ornalaspaıtynyn atap ótti. Bul mıgranttar búginde reseı­lik­ter­men 30 paıyzǵa deıin báse­kege túsý bel­deýinde tur, al 60 paıyzy ju­mysqa ornalasýǵa oń­taı­ly bolýy úshin Reseı azamat­tyǵyn alý­dy qalaıdy, dedi ol.

Jahandyq mıgrasııa másele­leri tobynyń mıgrasııa men jas­tar jónindegi esebine súıensek, jas ári halqy tez ósip kele jatqan, kedeılik deńgeıi joǵary, ásirese aýyldyq jerlerde jumysqa ornalasý múmkindikteri shekteýli Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstan sııaqty elderde 14 pen 28 jas aralyǵyndaǵy turǵyndar halyqtyń úshten birin quraıdy. Olardyń basym bóligi Reseı men Qazaqstanǵa jumys kúshi retinde aǵylady. Halyqaralyq kóshi-qon uıymynyń óńirlik baǵalaýy kórsetkendeı, kórshiles elderdiń Reseı­ge qaıta kelýge tyıym sa­lyn­ǵan tizimine engen azamattary balamaly baǵyt retinde Qazaq­standy tańdaıdy. Árıne jas mıgranttar úshin bul keıde jańa daǵdylardy meńgerýge, kásip­tik bilim alýǵa múmkindik ber­genimen barlyǵyna birdeı bul buıy­ra bermeıdi. Mektep bitire salysymen ózge elge bet alatyn mıgrant­tardyń kóbiniń biliktiligi joq bolǵandyqtan las, qaýipti, qorlaıtyn jumystardy atqarýǵa májbúr. Mıgrant qyzdar kóbine aspaz, daıashy, ydys jýýshy, tazalyqshy sııaqty qyzmet kórsetý salasynda jumys isteıtindikten ózin-ózi damytýǵa, ekonomıkalyq quqyqtary men múmkindikterin keńeıtýge jetkilikti tabysy bolmaıdy. Kópshiliginiń mıgrasııadan keıin jumys tabý men otbasyn qamtamasyz etýge qajetti bilimi men daǵdysy, jınaǵan qory men jeke múlki joq. Olar osy jáne basqa da máselelerge baılanys­ty úılerine oralǵannan keıin de qoǵamnyń qyspaǵyna túsedi, kóztúrtki bolady. 

Sarapshylardyń aıtýynsha, qazir halyq ósimine baılanys­ty turǵyndary qartaıa basta­ǵan kóptegen elge jas mıgrant­tar­dyń kelýi ınklıýzıvti ekono­mı­­ka­­­lyq ósimdi qoldaýǵa jáne al­­daǵy jyldardaǵy turaqty damýǵa negiz bolmaq. Máselen, Qazaq­­stan­­nyń 2012-2016 jyldar­dyń statıs­tıkalyq jınaǵynyń deregi bo­ıynsha, kórshi elder­den keletin mıgranttar tasqy­nyn Reseıden keıin kóp qabyl­daı­tyn elimizde 14 pen 28 jas ara­ly­ǵyndaǵy halyq­tyń úlesi 25 paıyzdaı ǵana ekenin eskersek, basqa ortalyqazııalyq eldermen salystyrǵanda jas­tar sany jyldan jylǵa azaıyp bara jatqanyn baıqaımyz. Iаǵnı halyqtyń jas bóligin quraýda mıgranttar úlesiniń artýy aldaǵy ýaqytta kóshi-qon saıasatyna ba­ıyppen qaraý kerektigin kórsetedi. Halyqtyń belgili bir kezeńdegi geografııalyq jyljýy kóshi-qon uǵymymen salystyrǵanda keń ekenin de esten shyǵarmaý kerek. О́ıtkeni onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýdaǵy róli zor. Jalpy, mıgrasııanyń qaıtym­syz (qonys aýdarý), qatynamaly, maýsymdyq jáne eńbek pen ishki kóshi-qon sııaqty túrleri bar. Árqaısysy áleýmettik-ekono­mıkalyq, saıası nemese etnos­a­ralyq jaǵdaıǵa baılanysty damı­tyndyqtan memleket mıg­rasııa­lyq saıasatty júrgizýde óńir­lik turǵydan kelgeni durys. Adamzat tarıhyndaǵy mıgrasııa­lyq úrdister álemniń demogra­fııa­lyq kelbetin qalyptastyrýda aıtarlyqtaı ról atqardy, álem ekonomıkasynyń jahandanýyna áser etti. Elder arasyndaǵy tu­raq­­ty baılanysqa negizdelgen, qoǵam­­nyń tutastyǵyna áleýmettik má­de­­nıet arqyly yqpal etetin halyq­­aralyq mıgrasııanyń jańa for­­malary paıda bolyp jatqan kezeńd­e jas ári adam resýrsy az Qazaqstannyń naqty sharalar qabyldaýy qajet-aq.

Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»