Bekbolat Tileýhan: Qazirgi qazaq ǵasyr kóshinen qalmaýy kerek

 – Bekbolat Qanaıuly, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaq­stan­ halqyna Joldaýynda «Sa­la­matty ómir saltyn nası­hattaı otyryp, qoǵamdyq den­­saýlyqty basqarý isin kú­sheı­tý kerek» degen bolatyn. Elbasy pikirin negizdeı otyryp, sizben taqyryptyq suhbat jasamaq oıdamyz. 

– Árıne, túsinikti. Sózdi áýelgi retinen bastasaq: memlekettiń baılyǵy – kómir-temir, altyn-kúmis nemese munaı-gaz emes. Mem­lekettiń baılyǵy – adam. Bizdiń Konstıtýsııa boıynsha da adamnan qasterli, adamnan bıik eshkim joq. Al adam – mem­lekettiń qýaty de­sek, onyń deni­niń saýlyǵy, tániniń saý­­lyǵy aýadaı qajet. Qazaq «birinshi baı­lyq – densaýlyq» dep beker aıtqan joq. Demek, adamnyń deni saý bolý úshin sanasy saý bolýy kerek. Shákárim qajy: «Deneń – jan nurly bolsa jóndelmek» deıdi. Odan keıin deneniń saýly­ǵyna ishken-jegen tamaǵyń, kún­delikti tur­mystaǵy júris-tury­syń áser etpeı qoımaıdy. Alla taǵala ár nárseniń haqyn jaratty. Bulshyq et berdi, ony qaje­tine qaraı paıdalanbaıtyn bol­sań, ol semedi, onyń haqysy ótel­meıdi. 

«Tán – janǵa bergen Allanyń amanaty» deıdi qazaq. Endeshe, osyny túsingen adam densaýlyqqa basqasha kózqaraspen qaraýy zańdy. Mysaly, júzińdi árlep, kútimde ustaýyń, aıaq-qol, dene-bitimińdi qalypty jaǵdaıda je­til­dire bilýiń, ómirde tártip­tilikke baǵynýyń asa qa­jet. Iа bolmasa qampaıyp qarynyń shy­ǵyp ketse, bet-júzińdi ájim torlap, myj-myj bolyp júrgen ne jaqsy. Bul Allanyń bergen kórkem sıpatyna nuqsan keltirý bolady. Bul ımanǵa da, aqylǵa da syımaıdy.

Bul jerde aıryqsha bir atap aıtatyn dúnıe, biz tánimizdiń haqysyna mán bermeımiz. Osy oraıda, ózimizge syn kózben qaraıyq ta. Bizde qandaı ádemi jerler bar. О́tken jyly Qarqa­ra­ly­daǵy Tasbulaqta demaldym. Qandaı keremet aýa, aınala jap-jasyl qaraǵaı. Osynyń qyzyǵyn kórip júrgen qazaq tym az. 

Tútinge shomǵan qalada, jum­saq dıvan­nyń qasynda mılyǵyp jatyp, uıqyǵa kómilgen adamnan ne shyqpaq. Aqyldyń ózi aǵyn sý sııaqty. Aqpaı turyp qalsa, borsyp, sasyp ketedi. 

– Qysqasy, qazaq balasy taza aýa jutyp, jany men tá­nin saýyqtyrsyn deısiz ǵoı?

– Dál solaı! Qazaq balasy bul dúnıede Allanyń ózine ber­gen nyǵ­metiniń qadirin bilýi kerek. Ana Baıan­aýylǵa bar, ana Aqsý-Jabaǵylyǵa bar. Aqyn­dar «Arqada Kókshetaýǵa jer jetpeıdi...» dep tegin aıtqan joq. Al­taıyń anaý tumsa tabı­ǵaty týsyrap jatqan. Biz bolsaq jınalyp alamyz da et jeımiz. Odan qaldy karta oınaımyz. Odan qaldy shalqaıyp jatyp úndi-túrik serıaldaryn tamashalaımyz. Ne isimizde, ne ımanymyzda bereke joq. Ákem jaryq­tyq aıtatyn: «Qulsha istep, bıshe asa» dep. Bul – eńbek et te onyń zeınetin kór, adal jumys atqaryp, halal as ish, degen sóz. Japyryp istemegen jarytyp ishe me?!

Keıbir adamdardyń ómir súrý saltyna qarap qyzyǵatyn kezder de bolady. Mysaly, bizdiń ákeıler tań namazynan keıin serpilip, syrtqa shyǵyp ketetin. Sol kezde, ıaǵnı tań bozynda, aýanyń quramynda adam aǵzasyna óte qajetti ıondy zattar túziledi. Ony jutqan adam kúni boıy sergek júredi. Erte jatyp, erte tu­ratyn. Adamnyń tań aldynda oıaý bolǵany densaýlyǵy úshin de, oılaý qabileti úshin de óte-móte paıdaly. Shyńǵys Aıtmatov, Muhtar Maǵaýın sııaq­ty tanymal jazýshylar qundy eńbekterin tańnyń aldynda jazady eken. Tipti Shyńǵys Aıtmatov kózi tirisinde, tań bozymen erte turyp, dalaǵa shyǵyp, serýendeımin, sol kezde jazyp jatqan shyǵarmama qatysty sıýjetter oıyma oralady, dep suhbat bergeni bar. Quranda: «túndi uıqyǵa, kúndizdi senderge mal tabýǵa jarattym» dep beker aıtylmaǵan ǵoı. 

– Aıtqan sózińizden túsin­genim: adamnyń deni saý bolma­ǵy óziniń ómir súrý saltyna qatys­ty ekendigi ǵoı?

– Solaı. Biraq joǵarydaǵy oılardyń bárin túıindeı kele aıtpaǵym, qazir ne kóp, aýrý­dyń túri kóp. Zamanaýı tehnıka­lardyń túrlenýi sııaqty, aýrýlar da túrlenip barady. Onyń bir sebebi jegen tamaqqa baılanys­ty. Qazir ne túrli kalorııasy kóp, qoldan jasalǵan vıtamıni mol zamanaýı taǵam­dar tutynýǵa májbúrmiz. Ony tutynýyn tuty­na­myz-aý, biraq boıǵa sińi­rip,­ qorytatyn jaǵdaıymyz joq. Buryn tamaqtyń tabylýy qıyn bol­sa, qazir sińirý qıyn bolyp jatyr. Búgingi tańda ekiniń biriniń qaıǵysy – dıeta, aryqtaý. Nege olaı?! Bul sportqa, dene tárbıesine degen kózqarastyń kenjelep qalýynan. 

– Bul oraıda, ár halyqtyń týa- bit­ti mentalıteti, minez-qulqy, salt-sanasy degen bar. Bul dúnıeler siz aıt­qan ret­tilik pen júıelikke áser etpeı qoımaıdy. Osynyń bárin saralaı otyryp salmaqtap aıtqanda, qazaqty qazirgi zamanaýı sportqa beıim jurt deýge negiz bar ma?

– Qazaq týmysynan sportqa beıim halyq. Nege?! Kóshpendi turmys qazaqty at ústinen túsir­medi, jaýgershilik zaman jekpe-jek saıysqa beıimdedi, urpaqtyń qamy árqashan sergek júrýdi úıretti. Munyń bári ǵasyrlar boıy jalǵasyp kelip bizdiń qany­myzǵa siń­di, mıymyzda kod­taldy, sanamyzda saqtaldy. Aıta­lyq, sany 10 mıllıon­nan sál asatyn (qazaqstandyq qandas­tardy aıtyp otyrmyn) qazaqtan shyqqan sport juldyzdary – bir jarym mıllıard qytaıdan, bir mıllıardtan astam úndiler­den, 300 mıllıonǵa jýyq ındonezııa­lyqtardan shyqqan joq. Bul ne degen sóz?! Biz ishki qýatymyz óte kúshti halyqpyz. Bul sonyń kó­rinisi. 

Biraq Qudaıdyń bergen bere­ketin damytý, ol basqa másele. О́mirde tek nátıjege jetkish, tabandy adamdardy alyp qarasaq, qaıtken kúnde sportqa qatysy bar bop shyǵady. Ol adamda as­ta-tók ıntellektýaldyq qabi­let bolmaýy múmkin. Biraq taban­dylyǵynyń arqasynda, ıntellektýaldy tulǵanyń qoly­nan kele bermeıtin isti atqaryp ketetin jaǵdaılar bolady. Bul ne?! Tabandylyqtyń kúshtiligi. Mine, kór­dińiz be, qazaqqa eń kerekti dúnıe – ta­bandylyq. Al adamnyń tabandy­lyǵyn shyńdaı­tyn birden-bir jol, ol – sport. 

– О́tkende bir sport mamany jekpe-jek saıysý erte ǵasyrdaǵy gladıatorlardan qalǵan shaıqas, qazaq budan bylaı klassıkalyq sport túrlerimen, ıaǵnı júgiris, sa­daq atý, sýǵa júzý t.b. aınalysý kerek  dep edi. Osyǵan siz ne aıtasyz?

– Oılanatyn másele... baıqap qarasańyz, jeńil atletıka sııaqty sportta qazaq joqtyń qasy. Bireýler aýzy qısaıyp, «kúres pen bokstan basqa sport túri qazaqtyń qolynan kelmeıdi» deıtindi shyǵaryp júr. Mysaly, Ǵusman Qosanovty alaıyq. Qazaqqa alǵash ret Olımpıadadan medal alyp bergen osy adam. Túbi semeılik Syıtyq degen shaldyń balasy. 1960 jyly Rımde ótken jazǵy HVII Olımpıadada 4x100 metrlik estafetashylar jarysynan kúmis júlde aldy. Osy jyly Kıevte ótken KSRO chempıonatynyń 4x100 metrlik estafetashylar jarysynyń jeńimpazy atandy. 100 metrge júgirýden KSRO chempıonatynyń kúmis júldegeri boldy. 1965 jyly tarıhta «Ǵasyr oqıǵasy» degen atpen belgili KSRO-AQSh matchynyń 4x100 metrlik estafetashylar jarysynyń jeńimpazy atandy. Osy Ǵusman qazaq emes pe?! 

Al 1966 jyly qysqa sprınt­tik qashyqtyqqa júgirýden Eýro­pa kýbogin enshilegen, dáp qazir ortamyzda júrgen Ámın Tuıaqovty qaıda qoıasyz. Iаǵnı júgirý bolsyn, ózińiz aıtqandaı, sa­daq atý, mergendik bári-bári sóz joq, qa­zaq­tyń qolynan kelýge tıis.  

Keńes ókimetiniń kezinde shamadan tys myqty bolmasań, álemdik sport dodasynyń mańy­na jolatpaıtyn. Endi oılap qarańyzshy, Odaqtyń oıranyn shyǵarǵan Ǵusman men Ámınniń inileri joq degen sóz, ol qazaqty – qorlaý. 

– Ǵusmandar zamany bólek edi ǵoı. Qazir shynynda ózimiz de sol jekpe-jek sportqa qaraı boı bermeı júgirip tur­ǵan joqpyz ba?

– Degenmen biz kóp jaǵdaıda, jeke adamnyń densaýlyǵyna qaterli jekpe-jek sport túr­le­rine ózimiz de beıimbiz, ári «qazaqtyń qolynan osy keledi» dep, sanaǵa sińirip qoıǵandyq ta bar. Onyń ústine ómir boıy attyń jaly, túıeniń qomynda júrgen qazaq úshin jekpe-jek ónerge degen qurmet erekshe basym. Jalpy, bul bizdiń genetıkalyq ja­dymyzda saqtalǵan nárse. Biraq ǵylymı júıelikti talap etetin klassıkalyq sport túr­lerine kelgende, beıpil, aýmaly-tókpeli psıhologııamyz áser etip, tabandylyq tanytpaı, syrǵyp ketetin jaıymyz da joq emes. 

– Jańaǵy siz ben biz aıtqan sport túrlerine Keńes kezinde qazaqty jolatpady dep keldik. Endi kimnen kóremiz? 

– Rasynda jolatpaǵan ǵoı. Kóp jaǵdaıda sanamyzdaǵy bos­tan­dyqty tunshyqtyryp tas­taǵan. Jasyratyny joq, klas­sıkalyq sport túrlerinde qazaq bapkerler az. Bolǵannyń ózin­de margınal beıbaq. Olar bolashaqta ornynan aıyrylyp qalmaý úshin, sýda júzý, sý doby, qysqy sporttyq oıyn túrlerine qazaqtardy jolatpaıdy. Bir sózben aıtqanda, sporttyń osy bir túrlerin monopolııalap alǵan. 

Odan keıin qazaqtyń qolynan kele­tin bir sport bolsa, ol – mergendik. Ulttyq folklor, jaýyn­gerlik dastandarda, jamby atýdyń, mergendiktiń nebir túrleri aıtylady. Sondaı-aq orta ǵasyrda qazaq dalasyn kók­teı ótip, Shyǵysqa saıahat jasaǵan ıtalıandyq jıhanger Marko Polo, kóshpendiler arasynda ótken mergender saıysynda 335 qulash jerdegi nysanaǵa bári dál tıgizgenin jazady. Endi mynaǵan nazar aýdaryńyz: Túrik sultany IV Murad Gazıs 1255 fýt, ıaǵnı 210 qulash, ertedegi grek mergeni 1692 fýt, ıaǵnı 282 qulash jerden nysana atyp dál tıgizgeni jaıly derekter kúlli adamzat tarıhyna jazylǵan. 

1916 jylǵy ult-azattyq qoz­ǵalystyń qaharmany Keıki mergen Kókimbaıulyn alyp qaraıyq. Qaltqydan basyn bir qyltıtyp, patshanyń soldattary qaıda jatqanyn bir kórip alyp, myltyǵyn shyǵarady da kózdemeı-aq manaǵy kórgen jerin dál atady. 1940 jyly Ospan bas­taǵan Altaı qazaqtary sansyz qytaı áskerlerine tek qana mergendikterimen tótep berdi. Árbir oǵyn sanap atty. 

Osyndaı qazaqtan mergen shyqpaýy múmkin be?! Álde bú­gin­gi qazaqtyń qýaty jetpeı me?! Túkte olaı emes, osy sport túri boıynsha qazaqtyń bapkerin, kadryn daıyndamaǵandyq bul. Ulttyq namys, ulttyq sananyń kem­digi. Qazirgi qazaq sportynyń kadr­laryn alyp qarasaq, kóbi basqa ulttar. Bulardyń sport salasyn maltabarǵa aınaldyrýy – bizdiń ulttyq qasiretimiz. Ulttyq kadr­dyń qa­lyptaspaı otyrýyna da osy­lar kináli. 

– Birneshe jyldyń aldynda ǵy­lymı ilimi jetik saqa bapker aıtyp edi: biz sportshylardy aıla-tásil­ge, kúsh-qýatqa tárbıeleımiz, biraq rýh pen na­mysqa tárbıeleı almaımyz dep. Osy qanshalyqty jany bar sóz?

– Iá, sportta bolsyn, ómirde bolsyn jeme-jem deıtin dúnıe bolady. Naǵyz jeme-jemge kelgen kezde adamǵa kúsh beretin ǵajaıyp bir sezim bar, ol namys pen rýh deıtin nárse. Mysaly, Reseı alyp derjava. Quramynda ártúrli ult bar. Desek te, bul eldiń erkin kúres, dzıýdo, grek-rım kúresi sııaqty jekpe-jek sport túrlerine beıimdelgen salasyn alyp qarasaq, negizinen daǵystandyqtar ıelik etýde. О́zderi at tóbelindeı az ǵana ha­­lyq. Al myna qyzyqqa qara­ńyz,­ olarǵa qarsylastyń kóbi – ıakýt, altaılyqtar men qal­maq-­býrıattar. Osylar Reseı birin­shilikterinde fınalda kezdesedi. Ekeýi de reseılik, otany bir. Bapkerlik mektebi de bir. Birge jattyqqan. Kúsh-qýaty birdeı. Biraq biri jeńý kerek. Jeme-jem degen osy. Bul jerde ulttyq namys synǵa túsedi. Nátıjesinde min­detti túrde daǵystandyq jeńe­di. Nege?! On­da minez bar. 

Ulttyq namys degen osy. Adam balasy qaıtken kúnde bir qaýymnyń ókili. Barlyq áıel ataýly meniń anam dep aıtpaısyz, óıtkeni siz naqty bir áıelden týdyńyz. Sol sııaqty sen de naqty bir ulttyń ókilisiń! Eger de sen bir ulttyń ókili bol­masań, býdansyń. Sol sebepti ondaı adamda ulttyq namys bolmaıdy. Aqsha úshin kúresedi, kim kóp aqsha berse sonyń soıylyn soǵady, qarsylasy kóp aqsha berse jeńisti soǵan berip qoıa beredi. Mine, sportty osyndaı kosmopolıttik sana jaýlap barady. 

– Kosmopolıttik sana de­mek­shi, bu­dan birer jyl buryn syrttan sportshylar satyp alyp, elimiz atynan qo­sa­tyn úrdis qalyptasqan-tyn. Qa­zir ep­tep saıa­byrsydy. Osyǵan ne aıta­syz?

– Qazir shyndyǵyn aıtsaq, álemdik sport konıýnktýraǵa aınaldy. Ol jer jatqan saýda. Tek kórsetkish úshin ju­mys jasalyp jatyr. Jeńisti satyp alý, para berý, aqsha aınaldyrý, ótirik jeńilý saıası mán-mazmunǵa aınaldy. Tipti shoýǵa aınalyp ketken tustary bar. О́zine unamasa erejelerdi ózgertip jiberedi. Mysaly, sambo eshbir kúresten kem emes. Ony olımpıadalyq sport túrine engizbeý arqyly úlken saıasatta Reseıdiń bedelin tómendetpek t.s.s. Qazaq kúresi kimnen kem. Biraq álem aldynda saıası yqpal, ekonomıkalyq qýatyń bolmaǵan soń qıyn. Onyń ústine otarda bolǵanymyz únimizdiń shyqpaýyna sebep.

Sol sııaqty qazaq sportyndaǵy konıýnk­týra – óziniń qazaǵyn bylaı ysy­ryp tastap, syrttan sportshy satyp ákelý. Jasyrmaı aıtqanda, ótken jyldary qazaq sportynyń jetistigine balanyp júrgen aýyr atletıkanyń deni syrttan satyp alynǵan qaraqtar. Olımpıadaǵa bararda oblystyq sport basqarmalary japa-tarmaǵaı Reseıdiń ekinshi nómirli sportshylaryn satyp alady. Ekinshi nómir qaıda da, ekinshi nómir. Ol altyn medal­dy ólse de alyp bermeıdi. Áýpirim dep ilingen kúmis-qolasy úshin qazaq­tyń qyrýar aqshasyn alyp taıyp turady, ony óp-óti­rik jattyqtyrdy degen eseppen bizdiń qýlar ataq-abyroı alyp qaryq bolady. Osyndaı jal­ǵan­dyq jaı­laǵan jerde qazaq sporty qalaı damıdy. 

– Muny túzeý úshin ne isteý qajet dep oılaısyz?

– Qazaq «ózińnen týmaı ul bolmas, satyp almaı qul bolmas» degen. Úki­met tarapynan sportqa qoıylatyn ta­lap bar. Ol taıǵa tańba basqandaı bo­lý kerek. Keshegi quralaıdy kózge atqan mergenderdiń urpaǵy qaıda, keńestik kezde jelmen jarysqan Ǵusman men Ámınniń muragerleri qaıda?! Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Álııa Moldaǵulova Ba­tyr ataǵyn mergendiktiń arqa­syn­da aldy emes pe?! Qazaq ul­tyn sportqa tartatyn ulttyq ıdeo­logııa kerek. Ulttyq saıasat kerek. Men únemi aıtyp júrmin qazaq­tyń Qazaqstannan basqa ósip-kókteıtin, kógeretin jeri joq degendi.... 

Mysaly, bizdiń Jańaarqany ba­lýan­­­dar eli, ánshiler eli dep jatady. Bul Jańaarqanyń elden asqan kere­mettiginen emes. Onda ánshi Igilik Oma­rov shyqty. Onyń artynan Qaırat Baı­bosynov shyq­­ty. Ekeýin eldiń bári áspettep, qurmettegen soń ony kórgen bala-shaǵa ánshi bolǵysy keldi. El jappaı jumylǵan isten qaıtken kúnde birdeme shyqpaı qoımaıdy. Sol sııaqty kezinde Dıhanbaı Bıtkózovter qyzmet etken Jańaarqada «Jas suńqar» degen sport mektebi boldy. Jańaarqanyń ortalyǵynda bul mektepten ótpegen er bala joq. Men de bardym kú­res­ke. 

Nátıjesinde ne boldy?! Aqy­­ryndap, Ábdesh Qaljanov, Baq­tııar Júnister shyqty. Artyn­sha dúrkirep aǵaıyndy Baısholaqovtar shyqty. Aıbatyr Mah­mu­dov shyqty. Sóıtip mektep qa­lyp­tasty. Áıtpegende Ja­ńaarqada týǵan balanyń bas­qa óńirde týǵan túlek­ter­den ­eshqandaı aıyrmashylyǵy joq. Qys­qasy, mektep qalyptas­tyratyn tul­ǵa­­lar bolady. Solar­dy taýyp jaǵdaı ja­­saý kerek.

– Siz de kúreske qatysqan bol­dyńyz ǵoı...

– Joǵaryda aıttym «Jas suńqar» kúres mektebine barma­ǵan bala joq. Men alǵash boksqa bardym. Tóken Salyqov degen aǵaıdyń qol astynda tórt jarym aı jattyqtym. Odan keıin klastasym Aıbatyr Mahmudovty ertip kúreske bardym. Aıbatyr ekeýimizdiń salmaǵymyz birdeı. Bir jylǵa taıaý kúrespen aınalys­qandaı boldym da, dombyraǵa qaraı oıysyp kettim. Aıbatyr sol ketkennen mol ketti. Sambo kúresinen álem kýbogyn alyp bir-aq toqtady... 

Bárin aıt ta birin aıt, qazaq qalyp qoıdy eken dep álemniń shalqar kóshi kútip turmaıdy. Elbasynyń kóp aıta beretin «básekege qabilettilik» degeni de osy kóshten qalyp qoımaý...

Áńgimelesken  Beken QAIRATULY,  «Egemen Qazaqstan»