Tilimiz tórge shyǵar kez keldi

Qaı zamanda, qaı qoǵamda bolsyn, máselege bıliktiń eń joǵary deńgeıinde kóńil bólinýi onyń asa mańyzdylyǵyn jáne ony damytýǵa basa nazar aýdarylyp, memlekettik turǵydan qabyldanatyn sharalardy kúsheıtý kerektigin kórsetedi. Osy rette Elbasynyń Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevty qabyldaǵan kezde salaǵa qatysty birqatar máse­le­lerdi sóz etip, sonyń ishinde qazaq tili­niń qoldanylý aıasyn keńeıtý jónin­de naqty tapsyrmalar berýin solaı túsinýimiz kerek.

Oraıy kelgende, jumysty mem­lekettik tilde júrgizý máselesine qa­zaq tildi basylymdar basym kó­ńil bólgenin, orys tildi basylym­dar­da jalpylama aıtylyp, tipti Elba­synyń qazaq tilin úırený ju­my­syn júıeli túrde júrgizý ke­rek­­tigin dáıekteı kele: «aqparat qu­raldarynda memlekettik til ba­sym­dyǵy kúsheıe beredi dep aıtý ke­rek», «qazaq tiliniń dárejesin kó­terý úshin jumys isteýimiz kerek» dep naqty tapsyrma bergenin aına­lyp ótýge tyrysýshylyq bolǵanyn baıqaǵanymyzdy aıta ketkimiz keledi. 

О́zimiz tyńdap otyryp, Prezı­de­nt­tiń «Úkimet pen Parla­me­nt óz jumysyn memlekettik tilde júr­­gizýi kerek...», degen sózde­ri­nen keıin qashanǵydaı el birligin, bar­­shanyń teńdigin oılaıtyn qal­pymen: «basqa azamattardy eshqan­daı renjitpeý úshin... olarǵa ilespe aýdarma jasaý kerek...» degenin jazyp aldyq. Onyń sebebi de bar. 

Elbasynyń qazaq tilin damytý, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý, eldi mekendegen barsha ulttyń ortaq tiline aınaldyrý máselesin aıtyp otyrǵany bul ǵana emes. Qanshama ret tap osy jolǵydaı ilespe aýdarma jasaý týraly aı­tyl­ǵan sózderin estip, ilespe aýdar­ma jasaǵanbyz. Budan jıyrma jyl buryn halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń «Altyn qyran» ma­rapa­tyn alǵanda Memleket basshysy: «Barlyq jıyndar ilespe aýdarma jasala otyryp, qazaq tilinde júrgizilýi kerek» degen-di. «Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar. Ana tilimiz Máńgilik elimizben birge Máńgilik til boldy! Ony ult­tyń uıytqysy ete bilgenimiz jón» dedi «Qazaqstan-2050» stra­te­gııasyn jarııalaı otyryp. «...Keńesterde qazaq tilinde sóı­le­sin, biraq ilespe aýdarma arqyly sóıleıtin bolsyn», – dedi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHIII sessııasynda...

Mundaı mysaldardy kóptep kel­tirýge bolady. Bul sózder bılik­tiń úsh tarmaǵynda da qazaq tili basym bolýy kerektigi basqa ult ókil­deri úshin ilespe aýdarma jasalýy kerektigi kún tártibine endi qoıy­lyp otyrǵan másele emes ekendigin aıǵaqtap, al atqarýshy bıliktiń ony oryndaýy mardymsyz ekendigin kórsetedi. 

Elimizde bul qaǵıdatty áý bastan berik ustanǵan jalǵyz ortalyq or­gan – Qazaqstan Respýb­lıka­sy­nyń Parlamenti. Qos palata da táý­elsizdik alǵaly beri barlyq oty­rys­taryn (jalpy otyrystaryn ǵana emes, bıýro, komıtetter oty­rystaryn da) ilespe aýdarmamen qamtamasyz ete otyryp, mem­le­­kettik tilde ótkizedi. Bul – joǵa­ry zań shyǵarý organynda nyq or­nyq­qan, qansha basshy aýyssa da, olardyń qazaq tilin bilý deńgeıi qan­daı bolsa da buzylmaıtyn tár­tip ekenine Senat apparatynda ózim qyz­met etken jyldarda kózim ábden jetken.

Taǵy bir aıta keterligi, bul organda áýel bastan kásibı ilespe aýdar­mashyny tabý ońaı emestigin túsinýshilik bar. Son­dyqtan kadr irikteý kezinde aýdar­ma­shynyń osy qıyn mamandyqty ıgergenine mán beriledi. Apparatta qyzmet etetin ilespe aýdarmashynyń eńbegi baǵalanyp, múmkindiginshe jaǵdaı jasalyp otyrady. 

Osy rette, kezinde ilespe aýdar­ma­shy­larǵa kómek retinde shy­­ǵarǵan «Maqal-mátelderdiń, tu­raq­ty tirkesterdiń qazaq­sha-oryssha maǵynalyq aýdarmasy» degen kitapshamdy syıǵa tart­qa­nymda Senat Tóraǵasy Q.To­qa­evtyń eńbek joly­nyń ba­syn­da ózi de ilespe aýdarmashy bol­ǵa­nyn, onyń qanshalyqty qıyn ári jaýapkershiligi zor mamandyq eke­nin aıtqanyn mysalǵa keltire ket­kim keledi. Bálkim sodan da bolar, sol jyldary Senatta ilespe aýdar­mashylardy daıyndaýǵa zor mán beriletin. Sóıtip, qyzmet ete júrip, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde shákirt tárbıeledim. Olardy táji­rı­beden ótkizýge Senat apparaty múmkinshilik jasady. О́zimizde eńbek etetin qyzmetkerlerdi jetek­tep júrip, baýlydym. Nátı­je­sinde onda qazir Qarashash Ysmaıylova, Gúlnár Salyqova, Sátjan Meıirmanov sııaqty myqty shákirtterim jumys isteýde. 

Bul dástúr qazir de jalǵasýda. Ilespe aýdarma bastaý alyp, jıyndy ilespe aýdarmamen júrgizý mádenıetin qalyptastyrýshy organ retinde Senat apparatynyń basshysy Serik Sydyqov qoldan kelgen kómegin jasap otyrady. Ilespe aýdarmashylardy daıyndaý, biliktilikterin arttyrý, ásirese, ilespe aýdarma jasaý sheberligi udaıy shyńdaýdy talap etetinin túsiný bar ekeni qýantady. 

Májilis apparatyndaǵy aýdarma bólimin kezinde ózi ilespe aý­darmashy bolǵan Dáýitáli Omash­uly basqaratyny, onda da ilespe aýdarmashylardyń jas býynyn daıyndaýǵa mán berý dástúrin q­alyp­tastyrǵan. Taıaýda ǵana ma­man­dyqtyń qyr-syryn sonaý Pav­lodardan kelip úırengen shá­kir­tim Janna Tasbolatova qyz­me­tiniń ósip jatqanyn qýana habarlady. 

Birneshe jyl boıy Úkimet otyrystarynda ilespe aýdarma ja­sap kele jatqan Dınara Qus­manova da – búginde tóselgen, bilik­­ti aýdar­mashy. Ulttyq bankte Saı­da Nájimedenova bastaǵan bir top myqty maman otyr. Tutastaı alǵan­da bizde tap osyndaı deńgeıde aýdar­ma jasaı alatyn ilespe aýdar­mashy tipten az. Sebebi ilespe aýdar­ma ári qıyn, ári densaýlyqqa zııan mamandyq bolǵandyqtan, ony ıgerýge umtylýshylar kóp emes. Osy salany zertteýdi qolǵa alǵanda aýyrlyǵy jáne adamǵa keltiretin zııandylyǵy jaǵynan ilespe aýdarmanyń jańa ushaqty synaýshylar, jyrtqysh haıýandardy qolǵa úıretýshiler sııaqty kásipter qataryna qosylatynyn bilgende ózimiz de tańǵalǵanbyz. 

Iá, bizde ilespe aýdarmashylar sany kóp emes, al bıik deńgeı­li jıyndardy aýdaratyndar saý­saqpen sanarlyq qana. Horda án aıta­ty­nnyń bári birdeı jeke kon­sert be­retin ánshi bolmaıtyny, konkı tebe biletinniń bári mánerlep syr­ǵanaý sheberi bolmaıtyny sııaq­ty, jaz­basha aýdarma jasaı ala­­tyn­dar­dyń kez kelgeni ilespe aýdar­­ma­shy bola almaıdy. Ilespe aýdar­ma­shylardyń az bolýynyń bir ushy­ǵy osynda jatyr.

Osyǵan deıin Elbasy qansha ret nazar aýdartsa da, tipti iri halyqaralyq jıyndarda qazaq tilinen ilespe aýdarma bolmaýynan uıatty jaǵdaılarǵa tap bolyp júr­sek te, uzaq jyldar boıy bul máse­leniń túıini sheshilmeı keldi. Ilespe aýdarmanyń ana tilimizdiń mereıin ósirip, halyqaralyq deńgeıdegi jıyndardyń jumys tili bolýy úshin kerek ekenin til salasyndaǵy sheneýnikter elemeı-aq qoıyp edi. Seńniń qozǵalýyna Memleket bas­shysynyń 2015 jyly Birikken Ult­tar Uıymynda qazaq tilinde sóılegen sózi sebepshi boldy.

Sóıtip 2016-17 jyldary Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til komıtetiniń tapsyrýymen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damy­týdyń respýblıkalyq orta­lyǵy kýrs uıymdastyryp, óz ádistememdi qoldana otyryp, 2 topty oqytyp shyǵardym. Solardyń ishi­nen birnesheýi «júzden júırik» shy­ǵyp, ilespe aýdarmashylar qataryn tolyqtyrdy. Taǵy bir nátıjemiz kýrsqa qatysqan Aqtóbe oblystyq til basqarmasynyń bas­shysy G.Tólebaevanyń óz óńi­rinde sol formatta kýrs ótkizýi boldy. Nátıjesinde, ekonomıkasy qarqyndap damyp, elimizdiń mıllıon turǵyny bar oblysy bolaıyn dep turǵan Aqtóbede ótetin jıyndarda qazaq tili – jumys tili bolýyn qamtamasyz ete alatyn ilespe aýdarmashy shákirtter daıyndaldy.  Ilespe aýdarmashylardy tár­bıe­leýdiń jaqsy, utym­dy joly «Habar» arnasynda júr­gi­zi­letin «Bolashaqqa baǵ­dar» baǵ­dar­la­masynyń aýdar­ma má­selesine ar­nalǵan 14-shyǵa­ry­lymynda usy­­nyl­dy. Ol – bir ulttyq ýnı­ver­sıtettiń jany­nan joǵary kýrstar ashyp, aýdarmanyń salalary boıynsha (kórkem aýdarma, ilespe aýdarma) mamandardy daıyndaý. Elimizdiń qazynasyn syrtqa, al álemniń injý-marjandaryn qazaq oqyrmanyna tanytý úshin óz elimizde ana tilimizdi ógeılikten qutqaryp, úlken jıyndardyń jumys tili etý úshin bul kýrstar asa paıdaly bolar edi. 

Ilespe aýdarma jıyndardaǵy kommýnıkasııa quraly ǵana emes, ol arqyly belgili bir uıymdar, el aldynda júrgen azamattar týraly qosymsha oı túzýge bolady. Eli­mizde ilespe aýdarmanyń paıda bolýy men damýyn uzaq jyl­ǵy zerdeleýimiz mynalarǵa kóz jet­kizdi: ilespe aýdarmany ózi uıym­dastyratyn is-sharasyna tereń mán berip, onyń qoǵam ómi­rin­degi belgili bir problemalardy sheshýdegi mańyzyn túsinetin; jıynǵa qatysýshylardyń ýaqy­tyna qurmetpen qaraýdy; kó­te­ril­gen máselelerdiń barshaǵa túsi­nikti bolýyn; olar boıynsha qa­byldanar sheshimniń ortaq tujy­rym­damasy túzilýin kózdeıtin uıymdar júzege asyrady. 

Elimizde ótkiziletin jıyndarǵa kel­gen sheteldik qonaqtar sóıle­ne­­tin sózderiniń mindetti túrde qa­­zaq tiline aýdarylýyna mán be­re­­­di. Sebebi bul – búkil dúnıe jú­zin­de qabyldanǵan ádep normasy. О́rkenıetti elderdiń ókilderi úshin ony oryndaý – zańdylyq. Bá­rin belden basatyn – óz otandas­ta­ry­myz. «Jınalǵandardyń bar­ly­ǵy da orys tilin túsinedi ǵoı» dep qaraý­shy­lyq halyqaralyq jı­yndardyń ju­mys tili – orys tili bolýyna, aýdar­manyń da shet tili­nen orys ti­line ǵana jasalýyna ne­giz bolyp ke­ledi. 

Endi Elbasy tapsyrmasynan keıin, bul ádet jóndeledi degen oıdamyz. Bul iste dástúrdi qa­lyp­­tastyrýshy Parlamentke qo­sa, sońǵy jyldary jıyndaryn memle­ket­tik tilde júrgizetin «Nur Otan» partııasy, otyrystary bu­ryn aralas túrde júr­gizilip kelse, sońǵy kezderi taza qazaq tilin­de ótkize bastaǵan Úkimettiń úlgisimen mı­nıs­trlikterde, óńirlerde ana tilimiz tórge shyǵyp, barsha jıyn­dar­dyń jumys tiline aınalatynyna sengimiz keledi.

О́z kezeginde bul ol jıyndarda aýdarma jasaıtyn mamandardy kóptep tárbıeleý qajettigine alyp keledi. Al ol – bir-eki jyldan beri sheshilýi qolǵa alynyp, nátıjesin de bere bastaǵan másele. Endi ony joǵaryda, «Habar» arnasynda aıtylǵan usynystar arqyly jetildire túsý ǵana qaldy. 

Kamal ÁLPEIISOVA, ilespe aýdarmashy,  fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty