Mamadııar aǵamyz respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń Semeı oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp qyzmetke kiriskende, men áli mektep oqýshysy edim. Biraq jasymyzdan jazý-syzýǵa qumar bolyp, kitap, gazet-jýrnaldy úzbeı oqyp óskendikten, ataqty jazýshylarmen birge, jýrnalıst qaýymynyń aty-jónine syrttaı bolsa da qanyq bolatynbyz. Sodan mektep bitirgeli jatqan shaqta Semeıge kelip, «Semeı tańy» gazetine soqqanymyzda, Mákeńmen – Mamadııar Jaqyppen asyǵystaý bolsa da tanysyp qalǵanbyz. Sol tusta keıin osy qyzmetke ózimizdiń de bekitilip, az-kemi joq shırek ǵasyr eńbek etetinimizdi, árıne bilgen joqpyz.
Al men jetpisinshi jyldardyń basynda Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirip, elge oralǵan shaqta, aǵamyz Máskeýge oqýǵa ketken eken. Ol sol kezde de, oqý bitirip Almatyǵa, «SQ»-nyń apparatyna qyzmetke ornalasqan soń Semeıge ara-tura bolsa da kelip-ketip júretin. Sonda birinshi kezekte «Semeı tańyna» soǵatyn. О́ıtkeni ózi de kezinde jýrnalıstik eńbek jolyn ultymyzdyń talaı marǵasqalarynyń izi qalǵan osy basylymda bastaǵan eken. Sol sebepten de, Mákeńniń munda Ilııas, Qabıdolla, Baltabek syndy dos-jarandary barshylyq. Al basqa mamandyq salasyndaǵy dosy Manatbek bizge jerles aǵa bolyp keledi. Attary atalǵan osy azamattardyń qaısybirimen jasymyz kishi bolǵanmen ini, joldas bolýǵa jarap qalǵandyqtan, olardyń ortaq dostary – almatylyq qonaqpen biz de jaqyn tanysyp-bilise túskenbiz.
Sóıtip júrgende, naqtylap aıtqanda, sekseninshi jyldardyń basynda biz «SQ»-nyń Semeıdegi tilshisi qyzmetine bekitildik. Sonda bizge jaǵymdy minezdeme bergenderdiń biri Mákeń bolatyn. Ol kezde Mákeń atalmysh basylymnyń jaýapty hatshysy edi. Biraq arada kóp ýaqyt uzamaı bul kisi Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń bas redaktory bolyp taǵaıyndalyp, qyzmeti taǵy bir saty joǵarylaı túsken. Osy oraıda aǵamyzdyń qyzmeti joǵarylaǵanmen, sońynan ergen áriptes inilerine degen kóńili sol qalpynan aınymaǵanyn aıta ketsem deımin. Sonyń bir aıǵaǵyndaı Mákeń elden kelgen bizderdi, tilshilerdi úıine qonaqqa shaqyryp jatatyn. Nursulý apaıymyz da oǵan qýanyp turatyn.
Sodan aılar almasyp, jyldar jyljyp óte kelgende zaman ózgerip, dúnıe asty-ústine shyǵyp degendeı, tóńkerilip ketken. Al onyń salqyny óziniń ustanǵan prınsıpinen aýytqýdy bilmeıtin, týra júrip, týra sóıleıtin Mákeń syndy azamattarǵa tıgenin aıtsańshy! Solaısha aǵamyz Jeltoqsan oqıǵasy kezinde bosqa kúıip, qııanatqa tap bolǵan. Biraq «aqqa – Qudaı jaq» degendeı aqyr sońynda ádilet saltanat quryp, qyzmeti aýdandyq gazettiń korrektoryna deıin tómendetilgen Mákeń burynǵy qarashańyraǵyna – «Egemenge» qaıtyp oralǵan. Dál sol shaqta biz de Almatyǵa qonys aýdaryp, «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna qyzmetke ornalasqan edik. Solaısha bir ǵımaratta qyzmet etetin bizder kúnde derlik kezdesetin boldyq. Munyń ózi bir-birimizdi jete tanı túsip, jaqyn aralasýymyzǵa jol ashqan. Túski úzilis kezinde ara-tura shahmat oınaımyz, keıde bir partııa preferans oınaýdan da ketári emespiz. Sonyń bárinde derlik Mákeńniń mereıi ústem bolyp jatady. Bul kisiniń sonymen birge bılıard oıynyn da jaqsy oınaıtynyn erterekte Semeıge kelip-ketip júrgeninde kórgenimiz bar. «Jigitke jeti óner de az» demekshi, sonyń bári Mákeń úshin qosymsha ermek ekendigi ańǵarylyp turatyn. Munyń syrtynda kúndelikti onshaqty basylymdy satyp alyp, olardy da oqýǵa ýaqyt taýyp jatatyndyǵy jáne ras. Sóıte júrip jumysty aqsatpaý Mákeń úshin buljymas zań ekendigin kórip, bilip júrdik jáne sony ózimizge úlgi tuttyq. Muny bir desek, ekinshiden, bul kisi otyrǵan jerde ósek pen ótirikke, dańǵoılyq pen ásire maqtanshaqtyqqa jol berilmeıtindigi jáne shyndyq. Sondyqtan Mákeńniń pikirlesteri qaı jerde bolmasyn az emes-ti. Sondaı-aq biz sııaqty jasy kishiler de ózimizden jasy úlkenirek aǵamyzdyń janynan tabylýǵa tyrysatynbyz.
Biraq ómir emes pe, birer jyldan soń Almatydan Semeıimizge qaıtyp oralǵanbyz. Odan jyl ótpeı jatyp biz de «Egemenge» osy jaqtaǵy menshikti tilshisi bolyp qaıta kelgenbiz. Sol tusta Mákeń bas basylymnyń tilshiler bólimine jetekshilik etetin. Iаǵnı on alty oblystaǵy tilshilerdiń tikeleı basshysy osy kisi. Sol basshymyzdyń aýyzsha tapsyrmalarmen shektelmeı, elge de kelip-ketip turatyny bar. Sonda baıaǵy eski tanystarynyń bárin surastyryp, sálem berýge tyrysyp baǵatynyna men qaıran qalatynmyn. Mundaıda aldyn ala josparlap qoıǵan jumysqa oraı únemi asyǵyp turasyń. Jáne ishteı solardyń kóbi aradaǵy pálen jyldan keıin bul kisini umytyp ta qalǵan bolar deısiń. Joq, olaı emes, eski tanystary Mákeńdi shurqyrap qarsy alǵanda óziń rıza bolasyń, sálemnen úlken sharýa joq ekendigin moıyndaısyń. Al bireýden odan artyq syı dámetýdi, mindet artýdy jón kórmeıtin aǵamyz úshin budan keıingi jerde sharýaǵa da ýaqyty artyǵymen jetip jatatyn. Sondaı saparlardyń birinde qaıtadan ashylyp jatqan Abyraly aýdanyna barǵanymyz kúni búgingideı esimde. Teginde atalǵan aýdannyń qaıta ashylýy, birinshiden, el egemendiginiń arqasy bolsa, ekinshiden, el basylymy atanǵan «Egemenniń» de oǵan qosqan úlesi zor bolatyn. О́kinishke qaraı biraz jyldan soń Abyraly aýdany qaıtadan jabylyp qaldy. Negizinde, bul aýdan ortalyǵy Kýrchatov bolyp ashylsa, ǵumyry uzaq bolar ma edi, qaıter edi?! Ol endi basqa áńgimeniń taqyryby. Solaı deı turǵanmen, kórshiles eki oblystyń birigýiniń nátıjesinde kezinde Mákeń bar, Ońdasyn Elýbaı bar, elimizdiń shyǵys jaǵyn da sharlap qaıtyp júretinbiz. «Apama da bara keleıin, taıymdy da úırete keleıin» degendeı, ondaı saparlar eshqashan umytylmaq emes.
* * *
Bul da keıingi áńgime. Oǵan deıin, ıaǵnı Semeı oblysy tarqamaı turǵan kezde, odan ári naqtylaı tússek, 1995 jyldyń basynda-aý deımin, Mákeń bizdiń jaqqa kelgen bir saparynda bizge, ejelgi dostary Baltabek, Manatbek úsheýmizge tosyn bir usynys aıtqan. Sol shaqta búkil elimiz, onyń ishinde, ásirese Semeı óńiri hakim Abaıdyń IýNESKO kóleminde toılanǵaly jatqan 150 jyldyq mereıtoıyna qyzý daıyndyq ústinde edi. «Soǵan oraı qasıetti Semeıden aqyndar Mekkesi atanǵan Jıdebaıǵa deıin jaıaý joryqqa shyqsaq» deıdi Mákeń. «Sender «ıá» deseńder, odan arǵy jerde «Egemenniń» basshylyǵymen ózim sóılesemin. «Ulylyqqa taǵzym» degen atpen ótetin bul sharany keıinde osy basylymnyń turaqty aksııasyna aınaldyrýymyz múmkin teginde».
Aqyry solaı boldy da. Alǵashqy saparǵa joǵaryda attary atalǵan azamattarmen birge Almatydaǵy Áýezov murajaıynyń ǵylymı qyzmetkeri Talatbek Ákimov te qatysty. Alǵashqy sapar barysynda biz onsyz da muryndaryna sý jetpeı júrgen resmı oryndardy mazalaı qoıǵan joqpyz. Júk tıelgen kóligimizdiń janarmaıy, bes-alty kúnge jeterlik cýsyn-tamaǵymyzǵa demeýshini ózimiz taptyq. Tamaqty da ózimiz ázirledik. Keshki qonalqyda jatatyn shatyrymyzdy da ózimiz tiktik degendeı. Qaraýylǵa bastap alyp baratyn qasqa jolǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip jatqandyqtan, shań-tozańǵa meılinshe kómilgenimizde esh qospasy joq sóz. Onyń ústine kóbimizdiń burynnan jınaqtaǵan tájirıbemizdiń joqtyǵy saldarynan qaısybireýdiń aıaǵy qajalyp, qınalyp qalǵany da ras. Biraq soǵan qaramastan abyroı bolǵanda dittegen jerimizge aldyn ala boljaǵan merzimde aman-esen ýaqytynda jetkenbiz. Sonda negizinen dáti berik jolbasshymyzdyń kádimgideı tebirengeni de shyndyq. Rasynda keshegi Jeltoqsan oqıǵasynan soń azdap bolsa da júregi syr bergen Mákeńniń bul ishki tolǵanysyn biz bek túsingenbiz.
Sol jolǵy sapar barysynda biz ózimizdi ózimiz nasıhattaǵandaı bolmaıyq dep aldyn ala esh jerde, eshkimge jar salmaǵanbyz. Sondyqtan da bolar, jolaı bizdi kórgender meniń ákeme: «Dáýletter bir top adam bolyp Jıdebaıǵa jaıaý ketip bara jatyr» dese, ol kisi: «ne, kólikteri synyp qalyp pa» depti. Al ákeı solaı dese, jolaı kezikken ekinshi bireý: «aıdalada sizderdi ańdyp turǵan kim bar, bizdiń kólikpen biraz jerge jetip alyńyzdar» dep báıek bolǵany da bar. Al ol túgili kúndiz júrip úlgere almaǵan qashyqtyqtyń bir bóligin keshki astan keıin júrip ótýge bizdi qaıta bastap shyǵatyn basshymyz buǵan qaıtip jol bersin!
Sol sapar sońynda arýaq qoldap degendeı Mákeń, Baltekeń úsheýimiz «Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty» atandyq. Munyń syrtynda Mákeń ekeýmiz Abaı toıyna daıyndyq máseleleri jáne jolsapardan jazylǵan materıaldarymyz úshin eki birdeı mınıstrlik – Mádenıet pen Baspasóz mınıstrlikteri jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy birlesip ótkizgen baıqaýdyń jeńimpazy dep tanyldyq. Jasyratyny joq, oǵan da kóńilimiz kóterilip qalǵan. Onyń syrtynda «Ulylyqqa taǵzym» atty jaıaý joryǵymyz «Egemenniń» turaqty aksııasyna aınalyp, IýNESKO syndy mártebeli uıymnyń kúntizbesine engen ultymyzdyń basqa da dańqty perzentteriniń mereıtoılarynda jalǵasyn taýyp jatty. Retimen aıtatyn bolsaq, budan keıingi jerde jyr jampozy Jambyldyń, dala danyshpany atanǵan Shákárim qajynyń – 150, biri klassık jazýshy, ekinshisi ǵulama ǵalym, al odan keıingileri aıtýly aqyn bolyp tabylatyn Muhtar Áýezovtiń, Qanysh Sátbaevtyń, Ǵabıt Músirepovtiń – 100, Mahambettiń, Súıinbaıdyń 200 jyldyq mereıtoılary men qasıetti Túrkistannyń – 1500, elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń alǵashqy Jarlyqtarynyń birimen Semeı atom polıgonynyń jabylǵanyna jıyrma jyl tolýyna oraı jaıaý joryqqa shyqqan ekenbiz. Osy on saparda elimizdiń batysy men shyǵysyn, ońtústigi men soltústigin jaıaý kókteı ótip, jalpy jıyny 1600 shaqyrymdaı jol júrippiz. Taǵy bir derekti aıtatyn bolsam, sol on sapardyń tórteýi qasıetti Semeı topyraǵynda ótken eken. Mákeńe septesip, soǵan uıytqy bolǵanym men úshin de zor mártebe.
Orys halqynda «bir-birińdi jete bilý úshin kemi bir put tuzdy birge jep taýysý kerek» degen maǵynadaǵy sóz bar. Biz osy sapar barysynda bir put bolmasa da, birer kılo tuz jegen de shyǵarmyz. Oǵan halqymyzdyń betke ustar biraz azamattary da ortaqtasqanyn maqtanyshpen málimdeımin. Aıtalyq, belgili synshy-ǵalym, aıaýly azamat Zeınolla Serikqalıev marqum birqatar saparda bizben birge boldy. Esimderi elge belgili tulǵalar О́mirzaq Aıtbaev pen Erlan Sydyqovtar ulylyqqa taǵzym etip, saparymyzdyń máni men sánin keltirdi. Jaıaý joryq ekspedısııasynyń quramynda, sondaı-aq áskerı polkovnık, medısına ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıdarhanov, polısııa polkovnıgi Baltash Álıev, geolog Moldııar Serikbaev, belgili fotojýrnalıst Nurǵoja Jubanov syndy túrli mamandyq ıelerimen birge Suńqar Jurtbaev, Qanat Ersálimov, Erjan Jaqyp sekildi jastar da boldy.
Alǵashqy sapardan keıin-aq ulylardy ulyqtaǵan bizdiń jaıaý joryǵymyzǵa halyqtyń da, bıliktiń de tarapynan erekshe kóńil bóline bastaǵany jáne shyndyq. Jolsapar barysynda talaı este qalarlyqtaı qyzyqtarmen birge, biren-saran bolsa da shyjyqtar da kezigip qalǵany ras. Biraq onyń bári sol jolsaparlarymyzǵa arnalǵan kitaptarymyzda aıtylǵandyqtan, ony qaıtalap jatý artyq pa deımin. Búginde el egemendiginiń arqasynda shetke shyǵý sonsha tańsyq is bolmaı qaldy. Iá, «atyń barda, el tany» demekshi, shetelderdi de kórgen jaqsy. Biraq eń aldymen óz elińdi jáne sol óz elińdi jaıaý aralaǵan bir ǵanıbet sharýa ma deımin. Muny jáne óz basym ómirimniń aıshyqty shaqtarynyń biri dep bilemin. Sol úshin Mákeńe alǵystymyn. Jasy úlken aǵamyzdy jaıaý joldas dep jatqanym da sondyqtan! Búgingi kúnderi seksenniń seńgirine kóterilip otyrǵan áriptes aǵa, jaıaý joldasqa, Nursulý apaıymyzǵa zor densaýlyq tileı otyryp, sizderge urpaq qyzyǵyn kórýge jazsyn deımin!
Dáýlet SEISENULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi