Bári de baqytty bolashaq úshin

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aıryqsha qasıetteriniń biri  – bolashaqty kóregendikpen bol­jap, soǵan oraı ıkemdi sharalar keshenin ja­saýdyń qajettiligin aıta bilýi. Qazirgi myń­jyl­dyqtyń basy bizdiń planetamyzdy jaýlap alǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys pen adamdardyń agressıvti qarym-qatynasyna tabıǵattyń adek­vat­ty reaksııasymen baılanysqan jahandyq qıyn­dyqtarmen erekshelenedi. Bul barlyq adam­zattyń bolashaǵy týraly tereń tol­ǵa­nýǵa, ómir súrýge talpynýdyń ıkemdi joldaryn izdeýge jeteleıdi. Mundaı balamasyz ister memleketter men órkenıetter seriktestigi únqatysýy negizinde ǵana múmkin bolady. Son­dyq­tan da jalpy ǵa­lam­dyq aýqymda qarama-qaıshylyq jary­ly­syn boldyrmaý qa­jet. Álem bir polıarly  bola almaıdy, bul keleńsiz jaǵ­daıǵa ákeledi, tipti jappaı qarýlanýǵa, ıadrolyq arse­nal­dyń tarap ketýine túrtki bolady. Ekologııa máselesi, klımat jaǵdaıy máseleleri umytylady. Rýh­a­nı­lyq pen ádep, mádenıet pen tulǵanyń zııatkerlik damýy kóleńkede qalady. Dostyq, senim, mahabbat ıdealdary birjola joǵalady. Álemdik qoǵamdastyqtyń quldyraýyn ýa­qy­tynda toqtatyp, ony boldyrmaý – álemdik qoǵamdastyqtyń basty mindeti. Shynyna kelsek, jaqyn bolashaqta jer órkenıetiniń aldyn­da gamlettik «bolý nemese ólý» degen saýaly týýy múmkin. Osy máselelerdiń aldyn alý jol­daryn Prezıdent N.Nazarbaev aıtyp berdi. Ony biz «Ǵalamdyq qoǵamdastyqty túbegeıli jańartý strategııasy jáne órkenıet seriktestigi» mono­gra­fııasynan taba alamyz. Elbasy mo­no­gra­fııasynan jahandyq ózekti máse­lelerdi sheshýdiń birneshe strategııalyq negizderin kó­rý­ge bolady. Olar órkenıet pen memleket seriktestigi, álemdik valıýtalyq júıeniń túbe­geıli ózgerýi, energııa­lyq ekologııalyq qaýipti jeńip shyǵý jáne t.b. N.Nazarbaevtyń pikirinshe, osy strategııa­lar­ǵa ortaq erekshelik –  olardyń sheshimderin bel­gisiz bolashaqtan emes, búgingi kúnnen izdeý kerek. 2010 jyly Astanada ótken  III eko­no­mı­kalyq forýmda Memleket basshysy taǵy bir ret qazirgi zamannyń ózekti máselesin bylaı dep atap ketti: «Jahandyq ekonomıkalyq júıe áli de álsiz jáne álem  daǵdarystan keıin damýy úshin jańa joba izdeýde. Sondyqtan da dál qazir oıynnyń jalpy erejesin qurý, jahandyq deń­geıde ekonomıkalyq damýdyń negizgi prınsıpterin jasaý mańyzdy». Elbasy óziniń  zor da­ry­nynyń arqasynda bolashaqtyń áleýmettik-saıası jáne ekonomıkalyq damý betalysyn  kóre bildi, onyń atalǵan kitabynda álemdik qoǵamdastyqtyń bolashaqtaǵy damýynyń arqaýlyq erejeleri atap kórsetilgen. Eń aldymen, Prezıdent Reseı men Qazaqstannyń ǵylymı uıymdaryn qol­dap, olardyń jumysyna qatysyp,  2050 jyl­ǵa deıin «О́rkenıet bolashaǵy» atty ja­han­dyq boljam  jobasy jasalyp jatqanyn jarııalaǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Kóptegen isterdi adamzat bolashaqta seriktestik negizinde isteýi kerek. Álemdik mańyzdy basymdyqtar qatarynda, mysaly, Berıng bu­ǵa­zy arqyly tonnelmen Eýrazııa-Amerıka qur­lyqaralyq magıstrali­niń Eýrazııa kanalyn salý jobasy bar. Mun­daı jobalar Qazaqs­tan­da­ǵy Aral máselesin sheshý úshin Sibir ózen­derin qur­lyqtyń oń­tús­tigine burýdy qolǵa alý múm­kindiginiń bar ekendigin kórsetedi. So­ny­men qa­tar, tehnolo­gııa­lyq, ın­novasııalyq jáne ja­han­dyq  ınno­vasııalyq ınternet-ýnı­­ver­sıtet­tiń Búkil­álem­dik bankin qurý, ǵarysh­tyq keńis­tik­ti ıgerý seriktestigi, ga­laktıkany zert­teý já­ne jerden tys ór­ke­nıetti izdeý má­se­le­lerin qolǵa alý­dyń alys emestigi bol­jan­ǵan.  Álem­­­dik qo­ǵam­das­tyq Antarktıda men Ark­­tı­ka­ǵa úlken qy­zy­ǵý­shy­lyq tanytý­da. Ma­­man­­dar­­dyń baǵa­laýy­n­­­sha, soń­­ǵy­syn­da on­da­ǵan mlrd. barrel munaı qo­ry jáne kvadrıllıon tekshe metr tabıǵı gaz qory bar. N.Nazarbaev óz kita­byn­da: «Memleket­ter­diń ózara qarym-qaty­na­sy máseleleri, daý-jan­jaldardy túbegeıli eńserý negizinde, ıaǵnı barlyq adamzattyń tu­raqty damýy men ja­han­dyq  órkenıet negizinde dıalog pen seriktestikke kóshý sııaqty máseleler XXI ǵasyr úshin erekshe mańyzdy», dep túıindeıdi. Prezıdent álemdik qoǵamdastyq ınstıtýty men seriktestik tetigine  taldaý júrgizedi. Serik­tes­tik­tiń jahandyq úrdisin basqarý fýnksııasyn bedeldi halyqaralyq uıymdar júzege asyra alady. Olar BUU, «Úlken  jıyrmalyq», «Segizdik»,  EO, EQYU, EýrAzEQ, TMD, ShYU já­ne taǵy basqa uıymdar. Osyǵan baılanysty El­basy EQYU-ǵa tóraǵalyq etý jylynda ór­kenıetterdiń ózara yqpaldastyǵy bo­ıyn­­sha osy Uıymnyń barlyq múmkin­dik­terin baryn­sha mo­lynan paıda­lan­ǵan­dy­ǵynyń kýási boldyq. Biz EQYU Memleket basshylarynyń 7-shi sammıti Astanada ótkenin bilemiz. 11 jyldyq úzilisten keıin Qa­zaq­stannyń elorda­sy­­na Uıymǵa múshe 56 el­diń bas­shy­lary jı­naldy. Bul kezdesý EQYU-ǵa tór­aǵalyq etý­diń sońǵy onjyldyqtaǵy ózin­dik saıası sha­ryq­taý shegi boldy. N.Na­zar­baev­tyń oıynsha, ó­r­ke­nıet­ter seriktestigin damytý jolyndaǵy  EQYU-nyń kelesi qadamy jeke prınsıpter men baǵytty aı­qyn­daıtyn bir­yńǵaı qujat jasaı otyra,  Eýropa men Azııanyń aldaǵy tolyq aýqymdy  ın­te­g­ra­sııasy bolýy ke­rek. Onyń ishinde, Reseı, Belarýspen Keden odaǵy sheńberinde iske asqan she­karalardyń ashylýy men saýdanyń damýy, burynǵy keńestik keńistiktegi IJО́-niń 85%-yn quraıtyn eýroaı­maq sheńberinde EO úlgisimen Birtutas ekono­mı­kalyq odaq qurý ıdeıasynyń iske asýy da bar. Kólik jáne  kom­mýnı­ka­sııalyq ınfraqury­lym­dy qurý isi de mańyzdy. Buǵan XXI ǵasyrdyń Uly Jibek joly – Batys Eýropa-Batys Qytaı jolyn salý úlgi bola alady. Sonymen qatar, eýropalyq jáne azııalyq qarjy rynogynyń ózara áseri men ınte­g­ra­sııasy, qarjylyq retteýdi júzege asyrý jáne úndestigin tabý, birinshi kezekte, ultaralyq valıýtany engizý mańyzdy is bolmaq. Aýystyrý men adamı resýrstardyń damýy, úzdiksiz ǵy­lym jáne sapaly bilim negizinde zııatkerlik áleýet­ke ózara ený, ekologııalyq jáne azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etý arqyly ómir súrý jaǵ­daıyn túzetý mańyzyn asyra baǵalaý qıyn. Osy­laısha, N.Nazarbaev kún tártibinde EQYU-nyń ekonomıkalyq-ekologııalyq ólshemin­de eýra­zııa­lyq daǵdarystan keıingi ıntegrasııa máselesin qoıady, osy jumysqa Azııa elderin tartý  múm­kin­digi maksımaldy túrde mańyzdy orynǵa ıe.  Ma­terıktiń júreginde ornalasqan Qazaqstan eý­ra­zııalyq ıntegrasııanyń bastamashysy jáne úı­lestirýshisi bola alady. Elimiz Ortalyq azııa­lyq memleket bola tura jáne kórshi elderdiń erek­sheligin túsine otyra, ózara qaýipsizdik pen qun­dylyqtaryn júzege asyratyn ózinshe bir ınterfeıs bolady. Bul jerde eýrazııalyq kópir­diń – Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy qundy­lyq­taryn qosatyn kópir doktrınasy asa mańyzdy. Ol kópir Qazaqstan bolady. Osydan Memleket basshysynyń órkenıet seriktestigi týraly ıdeıalary qazirgi álemniń ekonomı­ka­lyq jáne saıası múddelerine jaýap beredi. Adamzat kúshimen sheshiletin mańyzdy  má­se­leler ishinde eń maǵynalysy energııa óndirý. «Adamzat úshin kóptegen ózekti máseleler ara­synda energııalyq-ekologııalyq daǵdarys máse­le­si, teńestirilgen energetıkalyq qaýipsizdik qurý jáne qorshaǵan ortany saqtaý múmkindigi senimsizdikke ákeledi», dep jazady N.Nazarbaev óz kitabynda. Menińshe, ol osy oıymen bári­mizge jalpy mindet júkteıdi. Bul mindetti álem­dik qoǵamdastyq birigip sheshýi jón. Osy kúnge deıin biz Chernobyl men onyń zar­daptaryn esten shyǵarǵanymyz joq. Al endi Ja­ponııadaǵy AES reaktorlary áli kóp jyl­dar boıy qorshaǵan álem úshin qaýiptiń negizgi oshaǵy bolyp qala beredi. Stansadaǵy radıasııa deńgeıi normadan 100 ese asady. Aerozol­diń muhıtqa enýi álemdik qo­ǵamdastyqta ár túrli onkologııalyq aýrý­lar­dyń órshýine ákeledi. Sonymen qatar, radıo­nýk­lıd­ter­diń teńiz azyq-túligi arqyly adamǵa berilý qaý­pi bar. Buzylý áreketin plýtonıı týǵyzady, onyń jartylaı joǵalýyna 26 myń jyl kerek. Bul apat áserinen álemdi ne kútip turǵanyn kózge elestetýdiń ózi qıyn. Qazirgi kezde álemde 191 atom stansasy jumys isteıdi, olar barlyq elektr­ener­gııa­sy­nyń 14%-yn óndiredi. Dástúrli organıkalyq otyndy jaǵýdyń tehnologııasyn paıdalaný arqyly atomnan bas tartý Jer sharynda 0,5 mıllıon tonna kómirqyshqyl gazy kemýine áke­ledi. Al atom stansasy bolsa, álem boıynsha sa­ly­nyp jatyr. Mysaly, Ońtústik Koreıada 2030 jylǵa qaraı 40 ıadrolyq blokty iske qosý josparlanýda. Biraq, bolashaqta adamzat ıadro­­­lyq arsenaldy «beıbit» atomǵa kóshirýdi sheshýge um­ty­latyny anyq. Basqa balama joq. 2010 jylǵy ekonomıkalyq forýmda N.Nazarbaev energııa-ekologııalyq órkenıet seriktestigi strategııasy negizderine jańa tarmaqtar qosty. Bular onyń kitabynda jazylǵan máse­le­ler, ol óz oıyn bylaısha túıindeıdi: «Álem jańa ekolo­gııalyq qaýipsiz tehnologııalarǵa, olardy tez arada aýystyrýǵa jáne keń túrde jańasha energııa kózin paıdalanýǵa zárý. Qazaq­stan jańa  ekolo­gııa­lyq deklarasııa qurý bas­ta­masyn usyndy, muny Eýropa men Azııa elderi arasyndaǵy «ja­syl kópir» dep ataıdy. Bul ekologııalyq qaýip­siz­dik pen «jasyl eko­no­mıkany» qalyp­tas­tyrý­dy qamtamasyz etý úr­di­sin jaqyndatýǵa jáne jedeldetýge múmkindik beredi». Qazirgi kezde kádimgi landshaftty qorǵaý má­se­lesi ótkir másele bolyp otyr. Máseleniń ma­ńyz­dy bóligi olardyń bolashaqta damýyna boljam jasaý, tabıǵatta bar tabıǵı tepe-teń­dikti saq­taý, adam áreketi áserinen bolǵan ke­leńsiz jaǵdaılardan keıin ony qalpyna keltirý bolyp tabylady. Qalaı da tabıǵattyń etı­ka­lyq, este­tı­kalyq, mádenı qundylyq­ta­ryn nazarǵa alyp, flora men faýnaǵa adam­dar­dyń qaıyrymdy qasıetin qalyptastyrýmyz kerek. Tabıǵat jáne aınalamyzdaǵy tiri nár­seler jer­de ómir súrýge tolyq quqyǵy bar. Bul jaǵ­daıda adamnyń mıs­sııasy jeke eks­pan­sııany shekteýmen qatar, ta­bıǵı ártúrlilikti qor­ǵaý bolýy tıis. Biraq daǵ­da­rys kezeńinde basqa da ótkir tehnologııalyq jáne ekono­mı­kalyq tár­tip máselelerimen baı­la­nys­ty tabıǵı apattar bolyp jatady. Sondyqtan da álemdik qoǵam­das­tyqtyń barlyq músheleriniń kú­shin biriktirý maqsatynda jahandyq ózara áre­ketti ny­ǵaı­tý boıynsha dereý sharalar qol­danýy­myz kerek. Ekologııalyq máseleler tabıǵı otyndy qoldaný jedeldigine óz  túzetýin engizdi. N.Nazarbaev kitabynyń tusaýkeserinde onyń tolyq ǵylymı traktat ekendigi moıyn­dal­dy. Son­dyqtan monografııa, esh kúmánsiz, óziniń jal­ǵasyn tabady. Qazirgi kezde adamzat bir jaǵynan ıadrolyq qarýǵa degen jekkóri­nishti sezimin bildirse, ekinshi jaǵynan beıbit atomnyń jasam­paz­dyq kúshin de túsinedi. Bul sezimder propor­sııa­sy asa mańyzdy.  Sonymen qatar, ıadrosyz  álem jasaý jáne ony damytý ıdeıasy týraly N.Na­zar­baevtyń bastamasy da asa mańyzdy. Adamzatqa qaýipsiz damý ssenarııi qajet. Sondyqtan halyqaralyq quqyq nysandaryna qarym-qatynasymyz qandaı bolsa, jerdegi ener­getıka men ekologııa máselelerine de sondaı qa­rym-qatynasta bolýymyz kerek. Jalpy, álem­dik betalysty mynadaı jaǵdaıda, ıaǵnı Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy quqyqtar men mindet­ter­diń teń bólinbeýin, onyń ústine Shyǵys álemdik munaı qorynyń 2-den 3 bóligin alyp jatqanyn eskere otyryp qarastyrý kerek. Bolashaq jahandyq quqyqty jasaýda ener­ge­tıka men ekologııany retteý bóliginde Eýro­pa­lyq Odaqtyń normatıvti quqyqtyq bazasy qyzmet ete alady. Osyǵan baılanysty olar jınaǵan  tájirı­be­ni álemdik deńgeıde qoldaný perspektıvasy men múmkindigin zertteý kerek. Tehnogendi apat pen tótenshe jaǵdaılar týǵan kezde, halyq densaý­ly­ǵy men ekologııaǵa zııan tıgizgeni úshin halyq­ara­lyq sanksııa men ótem­aqyny qosa otyra, el jaýapkershiligin jahan­dyq  anyqtaýda, álemdik qoǵam­das­tyq aldynda, memleket pen azamattardyń quqyǵy men mindetteri negizinde bul qujattyń jasalý ýaqyty men qajettiligi paıda boldy. Ár toptaǵy jáne damýdyń ártúrli deń­geıin­degi Eýropa, Amerıka, Azııa – Tynyq mu­hıt elderiniń, Afrıka elderiniń ózara únqa­ty­sýy osyndaı zań shyǵarýshy qujat bazasynda ǵana múmkin bolady. Sondyqtan qazirgi álem­niń  shy­naıylyǵy men qıyndyǵyn, energııa­lyq-ekolo­gııa­lyq quqyqtardyń bárin tegis qam­tı alatyn planetarlyq deńgeıdegi quqyqtyq qujatty, men ony Jer órkenıetiniń konstı­tý­sııasy der edim, qabyldaýǵa bilek sybana kirisýimiz kerek. Hýsaın VALIEV, Parlament Senatynyń depýtaty.