Memlekettik rámizder – Tý, Eltańba jáne Ánuran Qazaqstan Respýblıkasynyń derbestigi men táýelsizdigin búkil álemge tanytýshy ári memleketimizdiń ótkeni men búgini jáne bolashaǵy arasyndaǵy sabaqtastyqtyń jarqyn kórinisi. Sondaı-aq rámizder – halqymyzdyń muqalmas rýhyn, qaharmandyǵy men danalyǵyn, asqaq arman-tilegin jetkizetin qundy belgiler.
«Biz táýelsizdikke ańsap, zaryǵyp jettik. Endi sol táýelsizdiktiń qasıetti rámizderin de erekshe qadirleýimiz, qasterleýimiz kerek. Árbir azamat Qazaqstannyń Týyn, Eltańbasyn, Ánuranyn tumardaı qasıet tutýy qajet. Eldigimizdiń synalatyn bir tusy – osy», degen edi Elbasy memlekettik rámizderge qatysty sóılegen sózinde. Memleket basshysynyń osy sózderin qazaqstandyqtardyń barlyǵy júrek túkpirinde saqtap, árkez jadynda ustaǵany jón. О́ıtkeni rámizder eldiń ózindik ómir saltyn, bolmys-bitim ereksheligin, ózgelermen baılanys ornatý muratyn bildiretin aıryqsha belgi bolyp tabylady.
Memlekettik rámizdersiz táýelsiz el bolmaıdy. Qazaqstan da óz egemendigin jarııalaǵan kezde ony eń aldymen táýelsiz eldiń saıası mártebesin bildiretin Táýelsizdik deklarasııasyn qabyldaý arqyly bekitti. Sodan keıin kún tártibinde memlekettik rámizderdi qabyldaý máselesi turdy. Elimizdiń tuńǵysh rámizderi – Tý men Eltańba táýelsizdigimizdiń jarııalanýynyń dál 130-shy kúni, ıaǵnı 1992 jyldyń 4 maýsymynda qabyldandy. Al Ánuran mátini sol jyldyń 11 jeltoqsanynda bekitilgeninen oqyrman qaýym habardar bolsa kerek.
Táýelsizdigin endi jarııalaǵan elimiz úshin memlekettik rámizderdi qabyldaý rasynda da jeńil bola qoıǵan joq. Tıisti memlekettik organdar men mekemeler asa jaýapty isti jan-jaqty izdenispen, muqııat daıyndyqpen qolǵa aldy. Aldymen 1992 jyldyń basynda Joǵarǵy Keńestiń tóralqasy memlekettik sımvolıkany daıyndaý boıynsha jumys tobyn qurý týraly qaýly qabyldady. Osy qujatqa sáıkes arnaıy shyǵarmashylyq komıssııa quryldy. Onyń quramyna belgili zańgerler men qoǵam qaıratkerleri kirdi.
Kóp keshikpeı Eltańba, Tý jáne Ánuran jobalaryn jasaýǵa konkýrs jarııalandy. Oǵan qatysýshylar aldyna kúrdeli ári jaýapty mindetter qoıyldy. Memlekettik rámizder, ásirese tarıhı, saıası jáne ekonomıkalyq sımvolızmge sáıkes kelýi tıis boldy. Al rámizder jobalaryn jasaý konkýrsynda 600-den astam adam qatysqan eken. Memlekettik tý eskızderi beınelengen shyǵarmashylyq eńbekteri bar túsken ótinim 1200-di quraǵan. Sondaı-aq konkýrsqa bolashaq Eltańbanyń 245 sýret jobasy men 67 sýrettemesi jáne Ánurannyń 750 nusqasy usynylypty.
Memlekettik rámizderdi qabyldaýda Elbasynyń róli erekshe bolǵanyn atap ótýimiz kerek. Ánuran mátinine jekelegen túzetýler engizdi. Termın sózderdiń qazaq tilinde paıdalanýyna basa nazar aýdardy. Sonyń nátıjesinde «eltańba», «ánuran», «rámiz» sózderi búginde keńinen qoldanylyp júr... Sodan bergi kezeńde Qazaqstannyń memlekettik týy olımpıadalar men túrli halyqaralyq sport jarystarynda talaı márte jelbiredi, Ánuranymyz da talaı márte oınaldy. Aspankók Týymyz ǵalamshardyń eń bıik shyńdaryna da, Arktıka men Antarktıdaǵa da, tipti ǵaryshqa da tigildi.
Memlekettik rámizder – el damýynyń ajyramas bóligi. Sondyqtan qazaqstandyqtardyń osy rámizderge degen qurmeti, olardy boıtumardaı qasterleýi erekshe sezilip turýy tıis. Rámizder arqyly elimizdi búkil álem tanıdy. О́ıtkeni onda qazaq halqynyń bastan ótkizgen tarıhy, mádenıeti men dástúri kórinis beredi. Jastardyń otansúıgishtik sezimin oıatady, patrıotızmge úndeıdi, batyldyqqa tárbıeleıdi. Alǵashqy jyldardaǵydaı emes, qazirgi kezde elimizdiń Ánurany mátinin bilmeıtin jan kemde-kem. Ol nasıhattyń jemisi desek, qatelespeımiz.
Rámizder balabaqshalarda da, mektepterde de, joǵary oqý oryndarynda da, memlekettik mekemelerdiń ǵımarattarynda da kórnekti oryndarǵa ornalastyrylǵan. Balabaqsha búldirshinderi oń qolynyń alaqanyn júrek tusyna qoıyp «Meniń Qazaqstanymdy» shyrqaǵanda erekshe bir sezimge bólenetiniń, jigerlenip qanattanatynyń ras. Bul el bolashaǵy – jastardyń óz Otanyn, óz jerin, óz elin qorǵaýǵa degen sezimin oıatyp, senimin nyǵaıtatyny anyq. Balabaqsha tárbıelenýshileri men mektep oqýshylary elimizdiń Ánurany mátinin ata-analarynan da jaqsy biledi desek, durys aıtqan bolar edik.
Jasyratyny joq, keıde memlekettik rámizderdi qurmettemeý sııaqty keleńsiz jaılardyń oryn alatyny bar. Bir jaqsysy, ondaı oqıǵalardy ultjandy azamattarymyz der kezinde baıqap, oǵan tıisti mekemelerdiń nazaryn aýdartty. Álgilerge zańnamaǵa sáıkes shara qoldanyldy.
Tarıhta memlekettik rámizderge baılanysty ártúrli derekter de kezdesedi. Álem elderiniń týlarynda eń kóp kezdesetin reń – qyzyl tús eken. Osy tús barlyq memleket týlarynyń úshten ekisinde bar. Odan keıingisi aq, kók, sary jáne qara tústi týlar. Al tórt óleń jolynan turatyn eń qysqa ánuran mátini Japonııa men Iordanııa elderine tıesili kórinedi. Sondaı-aq 158 óleń jolynan turatyn eń uzaq ánuran mátini Grekııa eliniń ánurany. «Bostandyq ánurany» dep atalatyn onyń mátinin 1823 jyly grek aqyny Dıonıenos Solomos jazǵan.
Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»