Agrarlyq sala memleket qamqorlyǵynda

Elimizdiń táýelsizdigi jyl­da­­­­rynda qabyldanǵan Ata Zańy­­myz Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tı­­­týsııasy kásipkerlik sa­­­­lasyndaǵy erkindikti qam­tama­­syz etken basty qu­jat bolyp tabylady. So­nyń nátıjesinde elimizdegi asa iri salalardyń biri – agroónerkásip kesheni boı­­ynsha da kóptegen jańa zańdar qabyl­­­­dandy. Bul zańdar aýyl sha­rýa­­­­shy­­­­lyǵyndaǵy kásipkerliktiń qa­nat jaıýyna kómektesetin memlekettik qoldaý sharalarynyń tutas bir júıesin qamtamasyz etti. Osy­­­­­nyń nátıjesinde ót­­ken 20 jyl ishinde aýyl sharýa­­­shy­lyǵynyń damýy múldem ja­ńa baǵyt boı­yn­sha alǵa basyp, elimizde kóp­tegen ja­­­ńa turpatty sh­a­rýa­­shy­­­­lyq júıeleri men óń­deý kásip­or­yndary paıda boldy. Osy tabystarymyz­dyń bar­­lyǵy jańadan qa­byl­danǵan Deklarasııada naq­ty kórinis taýyp, on­da­ǵy Elbasy N.Á. Nazar­baev­­­tyń­ róli naqpa-naq atap aı­tyl­ǵan. Bizdiń Parlament Sena­ty­­­nyń depýtaty, Tabı­ǵat paıdalaný jáne aýyldyq aýmaq­tar­dy damy­tý ko­mı­tetiniń tóraǵasy Bolat JYLQY­ShI­EVPEN arada­ǵy áńgimemiz joǵa­ryda atalǵan ta­qyryptar aıa­synda órbigen edi. – Bolat Ábjaparuly, siz elimizde Aýyl jyldary dep jarııalanyp, aýyl sha­­rýashylyǵy salasyna memlekettik qoldaý shara­larynyń tutas bir júıe­si­niń ómirge kelýine jol ash­qan 2002-2006 jyldar ara­lyǵynda iri agrarlyq ob­lystardyń biri Ońtústik Qazaqstan oblysyn bas­qardyńyz. Iаǵnı, memlekettik qoldaýdyń sala boı­­ynsha qalaısha qalyp­tasqandyǵyn kózińizben kó­­rip qana qoımaı, ony júzege asyrýǵa óz úle­si­ńiz­di qostyńyz. Osy baǵyt­taǵy jumystar qalaı jú­rip edi? Odan belgili bir nátıje shyqty ma? – Shyqqanda qandaı! Ony men oblystaǵy negizgi sala – maqta sharýashylyqtarynyń órkendeý barysyna qarap-aq aıtyp bere alamyn. О́zińiz bilesiz, el táýelsizdigine ıe bolyp, alǵash ret naryq qa­tynastaryn ornata basta­ǵan­da hali múshkil salalar­dyń biri – osy maqta sha­rýa­shylyǵy bolatyn. Ob­lys­ta óndiriletin maqtanyń tek 2 paıyzy ǵana bastapqy óń­deý­den ótkizilip, qalǵany­nyń bar­lyǵy shıkizat kúı­inde ortalyqqa jóneltiletin. Sondyqtan el táýelsiz­di­ginde ıe bolǵan alǵashqy kez­de: «Endi Qazaqstannyń maqta sharýashylyǵy qurı­dy. Ol osy salasy bizge qa­raǵanda áldeqaıda damyǵan kórshimiz О́zbekstannyń shy-laýynda qalady. Osy másele jóninen biz kórshi eldiń júr­gizetin saıasatyna ábden táý­­­eldi bolamyz», degen tur­ǵy­­­da áńgimeler órbigen edi. Sol kezdegi jaǵdaı boıynsha al­­­ǵanda bul ábden múmkin má­­sele edi. О́ıtkeni, bizde bas­­­qany bylaı qoıǵanda, osy salanyń damýyna zertteýler júrgizip, onyń jol­daryn aıqyndaıtyn arnaıy bir ǵy­­­lymı-zertteý ınstı­tý­ty da bolmaǵan-tyn. Onyń ústine maqta óndirisine qa­tysty qu­­­ral-jabdyqtardyń, tehno­­lo­­­gııalardyń barlyǵy bizge О́zbekstan arqyly keletin. Degenmen, Elbasynyń ha­­­lyq qamyn oılaǵan, jaǵdaı­­­dyń barysyn aldyn ala boljap, áreket etken dana saıasa­tynyń nátıjesinde elimizdiń maqta sharýashylyǵy qıyn shaqtan súrinbeı ótti dep aıta alamyn. Buǵan Elbasynyń tap­syrmasymen oblysta arna­­­ıy ekonomıkalyq aımaqtyń qurylyp, maqta sharýashyly­­ǵynyń munan keıingi damýy klasterlik júıege kóshirile bastaǵandyǵy úlken áser etti. Maqta sharýashylyǵyn damy­­­tý baǵytynda kásipkerlikke er­kindik berilip, sonyń nátı­jesinde Iýteks, Melanj, Rýsskıı-kazahskıı alıans sekildi birneshe jeke menshik maqta óńdeý zaýyttary salyndy. Jip ıirý, toqyma fabrıka­­lary ómirge keldi. Sóıtip, az jyldyń ishinde, ıaǵnı oblysty men basqaryp otyrǵan kezeń­­­niń ózinde otandyq maqta ón­­­imderiniń 12-16 paıyzyn ózi­­­­­­­mizde óńdeı alatyndaı deń­­­geı­ge jetken edik. Munan keıin «Maqta tý­ra­ly» Zań ómirge kelip, osynyń nátıjesinde maqta óndirisin­degi qarym-qatynas máselele­ri retke keltirildi. Bul maqta sharýashylyqtarynyń da­mýy­na jańa jol ashqan edi. О́ıt­­­keni, sol kezde jańadan paıda bolǵan maqta zaýyttarynyń ıeleri sala boıynsha monopolıstik ústemdikke umtylys tanytyp, sharýa­shylyqtar­­dyń tapsyratyn maqtalary­nyń ba­­­ǵalaryn tómen belgileý ar­­qyly barlyq paıdany óz­­de­rine alyp, maqta ósirý isin quldyratý jaǵdaıyn tý­yn­dat­­­qan edi. Kóp daý-damaımen qabyldanǵan «Maqta týraly» Zań osynyń aldyn aldy. Ol maqta óndirisindegi ádiletti­lik­ti ornyqtyryp, osynyń ná­­tıjesinde sharýalardyń jaǵ­­­­daıy birshama túzeldi. Oblys­ta «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ-tyń kúshi­­­men memlekettik maqta zaýyty salynyp, bul baǵany rettep otyrý máselesine, sha­rýa­shy­lyq­­tardan alynatyn maq­­­ta ba­­­ǵasynyń orynsyz qul­­­­­­dy­­ra­tyl­maýyna úlken áser etti. – Ońtústik Qazaqstan ob­­­lysy halyq eń tyǵyz sho­­­ǵyrlanǵan óńir ekendigi belgili. Munda qazirgi kúni eń az mólshermen alǵannyń ózinde ultymyzdyń besten bir bó­­­­ligi ómir súrip jatyr. Osy­­­lardyń áleýmettik jaǵdaı­­­laryn túzeýde júzege asqan sharalar az emes bolar. – Árıne, elimiz táýelsiz­­­­digine ıe bolǵan tusta bárin na­ryq erkindigine siltep, jaǵ­­­daıdy óz betimen jiberer bolsa, onda halyqtyń qazirgi haly óte aýyr bolar edi. Biraq memleket basshylyǵy buǵan jol bergen joq. Ekinshiden, maqta óndirisi mol sýdy qajet etetindigin ózińiz bilesiz. Osy máselede Qazaqstan kórshiles memlekettermen til tabysa oty­ryp, maqta sharýashyly­­­ǵyna keletin sýlardy neǵur­lym tıimdi paıdalanýǵa kósh­­ti. Sonyń biri oblys aýmaǵyn­­­­da salynǵan Kóksaraı qarsy rettegishi boldy. Munyń syr­­­tynda sý júıeleri, drenaj­­­dyq júıeler retke keltirildi. Azııa bankinen qolaıly jaǵ­­­­­­­daıda alynǵan nesıelerdi iske qosa otyryp, sol bir qıyn kezdiń ózinde 40 myń gektarǵa jýyq jerdi óńdeýden ótkizý arqyly ony qaıta iske ja­­­rat­­­tyq. Qa­zir qaıta iske jara­tylǵan jer kólemi 80 myń gektardaı bolady. Mine, osynyń barlyǵy ha­lyqtyń birinshi kezekte tur­­­mys-tirshiligine jáne osynyń nátıjesinde áleýmettik jaǵ­­­daıynyń túzelýine úl­­­­ken yqpal etti. Munyń syr­­­­tynda Aýyz sý baǵdar­­­lamasy iske qosylyp, ob­­lys­taǵy taza sý paıda­­lana­­­­tyn halyqtyń úlesi edáýir dárejede artty. Onyń ús­­­tine bıýdjet qyz­met­­ker­­­le­­­ri­­­­niń ja­­­la­­­qysy, zeınet­­­­­ker­­­­ler­­­diń zeınetaqysy retke keltirildi. Turǵyn úı baǵ­­­­dar­la­ma­sy iske qosylyp, osynyń ná­tıjesinde ob­­­lys­­ta kóptegen turǵyn úı­­ler salyndy. «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵ­dar­­lama­­­sy­­nyń aıasynda ob­­­­lysta kóptegen mektepter men emhanalar, aýrý­ha­na­lar, feld­­sherlik-aký­sherlik pýnkt­­­­­ter sa­lynyp, apat­t­­y ny­san­­­­dar joı­­yldy. Eń bas­tysy – balalar tórt aýy­symda, úsh aýysymda oqý pro­ble­­masynan qutyl­dy. Qys­­­­qasyn aıtqanda, ob­lys hal­­­­qyna kóp áleýmettik jaǵ­daı jasaldy. Onyń qy­zy­­­ǵyn qazir halyq kórip otyr. – Bolat Ábjaparuly, siz bul máselelerdiń bar­­lyǵyn kezinde is basynda bolǵan oblys ákimi, ıaǵnı praktık retinde qozǵady­ńyz. Siz – sońǵy jyldary Senat depýtatysyz. So­nyń ishinde endi Tabıǵat paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý dep atalatyn komıtettiń tór­aǵasysyz. Mundaǵy zań shyǵarýshylyq qyz­me­ti­ńiz de elimizdiń agrarlyq salasymen, onyń ishinde aýyldyq aýmaqtardy da­mytýmen tyǵyz baıla­nys­ty eken. Osy rette salany memlekettik qol­daý sharalarynyń uıym­dastyrylýy týraly ne aıtqan bolar edińiz? – Qazaqstan Táýelsiz­di­giniń 20 jyly ishinde eli­mizdiń agroónerkásip sala­synyń zańnamalyq bazasy túbirinen qaıta qalyptas­tyryla otyryp, zańdardy odan ári jetildirý, olardy halyqaralyq normalarmen sáıkestendirý boıynsha asa aýqymdy jumystar júzege asyryldy. Kóptegen zańdar qabyldandy. Zań aıasyndaǵy aktiler retke keltirildi. Sonyń bárin aıtpaǵannyń ózinde qazirgi kúni agro­óner­kásip kesheni salasynda qoldanysta júrgen jıyr­madan astam zań bar ekendigin eskerte ketsek, artyq bolmas. Mine, osynyń bar­ly­ǵy bizdiń komıtettiń qa­ra­ýynan ótken edi. Bul zańdardyń qaı-qaı­­synyń bolmasyn agrarlyq salanyń alǵa basýyna, oǵan memlekettik qoldaý shara­laryn uıymdastyrýǵa tı­giz­gen yqpaly asa úlken. Máselen, «Agroónerkásip ke­shendi jáne aýyldy aý­maqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» 2005 jylǵy 8 shildedegi Zańdy alaıyq. Bul qujat elimizde birinshi ret aýyl men aýyl sharýashylyǵyn, agro­óner­kásip keshenin memlekettik qoldaý sharalaryn zańdy negizge kóshirdi. Osynyń aldyndaǵy ýaqyttary mem­lekettiń salaǵa jasaıtyn qarjylaı qoldaýy bir rettik qujattar nemese jekelegen baǵdarlama aıasynda qamtamasyz etilip kelse, osy zań jaryqqa shyq­qan­nan beri ol júıeli sıpatqa ıe boldy. Osy zańnyń nátıje­sin­de qazirgi kúni agrarlyq sa­lany sýbsıdııalaý 12 baǵyt boıynsha júzege asyrylyp keledi. Alǵashqy jyldary sýbsıdııa tek astyq sha­rýa­shylyqtaryna berilse, endi ony maqta, kúrish, kókónis sharýa­shylyqtary jáne mal sharýashylyǵynyń birneshe baǵyttary alyp otyr. Elimizde Jer kodek­si­niń, Orman jáne Sý ko­deks­teriniń qabyldanýy úlken bir beles bolǵandyǵy belgili. Osy kodekster arqyly elimizdiń jer, orman jáne sý baılyqtaryn paıdalaný máselesi tolyqtaı retteldi dese de bolady. Árıne, zańdar qabyl­dan­ǵannan keıin elimizde júrip jatqan ózgeristerge, qa­rysh­tap alǵa basýǵa sáıkes olarǵa aýyq-aýyq túzetýler men ózgerister engizilip oty­rady. Máselen, 23 zań­na­malyq aktige ózgerister engizilgendigin aıtýǵa bola­dy. Mine, osylardyń bar­lyǵy kóbinese halyqtyń paıdasyna qaraı sheshilip keledi. Eger jalpy derekterge nazar aýdaratyn bolsaq, tek 2004-2013 jyldar araly­ǵynda ǵana elimizdegi aýyl­dy aýmaqtardy damytýǵa 976 mıllıard teńgeniń qar­jysy bólingen eken. Mine, osyndaı memlekettik qol­daý sharalarynyń barlyǵy qabyldanǵan zańdardyń n­á­tıjesinde múmkin bolyp otyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.