1991 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jarııalanǵan tustan bastap dúnıede alǵash ret qazaq ultynyń atymen atalatyn jańa, egemen memleket paıda boldy. Álemde qazaqtardan halqynyń sany áldeqaıda basym, biraq jeke memlekettiligi joq ulttardyń da bar ekenin bilemiz. Endeshe, egemen eldigimiz zor baqyt qana emes, sonymen qatar, búgingi jáne keler urpaqtar aldyndaǵy ǵalamat jaýapkershilik. Muny árqaısymyz jan-júregimizben sezinemiz jáne bul máńgi jasaıtyn uǵym bolyp qala beredi.
Keńestik respýblıkalar arasyndaǵy burynǵy san-salaly baılanystar úzilip, ótpeli kezeńniń bolmaı qoımaıtyn qıyndyqtary beleń alǵan sol bir shaqta abdyraǵan halyqty jasampazdyq isterge bastap, táýelsizdiktiń irgetasyn nyǵaıtý ońaı mindet emes edi. Sol kezde elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev búkil jaýapkershilikti moınyna alyp, kóp ultty Qazaqstan halqyn óz sońynan erte bildi. Ol óziniń talantty basshylyǵy men baıypty saıasaty arqyly osynaý tarıh úshin tym qysqa merzim sanalatyn jıyrma jyldyń ishinde burynǵy ekonomıkasy negizinen shıkizat óndirýge baǵyttalǵan, aty álemdik qoǵamdastyqqa belgisiz bolyp kelgen respýblıkany joǵary qarqynmen damyp otyrǵan, beıbitshil saıasatymen dúnıe júzine tanylyp úlgergen memleketke aınaldyra aldy. Sóıtip, ol Qazaqstan halqynyń ózine artqan zor senimin úlken abyroımen atqaryp shyqty jáne qazir de mıssııasyn tabysty jalǵastyrýda.
Elbasynyń sarabdal basshylyǵymen Qazaqstan óz táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap-aq damýdyń durys modelin tańdaı bildi. Sol jol bizdi búgingi ósý men órkendeý kezeńine alyp keldi.
Qazaqstan halqy, ásirese táýelsizdiktiń sonaý alǵashqy qıyn-qystaý jyldarynda is júzinde óziniń sabyrlylyǵy men tózimdiligin, naǵyz danalyǵyn tanyta bildi. Keıbir daýryqpa saıasatkerlerdiń arzan urandaryna erip ketpedi, ónbeıtin eges pen berekesizdikke bastaıtyn búlinshilik jolyna túspedi. Onyń ornyna Memleket basshysynyń júrgizgen baısaldy saıasatyna qoldaý tanytyp, jasampaz eńbek pen jemisti reformalar jolyn tańdady.
Osy jyldarda Qazaqstan halqy óziniń birligi myqty ult ekenin tanytyp, uly isterdi júzege asyrýǵa qabiletti halyq ekenin dáleldedi. Biz, keıbir saıasatshylar osal tusymyz dep sanaǵan kóp ulttylyǵymyzdy ózimizdiń «kemistigimizden» artyqshylyǵymyzǵa aınaldyra aldyq. Biz adamzat tarıhynda qýaty jóninen álemde tórtinshi bolyp sanalatyn atom qarýynan óz erkimizben bas tartyp, gýmanıstik úlgi kórsetken tuńǵysh el atandyq. Muny Birikken Ulttar Uıymy men halyqaralyq qaýymdastyq joǵary baǵalady.
1995 jyly búkilhalyqtyq referendým arqyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańy zaman talabyna jáne elimizdiń kóp ultty halqynyń múddelerine tolyqtaı saı keletin meılinshe progresshil sıpattaǵy qujat edi. Sodan bergi aralyqta ótken ýaqyt onyń osyndaı sıpatyn aıqyn dáleldedi. Birtutas, demokratııalyq, quqyqtyq, áleýmettik baǵdarly, zaıyrly memleket bolyp tabylatyn Qazaqstan osy jyldarda kezdesken álemdik qarjy daǵdarystarynyń saldarlaryna tótep berip, qalypty qarqynmen damyp keledi.
Prezıdent usynǵan josparly sosıalıstik ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý, «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen ustanym, halyqaralyq sala boıynsha júrgizilgen kóp vektorly belsendi saıasat osy jyldar ishinde ózin tolyq aqtady. Naryqtyq ekonomıka árbir azamat úshin qabilet-qarymyn, kúsh-qýatyn ózi qalaǵan eńbekke tolyqtaı jumsaý erkindigine jol ashty.
Memleketimiz óziniń konstrýktıvti syrtqy saıasatynyń arqasynda alys-jaqyn eldermen beıbit ári ózara múddeli qarym-qatynas ornatty. Táýelsiz memleketter dostastyǵy, Azııadaǵy ózara senim sharalary jónindegi keńes, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, basqa da mańyzdy halyqaralyq qurylymdardyń ómirge kelýiniń negizgi bastamashysy bolý arqyly jas táýelsiz elimizdiń álemdik deńgeıdegi bedeli arta tústi. Munyń ózi elimizge shetel ınvestısııasynyń kóptep kelýine jol ashty. Búginde Qazaqstan osy jyldar ishinde ózine 150 mlrd. AQSh dollary kóleminde tikeleı ınvestısııa tartqan memleket sanalady. Ortalyq Azııa elderine kelgen ınvestısııanyń 80 paıyzynyń Qazaqstannyń úlesine tıetini de kóp jaıtty ańǵartsa kerek.
Qoǵamda saıası turaqtylyq, túrli etnos ókilderi arasynda ózara túsinistik pen tatýlyq bar jerde el ekonomıkasyna mol ınvestısııanyń kelýi zańdy edi. Ondaı elde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy da jedel ońala bastaıdy. Tól teńgemiz qoldanysqa enip, ekonomıkany basqarýǵa óz bıligimiz júre bastaǵan 1994 jyldyń basynan beri Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi 14 esege ósip, 700 dollardan 10 myń dollarǵa jýyqtady. Endi birneshe jylda ol 15 myń dollardy quraıdy. Altyn-valıýta qorymyzdyń kólemi 76 mıllıard dollardan asyp otyr. Qazaqstandaǵy halyqtyń eńbekaqysy men zeınetaqysynyń kólemi TMD memleketteri arasynda eń joǵary deńgeılerdiń biri bolyp tabylady. Zeınetkerlerge, múgedekterge, kóp balaly analar men stýdentterge, sondaı-aq bıýdjettik sala qyzmetkerlerine tólenetin zeınetaqy, járdemaqy, stıpendııa men eńbekaqy kólemi udaıy ósý ústinde.
Sońǵy jyldary densaýlyq saqtaý, bilim men ǵylym, sport salasyna bólinetin qarjy mólsheri de eselep artýda. Nátıjesinde elimizde tehnıkanyń sońǵy jetistikterimen jabdyqtalǵan oqý men ǵylym, aýrýhanalar men emdeý jáne halyqaralyq dárejedegi sport ortalyqtary kóbeıe túsýde. Osyndaı áleýmettik jańǵyrtý saıasatyn júrgizý nátıjesinde búginde halyqtyń ortasha ómir súrý deńgeıiniń uzara túskeni baıqalyp otyr.
Táýelsizdik jyldarynda mádenıet pen óner salasyn órkendetýde de kóp jumystar atqaryldy. Qazaqstan ekonomıkasy 2008-2010 jyldardaǵy iri qarjy daǵdarysyn tabysty eńserdi. Búginde elimizde ekonomıkamyzdy shıkizat óndirýge táýeldi bolýdan aryltýǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba júzege asyrylýda. Onyń alǵashqy oń nátıjeleri qazirdiń ózinde baıqalýda, al keleshegi tipti zor ekeni kúmán týdyrmaıdy.
Halqymyzda «Elý jylda – el jańa» degen mátel bar. Biraq biz elimizdi nebári jıyrma jyldyń ózinde ǵasyrǵa bergisiz joldan ótkerip, bir qoǵamdyq formasııadan ekinshi qoǵamdyq formasııaǵa kóshire aldyq. Qazaq eli osy jyldarda álemdegi eń bedeldi ári yqpaldy uıymdardyń biri – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tabysty tóraǵalyq etip, onyń VII sammıtin asa joǵary deńgeıde ótkizdi.
Biz ótken kezeńde óz Otanymyzdy Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń basyn qosyp, sezderin ótkizetin, sóıtip, qazirgi kúrdeli zamannyń dinı senimge qatysty qıyn máselelerdiń sheshimderin birlese otyryp izdestiretin mańyzdy pikir almasý alańyna aınaldyra aldyq. Respýblıkamyz táýelsizdik jyldarynda elimizdiń shekara shebin bekemdep aldy. El tynyshtyǵynyń senimdi kúzetinde turǵan aıbyndy óz áskerı kúshterimizdi quryp, olardy zaman talabyna saı qarý-jaraqpen, bilimdi de bilikti kadrlarmen qamtamasyz ettik.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıy tusynda osyndaı ulan-asyr ózgeristerdiń mán-maǵynasyna otandastarymyzdyń nazaryn taǵy bir ret aýdarý maqsatynda memlekettiligimizdiń jıyrma jyldyǵyna arnap Deklarasııa qabyldaǵandy jón sanady. Bul qujat qazaqstandyqtardyń elimizde osy jyldar ishinde qoǵam ómiriniń túrli salalarynda bolyp jatqan oń ózgeristerdi taǵy bir ret oı eleginen ótkizip, onyń qadir-qasıetin jete sezine túsýine yqpal etedi dep oılaımyz.
Qoǵamdaǵy saıası turaqtylyq, ultaralyq kelisim men dinaralyq tatýlyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalarda qol jetkizilgen joǵary nátıjeler – búginde kóp ultty Qazaqstan halqynyń oryndy maqtanysh sezimin týdyrýǵa laıyqty ómir shyndyǵy ekeni kúmánsiz. Sondyqtan bul Deklarasııany qabyldaýdyń tarıhı aktisi qoǵamdyq sanaǵa qýatty serpin beredi degen úmittemiz.
Ásirese, Jer sharynyń túkpir-túkpirinde mıllıondaǵan jandar kúndelikti isher as pen kıer kıimge jarymaı, birqatar memleketterdiń halqy dinı ekstremısterdiń lańkestik áreketteriniń qurbany bolyp nemese azamat soǵysy órtiniń sharpýyna ushyrap jatqan kezde Qazaqstan halqynyń alańsyz eńbek etip, urpaq ósirip, bilim alyp, jasampazdyq istermen aınalysýy mereıimizdi ósirip, keleshegimizge úlken senimdilikpen qaraıtyn asa qýanyshty jaǵdaı ekeni sózsiz.
Qazaqstanda ulttyq múddeler men saıası damýdyń álemdik tendensııalary eskerilgen saıası model jasalǵandyǵy da osy atalǵan Deklarasııada óziniń laıyqty kórinisin tapqan. Deklarasııada, sondaı-aq elimizdiń adam quqyǵy salasynda halyqaralyq jáne ulttyq standarttarǵa qol jetkizýge umtylatyndyǵy jáne olardy saqtaıtyndyǵy da aıqyn tujyrymdalǵan. Qazaqstanda azamattyq qoǵam ınstıtýttary men jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasalyp, qoǵamdyq birlestikterdiń teńdigine, olardyń qyzmetine aralaspaýǵa kepildik beriletini de osy qujatta naqty aıtylǵan.
Deklarasııada kóp ultty halqymyzdyń múddelerin bildiretin tańǵajaıyp ári mańyzdy ınstıtýt retinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń róline laıyqty kóńil bólingen. Assambleıanyń qyzmeti qazaqstandyq patrıotızmniń, azamattyq jáne rýhanı-mádenı qoǵamdastyqtyń negizinde respýblıkamyzda turatyn barlyq etnostardyń ókilderin toptastyrý arqyly qoǵamdyq turaqtylyqty – el birligin nyǵaıtýdy kózdeıtindigi aıtylǵan.
Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy Deklarasııasynda memleket quraýshy ult retinde qazaq halqynyń barsha otandastarymyzdy uıystyrýshy, toptastyrýshy róli atap kórsetilgen. Qujatta derbes damý jyldarynda qazaq tiliniń eńsesin tiktep, odan ári óristeı túskendigi jáne onyń memlekettik til retinde búkil halyqtyń birigýiniń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyrǵandyǵy týraly aıtylady. Sonymen qatar, bizdiń elimizde túrli etnostar ókilderiniń ulttyq mádenıeti men tilderin saqtap, damytýyna jan-jaqty qoldaý jasalyp keledi.
Deklarasııada táýelsizdik jyldarynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń eýrazııalyq yqpaldastyq ıdeıasy da óz jemisin bergendigi atap ótilgen. Táýelsiz Qazaqstannyń maqtanyshy men sımvoly retinde búginde eseli qarqynmen qanatyn keńge jaıyp otyrǵan Astana qalasynyń róline aıryqsha mán berilgen. Elimizdiń bas shahary qazaqstandyqtardy biriktirip, olardyń óz boıyndaǵy jasampazdyq kúsh-qýatyna senimin arttyra tústi.
Bul tarıhı qujat ondaǵan jyldar boıy ózderiniń mańdaı terimen osy ıgilikterimizdiń irgetasyn qalaǵan aǵa urpaqtyń, táýelsizdiktiń qıyn-qystaý shaǵynda qajyrly eńbegimen egemendigimizdiń týyn tikteýge belsene atsalysqan búgingi urpaqtyń jáne qoǵamymyzdyń laıyqty muragerleri bolýǵa tıisti jastarymyz ben keleshek urpaqtardyń arasyndaǵy rýhanı sabaqtastyqty qamtamasyz etýde ózindik eleýli ról atqarady dep senemiz.
Deklarasııa zamanymyzdyń asa kórnekti qaıratkeri, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen jetistikterin aıshyqty kórsetetin, sonymen birge halqymyzdy jańa jasampaz isterge bastaıtyn baıypty tarıhı qujat bolatyny sózsiz.
Aqan BIJANOV, Parlament Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy.