Elimiz quqyqtyq júıesiniń qalyptasýy men damý joldary

Táýelsiz Qazaqstannyń eń uly merekesi – 20 jyldyq me­reı­toıyn atap ótýge sanaýly kún­der ǵana qaldy. Úlken tarıh­tyń ólshemimen qaraǵanda, bul qysqa merzim bolǵanymen, osy­naý jyldardyń bizdiń Otanymyz úshin qanshalyqty kúrdeli, taǵ­dyr­sheshti bolǵanyn biz jaqsy bi­lemiz. Eldiń tabystaryn art­ty­rýǵa degen yqylas pen umty­ly­s­tyń qanshalyqty táýekeldi bolǵany osy eki on jylda jaqsy kórindi. Osy tabystardy kórse­tý­diń eń úzdik ádisi – Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy deklarasııasyn jarııalaý bolyp tabylady. Ol egemen Qazaqstannyń basty jetistikterin qazirgi jáne bolashaq urpaqqa kórsetip bergen asa mańyzdy res­mı, saıası-quqyqtyq qujat bo­lyp tabylady. 1990 jyldyń 25 qazanynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Qazaq KSR-iniń Egemendigi týraly dek­larasııany qabyldap jáne odan bir jyldan keıin, 1991 jyldyń 16 jel­toq­sa­nynda el Prezıdenti «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Memlekettik táýel­sizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa qol qoıǵanda az ǵana adamdar bolmasa, kópshilik Qazaq­stan­nyń 20 jyldan keıin osyndaı zor tabystarǵa qol jetkizgen el bolaryna senbegen edi. Ol ol ma, tipti Qazaqstan táýelsiz el retinde KSRO-dan qalǵan ekonomı­ka­lyq, saıası jáne ekologııalyq problemalardyń aýyr sal­ma­ǵy­nan sansyrap, shashylyp qalady degen sarapshylar da tabylǵan. Biraq bizdiń el aýyrtpa­lyq­tyń bárin eńsere otyryp, álem­dik qoǵamdastyqtyń bedeldi mú­she­leriniń birine aınala bildi. Búgingi kúni bizdiń memleketimiz ábden pisip-jetilgen, táýelsiz el bolyp otyr. 20 jyldyń ishinde bizde barlyq memlekettik bas­qa­rý qurylymynyń ınstıtýttary men azamattyq qoǵamnyń ele­ment­teri damydy. Áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardaǵy ózgerister saıası jáne quqyqtyq júıelerdiń túbe­geı­li reformalarymen birge iske asyp otyrdy. Osynyń ózi Qazaq­stannyń berik quqyqtyq júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Ýaqyt ótken saıyn qazaqstandyq saıası-quqyqtyq model zańdar­dyń oryndalýy men memlekettiń bedelin nyǵaıtyp, Kons­tı­tý­sııanyń myzǵymastyǵyn qamta­ma­syz etti. Qazaqstan demokratııalyq mem­leketke tán is-áreketke tıisti us­ta­nymdardy tegis bekitti. Bizdiń Konstıtýsııamyzda demok­ra­tııa­nyń, adamgershiliktiń jáne ádi­let­tiń ıdealdary kórinis tapty. Qazaqstan Respýblıkasy táýel­siz memleket qura bas­taǵaly beri eldiń quqyqtyq júıesin keshendi reformalaýǵa baǵyt­tal­ǵan úsh baǵdarlamalyq qujat qabyl­dan­dy. Qoǵamdyq qaty­nas­tardyń ár­bir damý kezeńi ony tıisinshe qu­qyqtyq jolmen retteýdi, jańasha oılaýdyń jú­ıelerin qurýdy talap etti. Osy­lardyń negizinde ulttyq quqyq pen ınstıtýttyq bilimdi qosa alǵandaǵy barlyq sot-quqyq­tyq ınstıtýttar qu­ryl­dy. Sóı­tip, ekonomıkalyq, saıa­sı, áleý­mettik jáne basqa da salalar­daǵy ózgerister quqyq­tyq «ómir­di» jańǵyrtýmen qatar júrip otyrdy. Qazaqstan Respýblı­ka­syn­da­ǵy quqyqtyq reformalar jónin­degi memlekettik baǵdarlamanyń alǵashqy qujaty 1994 jyldyń 12 aqpanynda qabyldandy. Bul qujatty iske asyrýdyń eń basty jetistigi – ulttyq zańnamalardy (konstıtýsııalyq, azamattyq, bank­­tik, salyqtyq, qarjylyq, kedendik, azamattyq is júrgizý, qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý) túbegeıli jańǵyrtýǵa qol jetkizildi. Sonymen birge, sot júıesi men quqyq qorǵaý organdary, qa­la berdi Qazaqstannyń barlyq zańnamalyq ınfraqurylymy ke­zeń-kezeńmen reformalandy. Ekinshi qujat – 2002 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýb­lıkasynyń quqyqtyq saıasaty­nyń tujyrymy dep ataldy. Onda 2010 jylǵy kezeńge arnalǵan quqyqtyq júıeni damytýdyń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. Munda azamattardyń kons­tı­­tý­sııalyq quqyqtary men bos­­tan­dyǵyn odan ári qam­ta­ma­syz etý úshin quqyq qorǵaý jú­ıe­si men ádilsot sheshimderin shyǵa­rar­daǵy sot­tardyń táýelsiz­di­gin ny­ǵaı­tý jol­da­ry zań­dyq deń­geı­de sheshimin tapty. So­nyń ishinde, ási­re­se, sýdıa­­lar­dyń táýel­­siz­di­gin qam­ta­­m­asyz etý úshin qo­symsha qu­qyq­tyq jáne ma­te­rıal­dyq kepildikter jasaldy. О́lim jazasy tek adam­dar­dyń qaza bolýy­na soq­tyr­ǵan ter­ror­lyq qylmys­tar­ǵa jáne soǵys ýa­qy­tyndaǵy asa aýyr qylmys­tarǵa ǵana qal­dy­ryldy, munyń ózi Qazaqstan jaǵdaıynda ony aty­men joıýǵa múmkindik berdi. Sot­tyń tut­qyn­daýǵa sanksııa berý tártibi engizilip, qylmysty isti prokýratýra men sottyń júr­gizý múm­kindigine tyıym sal­ǵan kon­s­tıtýsııalyq norma ózger­til­di. Qa­zaqstan táýelsizdigi jyl­­darynda paıda bolǵan ombýdsmen men jeke notarıat ınstı­týt­tary damy­tylýda. Azamattar men uıym­dar­dyń quqyn qamtamasyz etýdiń jańa tetikteri: medıasııa jáne sot aktilerin jekemenshik negizde oryn­daý­lar ómirge engizildi. Eldiń odan arǵy turaqty da­mýyn qamtamasyz etý maq­saty­men 2007 jyly engizilgen kons­tı­týsııalyq ózgerister Prezıdent pen Parlamenttiń rólin art­tyrdy. Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy Tuńǵysh Prezıdentiniń Táýel­siz memleketimizdi qurýshy jáne irgesin qalaýshy retindegi tarıhı mıssııasy zań júzinde tanylyp, ol Ult kóshbasshysy mártebesine ıe boldy. Joǵarǵy ókildi organnyń Úkimet quramyn jasaqtaýdy baqylaýy kúsheıtil­di, sonymen birge, onyń memle­kettiń bıýdjetti qurý men onyń oryndalýyn baqylaýdaǵy óki­lettikteri aıtarlyqtaı keńeı­tildi. Osylarmen qatar, memleket normany belgileý úderisin jańa sapaly deńgeıge kóteretin sharalar qabyldandy. Olardyń qata­ryn­da zań jobalary is-áreketin perspektıvalyq josparlaý, qu­qyqtyq normatıvtik aktilerdiń jobalaryna ǵylymı sarap jasaý, qabyldanatyn zańdardy to­ly­ǵymen qarjylyq turǵyda qam­tamasyz etý, t.b. bar. Qoryta aıtqanda, memleket­tiń quqyqtyq saıasaty qoǵamy­myz­dyń zańnamalyq-saıası júıe­sin odan ári demokratııa­lan­dyrý­ǵa baǵyttalǵan zańnamalyq sharalar bolyp otyr. Sonymen birge, álemdik eko­no­mıka men saıasattaǵy irgeli óz­gerister, sondaı-aq el damýynyń ishki dınamıkasy zańgerler al­dy­na jańa mindetter qoıýda. Ult­tyq quqyqtardy ýaqyttyń jańa talaptaryna sáıkes keltirý úshin memlekettiń norma jasaý jáne quqyq qoldaný áreketterin odan ári jetildirý qajet boldy. Osyǵan baılanysty Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2009 jyldyń 24 tamyzynda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń qu­qyq­tyq saıasatynyń tujy­rym­damasy (ári qaraı Tu­jy­rym­dama) atty úshinshi baǵdar­la­ma­lyq qujat qabyldandy. Ol al­da­ǵy on jylǵa (2010-2020 jyldar aralyǵy) arnalǵan. Onda jı­naq­talǵan tájirıbeler men ǵylymı negizder arqyly jaqyn jáne alys perspektıvalarǵa, búgingi kúngi damý úrdisine súıenip ja­sal­ǵan Qazaqstannyń memlekettik jáne qoǵamdyq birtutas qu­qyq­tyq saıasaty aıqyndalǵan. Otandyq barlyq zańnamalyq qurylymdardyń, quqyqtyq jú­ıeniń ózekti máselesi, eń joǵary qundylyǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 1-ba­byn­da kórsetilgen adamnyń ómi­ri, quqy jáne bostandyǵy bolyp tabylady. Bul bizdiń elimiz úshin óziniń azamattaryn qorǵaýdan joǵary mindet joq ekenin kór­setedi. Adamnyń quqy men bostan­dy­ǵyna kepildik berile otyryp, memleket oǵan qol suǵýshylyqqa qarsy memlekettik tetikter qur­ǵan, sonymen birge, adam ózin ózi zańsyz is-áreketterden zańǵa qar­sy kelmeıtin ádistermen qorǵaný múmkindigi bar jeke sýbekt retinde tanylǵan. Jeke adam men memlekettiń arasyndaǵy qarym-qatynasta adamnyń quqy men bostandyǵyn qorǵaý mindeti sot­tar men quqyq qorǵaý organ­daryna júktelgen. Elbasy N.Nazarbaev «Jańa onjyldyq – jańa ekono­mı­ka­lyq órleý – Qazaq­stannyń jańa múm­kindikteri» atty Jol­daýyn­da quqyq qorǵaý júıesin odan ári jetildirýdiń negizgi baǵyt­taryn aıqyndap berdi. Onda El­basy ba­symdyq «vedomstvoishilik múd­delerdi qorǵaýdan aza­mattardyń quqy men memle­ket­tiń múddesin qorǵaýǵa» berilýge qaraı oıysýy qajettigin atap kórsetti. Sony­men birge, Memleket basshysy quqyq qorǵaý jú­ıesin odan ári ońtaılan­dy­ryp, biliktilikti ba­ryn­sha naq­ty­laý qajettigin já­ne esep berý júıesi men árbir qu­qyq qorǵaý organynyń is-áre­ketiniń baǵasyn berýde parlamenttik jáne qoǵamdyq qatań baqylaý bolýy kerektigin aıtty. Jeke adamnyń quqy men bos­tan­dyǵyn, qoǵam men memle­ket­tiń múddesin buzýǵa jol berilse, olardy dereý ornyna keltirýge baǵyttalǵan mindetterdi oryn­daý úshin zańnamalardy, quqyq­tyq tetikter ınstıtýty men qu­raldardy odan ári jetildirýi qajet. Qoryta aıtqanda, bizde tıimdiligi jetkilikti dárejedegi qu­­qyq­tyq keńistik ornady dep senimmen aıta alamyz. Al quqyq­tyq júıeni odan ári jetildirý jeke adamnyń múddesin, onyń quqy men bostandyǵyn qorǵaý ke­pildigin arttyra túsedi. Qa­zaq­stan ózi moınyna alǵan tıisti halyqaralyq mindettemeler men halyqaralyq standart­tar­dy oryn­daı oty­ryp, ashyq qoǵam jáne quqyq­tyq memleket ornatýǵa umtylady. Berik IMAShEV, Parlament Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy.