Qazaq eliniń jarqyn belesi

Táýelsiz memleketimizdiń tarıhı qalyptasý jyldary kóz aldymyzda. Meniń túsinigimde azat­­tyqtyń bastaýy – 1990 jylǵy 25 qa­zandaǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń qaýlysy boıynsha qabyldanǵan Qazaqstannyń Egemendigi týraly dek­larasııa. О́zim sol kezde Joǵarǵy Ke­ńestiń HII shaqy­ry­lymynyń depýtaty bolyp, osy tarıhı she­shim­niń qabyldanýyna atsalystym. Sol Deklarasııada Qazaq eliniń memlekettik egemendigi jarııalanyp, eldiń saıası-quqyqtyq táýelsizdiginiń baǵdarlamasy baıandaldy. Osy qas­ter­li qujatta el aýmaǵynyń tutastyǵy, oǵan qol suǵylmaıtyndyǵy, qazaq hal­qynyń jáne Qazaqstandaǵy basqa da etnos ókilderiniń tól mádenıetin, dás­túrin, tilin qaıta túletý men damytý, ulttyq qadir-qasıetti nyǵaıtý memle­kettiń asa mańyzdy mindetteriniń biri ekendigi túgel qamtyldy. Konstıtýsııalyq qurylysqa qarsy jasalatyn kez kelgen kúshteý áre­ket­teri, el aýmaǵynyń tutastyǵyn buzýǵa shaqyratyn, ult arazdyǵyn qozdy­ra­tyn jarııa-urandardyń zań boıynsha jazalanatyny eskertildi. Respýb­lı­ka­nyń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ulttyq-mádenı qurylysyna, onyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyna baı­lanysty máseleler eshkimniń arala­sý­ynsyz derbes sheshiletini jarııalandy. Prezıdent – Respýblıka basshysy, eń joǵary ákimshilik-atqarýshylyq bılik­tiń basqarýshysy retinde tanyldy. Sonymen qatar, jer, onyń qoı­naýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men haıýanattar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar, halyqtyń mádenı jáne tarıhı qazynalary, búkil ekonomı­ka­lyq, ǵylymı-tehnıkalyq áleýet respýblıka egemendiginiń negizin quraı otyryp, onyń erekshe menshiginde bolatyny kórsetildi. Deklarasııadaǵy baǵdar­lama negizinde 1991 jyly 16 jel­toq­sanda «Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­synyń Memlekettik táýel­sizdigi týraly» Konstı­tý­sııa­lyq zań qabyldandy. Memleket basshysy N.Á. N­a­zar­baevtyń árqashan syndarly sheshim qabyldaı biletin saıa­satynyń arqa­synda egemendigimizge qantógissiz, aman-esen jettik. Egemendik alý qol jetkizgen bir belesimiz bolsa, odan ári demokratııalyq quqyqtyq memleketti qurý, ony saıası-ekonomıkalyq jaǵynan aıaǵynan tik turǵyzý – ekinshi bir kúrdeli másele. Jáne bul óte qıyn, árbir qadam boı­ynsha tarıhı sheshim qabyldaýdy talap etetin jol edi. 1991 jyly táýelsizdigin jarııa­laǵan jas memleketterdiń aldynda tańdaý turdy. Biri ekonomıkany sosıalıstik josparly damýdyń negizinde basty salalardy ustap qalý, ekinshisi – naryq ekonomıkasyna kóshý. Keńes Odaǵy taraýǵa jaqyndaǵan kezde onyń ekonomıkasynda sapa emes, san qýalaýshylyq bolǵany baıqalǵan edi. Qarjy shyǵystaryna alyp keletin, únemi dotasııa bólýdi qajet etetin salalar óte kóp boldy. Sol kezdegi qıyndyqtardy aıtpaýǵa bolmaıdy. Ha­lyqtyń turmysy nashar, kóńili alańdaýly, jany júdeý edi. Osyndaı kúrdeli kezeńde eldi ty­ǵyryqtan alyp shyǵýdyń joldary jedel qarastyryldy. Jańa kezeńge kóshý úshin Qazaqstanda barlyq salada reforma jasaý qajet boldy. 1980-jyl­dardyń aıaǵynda KSRO kóleminde úl­ken bedelge ıe bolǵan Nursultan Nazarbaev Qazaq elin tezirek dańǵyl jol­ǵa salý maqsatynda álemdik táji­rı­be­ler­di zerdeledi, ony óz respýblı­ka­myz­dyń tabıǵaty men halqynyń tur­mys-tirshiligine sáıkes keletindigi tur­ǵysynda saraptaýdan ótkizdi. Bul iske tanymal ǵalymdar men bilikti saıasatkerlerdi tarta otyryp, eń syn­darly sheshimdi Elbasynyń ózi qabyldady. Ol kezde «Keńestik josparly ek­o­nomıkany jalǵastyraıyq» degender de boldy. Mine, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti sol tusta eski júıemen júre bersek, biraz ýaqyt jaqsy tur­ǵandaı áser­de bolsaq ta, keıin orny tolmas qa­te­likterge urynatynymyzdy, memlekettik qurylymnyń negizin du­rys qala­ýy­myzǵa kedergi keltiretinin kóregendi­likpen boljaı bildi. Son­dyqtan El­basy saıası-ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik salada ja­ńa reforma júrgizip, jas memlekettiń bolashaǵyn aıqyndap alýdy birden bastap ketti. Eń áýeli, Elbasy eski júıeni ja­map-jasqasań da, eshteńe ónbeıtinine kóz jet­kizdi. Sondyqtan ekonomıkalyq qa­ty­nastardy túbe­geı­li ózgertýdi uı­ǵar­dy. Bastapqy jyl­dary bul ustanymǵa qarsy bolǵandar da az emes edi. О́ıt­keni, sosıalıstik júıede barlyq sala tek qana memleket tarapynan qarjy­lan­dyryldy. Al naryqtyq ekono­mı­kanyń bir erek­she­ligi – eldiń ále­ýetin art­­tyrýǵa mem­­leketpen birge jeke adamdar da, sheteldik ınvestorlar da qatysa alatyndyǵy. Qazaqstanda egemendik alý jańa qo­ǵamdyq qurylymǵa ótýmen birge júzege asty. Sondyqtan biz­diń eldiń Tuńǵysh Pre­zıdentiniń al­dy­n­­da osy eki aý­qym­dy kúr­­deli má­se­leni bir­­ge sheshý mindeti turdy. Odaq kezinde negizinen tabıǵı shı­ki­zatty óndirýshi retinde qarastyrylǵan Qa­zaqstan sııaqty el­der óte qıyn jaǵ­daıǵa tap boldy. Keńes Odaǵy taraǵan tusta ekonomıkalyq, tehno­lo­gııa­lyq baı­la­nystar úzilip qal­dy. Ásirese, birtu­tas teh­nıka quras­ty­rylmaıtyn, belgili bir bólshekter ja­saýǵa beıimdelgen za­ý­yttar birden toq­tady. Bir-birine ty­ǵyz baı­lanysty jú­ıe­de berekesizdik or­yn aldy. Tipti kom­mý­nıkasııalyq júıe­ler, elektr jelileri, gaz ben mu­­naı qubyrlary, temir joldar bólshektenip qaldy. Bul salalar Odaq kezinde birtu­tas bolsa, endi olar bó­linip ketip, isten shy­ǵyp jatty. Ká­sip­oryn­dar toq­­­­tap, elektr, jylý beretin kom­panııa­lar­ǵa qa­ryzǵa bel­­­sheden batty, elde ju­mys­syzdyq kóbeıdi. Sol daǵdarys kezeńinde qoǵamdyq progresti jedeldetý maqsatynda el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jeke erligi, saıası danalyǵy, qaısar-jigeri arqa­synda respýblıkamyzda túbegeıli reformalar bastalyp ketti. Qaı qoǵamda da adamnyń jeke menshigi týraly másele únemi kún tártibinde tu­rady. Endi erkindik alǵan elimizdiń al­dyn­da Keńes Odaǵy kezinde ortaq bol­ǵan menshikti halyqqa taratyp berý ózekti másele boldy. Basty máseleniń biri – jer menshigi. Eger jerge jeke menshik kóz­qa­ras bolmasa, naryq ekonomıkasy týraly aıtý múmkin emes. Atap aıtqanda, bir ǵı­ma­rat nemese ny­san turǵan jer telimi jeke menshikte bolýy kerek degen zańdyq negiz qabyl­dandy. Jer reformasy tý­ra­ly Memleket basshysy N.Nazarbaev: «Jerge jeke menshik – naryqtyq ekono­mı­kanyń ju­mys isteýiniń mindetti bir sharty», dep atap kórsetti. Qoǵamda laıyqty ómir súrý úshin adam­nyń birinshi kezekte bas bostandyǵy, eńbek erkindigi bolýy tıis. Sonymen qa­tar, turǵyn úıi bolýy shart. Halyq ózderi turyp kelgen, memleket menshigindegi pá­ter­lerdi jekeshelendirýge belsene kiristi. Osyndaı kezeń-kezeńmen júrgizilgen aý­qym­dy jáne túbegeıli reformalar 1990- jyldardyń orta kezeńinen bastap-aq óz ná­tıjesin bere bastady. Qazirgi qazaq eliniń aýqymdy jetis­tikteriniń negizi osy jyl­da­ry qalanyp, búgingi kúni odan ári damýda. Eldiń ishki damýy syrtqy saıasatpen tyǵyz baılanysty. Qazaqstan egemendigin alǵan kezden bastap kórshiles elderimen máń­gilik dostyq qarym-qaty­nas orna­tý­dy, esh ýaqytta daý-janjal týdyra­tyn jaǵ­­daılarǵa jol bermeýdi basty nazarda us­tady. Osy oraıda memlekettik shekaralar aı­qyn­daldy. Ishki jáne syrtqy saıasatta óte saqtyq, talǵam­pazdyǵymen ta­nyl­ǵan Qy­taı­men, álemdegi alpaýyt el­diń biri bolyp tabylatyn Reseı Fe­de­rasııasymen shek­ara­larymyz­dy aıqyndap aldyq. Sondaı-aq Qyrǵyz Respýb­lıkasy, О́zbek­stan, Túrkimenstanmen shekara sy­zyq­ta­ryn belgilip, ynty­maq­tastyq baı­lany­sy­myzdy órkenıetti jolmen damyta tústik. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń júrgizip kele jatqan syn­darly saıasatynyń arqasynda álem tanyǵan Qa­zaq memleketiniń búgingi tań­daǵy qol jetkizgen tabystary ushan-teńiz. Sonyń ishin­de basty úsh máselege erekshe toq­ta­lyp ótkim keledi. Birinshi: adamzat ıgiligi úshin beıbitshilikti qor­ǵaý – jahandyq másele. Ekinshi: Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etý már­tebesi, dúnıe júzin alańdatyp otyrǵan máselelerdi qamtyǵan EQYU kezeńi. Úshinshi: eldiń túbegeıli ekonomıkalyq, áleýmettik já­ne mádenı-rýhanı jańa­rýy­nyń bastaýy – Asta­na­nyń boı kóterýi. Shynymen de, Qazaqstan jáne onyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaev ıadro­lyq qa­rýǵa qarsy álemdik saıasat­tyń kóshbasshysyna aı­nalyp otyr. Myń­da­ǵan ada­m­nyń ómi­rine zııanyn, densaý­ly­ǵyna zalalyn tıgizgen Semeı ıadrolyq polıgonyn jaý­yp, basqalar jete almaı júr­gen qolda bar joıqyn qa­rýdan erikti túrde bas tart­qany­myz­ǵa álem jurt­shy­ly­ǵy kúni bú­ginge deıin tańǵala tamsanyp otyr. Osyndaı tarıhta teń­desi joq sha­ralardy iske asy­ryp, mem­le­ketimizdiń beıbitshilik mekeni retinde tanylýyna Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń sińirgen eńbegi orasan zor. 2010 jyly 12-13 sáýirde Vashıngtonda ótken ja­han­dyq sammıtte Qazaqstan Prezıden­tiniń ha­lyqaralyq deńgeıdegi qaırat­ker retindegi tulǵasy taǵy da aıqyn­dala tústi. Elbasyǵa ıadrolyq qa­rýsyz­daný jáne jalpy qaýipsizdik jo­lyn­da­ǵy qyzmeti úshin Shyǵys-Batys ınstı­tý­ty­nyń beıbitshilik jáne aldyn alý dıp­lomatııasy syılyǵynyń tapsy­ryl­ǵany – osy sózi­mizdiń dáleli. 2010 jyl Qa­zaq­stan úshin asa jaý­apty isterdiń atqa­ry­lýymen erek­she­len­di. Elimiz Eý­ropadaǵy qaýip­sizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıy­myna tór­aǵa­lyq etip, álemdik mańyzy zor másele­lerdiń joǵary de­ń­geıde sheshilýine atsalysty. Bul mıssııa Qazaq eliniń aıbyny men abyroıyn asyrdy. Sol jyly 1-2 jeltoqsan kúnderi As­­­tanada EQYU Sammıti tabysty ótti. Osy bir tarıhı sátte álemge ún tas­ta­ǵan Qazaqstannyń Kóshbasshysy N.Á. Na­zarbaev: «Eýrazııanyń júregin­de, baıyr­ǵy qazaq jerinde myńjyldyqtar boıy adamzat tarıhyn jasaǵan uly halyq­tar­dyń únqatysýy bastaldy. Bul bizdiń ha­lyqtarymyzdyń qaýipsizdigi men gúlde­ný isine qosylǵan úlken úles bolar edi. Alyp Eýrazııa qurlyǵyn senim, dástúr, ashyqtyq jáne tózimdilik syndy jalpy qundylyqtarǵa negizdelgen ortaq keńis­tikke aınaldyrý óz qolymyzda. Bizdiń Sammıttiń tarıhı mańyzy men atqarar júgi de osynda dep bilemin», – dedi. Sammıttiń qorytyndysy bolǵan Astana Deklarasııasy atalǵan Uıym­nyń barlyq músheleri tarapynan qol­daý taýyp, biraýyzdan qabyldandy jáne tarıhı mańyzdy qujatqa aınaldy. Tatýlyqtyń tutqasyna, birliktiń besigine aınalǵan memleketimizdiń ishki já­ne syrtqy saıasatyn minsiz júrgizý Nur­sultan Nazarbaev syndy tarıhı tulǵa­lar­dyń ǵana qolynan keledi. 1994 jyly 6 shilde kúni Almaty qala­synda Joǵarǵy Keńestiń depýtat­tary Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń batyl sheshi­mi­niń kýási boldy. Ol astanany Alataý baýraıy­nan Saryarqa tórine kóshirý ıdeıasy edi. Prezıdentimiz Astananyń Bas arhı­tek­tory da bola bildi. Ol Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń, Otan-Ana mo­nýmentiniń, Báıterektiń jáne basqa da ǵajap ǵımarattardyń jobalyq-nus­qa­syn ózi syzdy. 1998 jyly 6 mamyr kúni Elbasynyń Jarlyǵymen jańa elordanyń ataýy Astana bolyp ózger­tildi. Sol jyly IýNESKO-nyń sheshimi boıynsha Astana qalasyna «Beıbitshilik qalasy» joǵary ataǵy berilip, medalmen marapattaldy. Búgingi tańda Otanymyzdyń júregi, táýelsizdi­gimiz­diń tiregi, jerimizdiń kindigi – Astana Qazaqstannyń jańa beınesi, jarqyn kelbeti, táýelsizdik besigine aınaldy. Bıyl el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵy. Bul mereıli kúnge oraı Parlamentte Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy Dekla­ra­sııasy qabyldandy. Jańa Deklarasııa Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń basshylyǵy­men elimizde júze­ge asyrylǵan barlyq aýqymdy isterdiń mańyzdylyǵyn árbir azamattyń sezinýine múmkindik beretin bolady. Jánibek KÁRIBJANOV,  «Nur Otan» HDP múshesi.