Syrtqy saıasattyń saltanaty

Táýelsizdik ata-baba armany edi. Tarıh sahnasyna qazaq degen ataýmen memleket kelgen kúnnen bastap, eldikti saqtaýdy maqsat tutqan qazaq halqy nebir taǵdyrdy basynan ótkerdi. Bul jolda ata-babamyz qasıetti qazaq jerin «aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen» qorǵap, talaı-talaı basqynshy jaýdyń betin qaıtardy. Azattyq úshin qasıetti kúres joldarynan ótti. Oǵan san ǵasyrdy artqa tastaǵan kári tarıh kýá. Qalaı aıtsaq ta, qazaq halqy qansha aýyr taǵdyrdy basynan ótkerse de moıymaǵan el. Qazaq «ótkenge salaýat» deıdi. Bul ózin jubatý úshin aıtyla salǵan sóz emes, bul – bolashaqqa degen umtylys, jańa ómirge degen talpynys. Aýmaly-tókpeli «tar jol, taıǵaq keshý» zamandardy basynan ótkergen qazaq halqy HH ǵasyrdyń sońyna qaraı halyqaralyq quqyq prınsıpterine saı, jańa turpattaǵy memleket retinde saıası derbestigine qol jetkizdi. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan ózin derbes memleket dep, táýelsizdigin jarııalaǵan kún bárimizdiń esimizde. Bul oqıǵa memleketimizdiń tarıhyna altyn árip­­termen jazylyp, qazaq halqynyń máńgilik jadynda qaldy. Qazaqstan táýelsizdigimen birge saıası erkindikke qol jetkizdi. Birikken Ulttar Uıymynan bastap dúnıejúzilik sheshýshi uıymdardyń bárine múshe bolyp, memlekettermen saıası-ekonomıkalyq, dıploma­tııa­lyq qarym-qatynastar ornatý arqyly irgemizdi keńeıttik. Osy maqsatty jolda ór­kenıetti elder sana­tyna umtyla otyryp, álem elderimen terezesi teń áriptes bola bildik. Táýelsizdik pen saıası erkindik bir­­ge júretin uǵym­dar. Sol sebepten, táýelsizdik degen saıası erkindiktiń bastaýy. Saıası erkindikke qol jetkizbeıinshe, oı erkindigine ıe bolý qıyn másele. Árbir istiń basy aldymen ıdeıadan bastalady desek, onda oı erkindigi joq eldiń álemdik deńgeıdegi ıdeıalardy týdyrýy da kúmándi. 1991 jylǵa deıin Qazaqstan atynan álemdik saıasat minberinen Reseı memleketi sóılep keldi. Qazaqstannyń ishki jáne syrt­qy saıasatyn retteıtin ortalyq, ıaǵnı, Máskeý bolatyn. Tipti, Qazaqstannyń ózge memlekettermen syrtqy saıası qatynas ornatýy degen másele, kún tártibinde esh ýaqytta turmaǵan. Basqasha aıtsaq, Qazaqstan halyqaralyq quqyq prınsıpterine sáıkes halyqaralyq quqyqtyń sýbektisi qyzmetin atqarǵan joq. Táýelsizdigin jarııalaǵan soń, Qazaqstan halyqaralyq quqyqtyń sýbektisi bola otyryp, BUU tanyǵan álemdegi eki júzge jýyq memlekettiń qatarynan oryn aldy. Osy bir tarıhı sátte Qazaqstandy táýelsiz memleket dep tanyǵan alǵashqy el baýyrlas Túrkııa memleketi bolatyn. Mine, sol bir úmitti úkilegen shejireli kúnderden beri 20 jyl ýaqyt ótti. 20 jylda Qazaqstan syrtqy saıasatta ózindik orny bar memleketke aınalyp úlger­di. Álemniń kóptegen elderimen dıploma­tııa­lyq qatynas ornata otyryp, óziniń syrtqy saıasattaǵy pozısııasyn aıqyndady. Qazaq­stannyń syrtqy saıasattaǵy negizgi tuǵyry beıbitshilik pen dostyq qarym-qatynasqa baǵyttalǵan. Iаǵnı, álemge kópvektorly saıasatty basshylyqqa alǵan memleket retinde tanyldy. Bul baǵytta syrtqy saıasatty júrgizgen Qazaqstan álemdik saıasat sahnasynda jańa bas­tamalaryn ashyq kóterdi. Máselen, 1991 jyly 29 tamyzda Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń Jar­lyǵymen Semeı ıadrolyq polı­gony jabyldy. Osy Jarlyq arqyly Qazaq­stan ıadrolyq qarýsyz álem ıdeıasyn sóz júzin­de emes, is júzinde usyndy. Iаdrolyq qa­rýsyz álem Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy basty taqyrybyna aınaldy. Nursultan Nazarbaev 2010 jyly BUU Bas Assambleıasyna 29 tamyzdy Iаdrolyq sy­naq­­tarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly usynys joldaǵan edi. Atalǵan usynys BUU qararymen qabyldandy. Odan ózge, Qazaqstannyń syrtqy saıa­sattaǵy dinge qatysty ustanymy týraly aıtyp ótý oryndy. Din – halyqtyń rýhanı ómiri. Dinsiz qoǵam joq. Osyǵan oraı, Astanada úsh ret Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ótti. Halyqtyń arasyn­daǵy dostyq pen tózimdilikti, dinaralyq tatýlyqty dáripteýdi maqsat etip, álemniń túrli din ókilderi lıderlerin bir shańy­raqtyń basyna jınaý ońaıǵa túsken joq. 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte AQSh-ta bolǵan terrorlyq oqıǵa álemdik úsh dinniń biri – Islamǵa degen kózqarasty ózgeshe baǵytqa ózgertip sala berdi. Álem Islam men Hrıstıanǵa qaq aıy­rylǵandaı kúıge tústi. Alaıda, bul terrorlyq oqıǵanyń mazmuny Islam dininiń qaǵıda­larynan múldem ózge­she bolatyn. Álemdik dinderdiń barlyǵy­nyń basty maqsaty beıbitshilik ekenin álem halyqtaryna din ókilderiniń basyn qosyp, suhbat arqyly ǵana túsindirý múmkin. Sondyqtan, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ótkizý mańyzdy iske aınaldy. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda álemdik din basshylaryn suhbatqa shaqyrý Tuńǵysh Prezıdent Elbasy Nursultan Nazarbaevtan shyqqan ıdeıa edi. Qazaqstan álemdi dúr silkindirgen oqıǵaǵa salqynqandylyq tany­typ, ózindik syrtqy saıasattaǵy tuǵyrly ustanymynan tanǵan joq. Bul – Qazaqstan­nyń jeke-dara damý jolynyń baryn aıqyn kórsetip turǵan oqıǵalardyń biri. 2010 jyly Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etýi kezdeısoq jaǵdaı emes. 1999 jyly EQYU-nyń Ystambulda ótken sammıtinen keıin araǵa on bir jyl salyp Astana Sammıtiniń ótkizilý sebebi, Qazaqstan­nyń syrtqy saıasattaǵy bedeli deýge bolady. Sóz joq, Astanada joǵary deńgeıde ótken EQYU-ǵa múshe memleketter men úkimetter basshy­larynyń sammıti HHI ǵasyrdyń alǵash­qy onjyldyǵyndaǵy eń iri halyq­aralyq oqıǵa­lardyń biri boldy. Ol búkil­álemdik buqaralyq aqparat quraldary men sarapshylar qoǵamdas­tyǵynyń nazaryn Qazaqstan elordasyna jáne onyń Kóshbas­shysyna aýdarý arqyly is jú­zinde álem jurtshylyǵyn dúr silkindirdi. Astana Deklarasııasyn qabyldaǵan EQYU-ǵa múshe memleketter basshylary Qazaqstannyń Orta­lyq Azııadaǵy kóshbasshylyq rólin to­lyq­taı moıyndady. EQYU Sammıtiniń Qazaqstan úshin mańyzy aıryqsha zor, is júzinde ol. Tuńǵysh Prezıden­timizdiń Semeı ıadrolyq polıgo­nyn jabý, zymyrandyq-ıadrolyq arsenaldan bas tartyp, ıadrolyq qarýsyz bolashaqty tańdaý, bizdiń elimizdiń memlekettik shekara­larynyń halyq­aralyq-quqyqtyq mártebe­sin rettep, qazaq halqynyń tarıhta tuńǵysh ret óz memleketiniń elordasyn salý sııaqty táýelsizdik jylda­rynda qol jetkizgen tarıhı jetistikterimen bir qatarda turatyn eleýli oqıǵa. 2011 jyly Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­myna tóraǵalyqty qolyna alǵan Qazaqstan bul uıymǵa da tyń usynys­tarymen shyqty. Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy baǵyt-baǵdary qashan da beıbitshilik pen dostyq qatynasqa negizdelgen. Osy rette memleketimiz bolashaqta da óz baǵytynan taımaı, kerisinshe, ony nyǵaıta beredi dep senemin. Orynbaı RAHMANBERDIEV, Parlament Senatynyń depýtaty.