Eýrazııashyldyq ıdeıasy – elbasy kóregendigi

Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń osydan 17 jyl buryn TMD aýmaǵynda Eýrazııalyq qaýymdastyq qurý týraly aıtqan ıdeıasy ómirde iske asyp keledi. Qazir onyń durystyǵyn aımaqtyń azýyn aıǵa bilegen saıasatkerleri tegis moıyndap otyr. Osyǵan baılanysty biz Senat depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Anatolıı BAShMAKOVQA jolyǵyp, birneshe saýal qoıǵan edik.

– Anatolıı Afanasevıch, Parlament qabyldaǵan Deklarasııada Prezıdenttiń eý­razııashyldyq ıdeıasy óziniń tarıhı tur­ǵydan durystyǵyn dáleldep berdi dep atap kórse­tildi. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń osy eýrazııashyldyq ıdeıasynyń alǵy­sharttary qandaı edi? Bul ıdeıanyń shyǵý tórkini qaıda jatyr dep oılaısyz? – Kez kelgen serpindi ıdeıa damý kezeńderdi bastan ótkizedi. Eýrazııashyldyq ıdeıasy alǵash, ótken ǵasyrdyń birinshi jartysynda Eýropada qýǵynda júrgen orys emıgranttarynyń ara­syn­da týǵan. Onyń ózi burynǵy aqyl-oıdaǵy ıdeologııalyq qundylyqtardyń ózgerip, jańa kózqarastyń paıda bolýymen baılanysty tý­ǵan aıryqsha ıdeıa boldy. 1921 jyly Eýropada jaryq kórgen orystyń eýrazııashyl fılosof­tarynyń osy baǵyttaǵy pikirlerin jınaqtaǵan «Shyǵysqa shyǵý» atty eńbektiń alǵysózinde: «Bul maqalalar dúnıetanýdyń apatty ózgerisi kezeńinde týǵan dúnıeler. Bolǵan jáne aldaǵy ýaqytta bolatyn ózgeristerden biz saıası, áleý­mettik-ekonomıkalyq daǵdarystardy ǵana emes, dúnıetaný kózqarasynda da tereń ózgeris­ter bolatynyn boljap otyrmyz», dep jazylǵan. Demek, eýrazııashyldyq ıdeıasynyń sol kezdegi týǵan jaǵdaıy 90-jyldardyń basynda biz bastan ótkergen jaılarǵa dóp keledi. Nursul­tan Ábishuly fılosofııamen arnaıy aınalys­paǵan adam bolsa da óziniń aıryqsha sezimtal qasıe­timen osy ıdeıanyń ómirsheńdigine kózi jetken sııaqty. Sondyqtan da ol osy ıdeıany iske asyrý­dyń artyqshylyǵyn kóre bildi jáne ol aqyl-oı júıesinde ǵana emes, naqty ómirde ekonomıkalyq ıntegrasııa túrinde qajettiligin dáleldedi. Sóı­tip, ozyq ıdeıany ómirde iske asyrý baǵytyn­daǵy jańa kózqarastarmen baıytty. Birtutas ekonomı­kalyq shynjyr tú­rinde qalyptasqan keńestik ekonomıkanyń qal­pyna kelip, qaıta jumys isteýi múmkin bol­maǵan jaǵdaıda jańa ıntegrasııalyq qurylym qajettiligi aýadaı qajet edi. Ol Qazaq­stanǵa ǵana emes, Reseıge de, Ýkraınaǵa da, О́zbek­stan­ǵa da jáne basqalarǵa da barlyq jaǵynan tıimdi bolatyn. Osy qurylymdy Prezıdent eý­razııalyq qaýymdastyq bolýy kerek dep úlken kóregendikpen ataǵan. Biraq bastary táýelsiz el atanýdyń eıforııasyna shyrmalǵan kóptegen TMD elderi lıderleriniń bul ıdeıany qabyl­daýǵa saıası qarymy men erik-jigeri jetpedi. Tek alysty boljaı alǵan Nursultan Nazarbaev qana onyń ómirsheńdigin kóre bildi. Menińshe, Nursultan Ábishuly fılosofııada «eýrazııashyldyq aǵym» dep atalǵan osy ıdeıany jaqtaýshylardyń eńbegimen de jaqsy tanys sekildi. О́ıtkeni, Reseı qol astyndaǵy halyqtar­dyń tarıhyn orys tarıhynyń tar sheńberinde ǵana emes, jalpy eýrazııalyq ór­kenıet aýqymyn­da qarastyrý qajettigin usynǵan P.Savıskıı, G.Florovskıı, N.Trýbeskoı, G.Vernadskıı jáne basqalardyń eńbegin jalǵastyrýshy, «sońǵy eýrazııashyl» atanǵan L.N.Gýmılevti ol joǵary baǵalaıtynyn kórip júrmiz. 30-shy jyldardyń ortasynda KSRO-da bul aǵym ǵylymı aınalys­tan kúshpen shyǵarylyp, ony jaqtaýshylar aıyptalǵany belgili. Olardy ardaqtaý tuńǵysh ret Qazaq­standa ǵana qolǵa alyndy. Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetine L.N.Gýmılevtiń esiminiń berilýi de sonyń kórinisi. – Aqyry eýrazııashyldyqtyń teorııa­lyq negizderi týraly sóz qozǵalǵan soń, sizden L.N.Gý­mılevtiń passıonarlyq teorııa­s­y týra­ly tujyrymyn tarqatyp berýdi ótiner edim. Nursultan Nazarbaevty biraz adamdar «passıonarlyq tulǵa» degendi jıi aıtady, sonyń mánisi nede? – Bul – L.N.Gýmılevtiń eýrazııalyq fıloso­fııany teorııalyq turǵydan baıytqan ǵylymı tujyrymy. Passıonar tulǵa degenimiz qorsha­ǵan orta men ózin-ózi ózgertýge qabiletti adamdar. Sonymen birge, ol adamnyń alda turǵan kedergilerdi de eńsere alý qabileti. Latyn tilinen aýdarǵanda «passio» degen sóz «qumarlyq», «áýesqoılyq» «yntyqtyq» degen maǵynany beredi eken. Nursultan Ábishulynyń basynan da osy qasıetterdi kórýge bolady ǵoı. Sondyqtan ony «passıonarlyq tulǵa» degender qateles­peıdi. Sonymen birge, L.N.Gýmılev passıonar­lyq tulǵalardy qorshaǵan ortany ózgertýge qajetti kúsh-qýaty bar adamdar dep ataǵan. Adamzat tarıhyndaǵy óz ortasyn ózgertip, ony jańa beleske kóterý úshin maqsatty túrde is-qımyl uıymdastyra alǵan tarıhı tulǵalar­dyń bári de passıonarlyq tulǵalar delinedi. Olardyń boıyndaǵy qasıetteriniń eń úlkeni «belsendilik» jáne «is-qımyl jasaýǵa yntyq­tyq» deıdi ǵalym. Passıonarlyq tulǵa keıde kózdegen maqsatyna jetý jolynda ózin-ózi qurbandyqqa da shalýy múmkin eken. Passıonar tulǵanyń osy qasıeti is-qımyldyń barlyq baǵyttarynda da kórinis tabady. Bul qasıet tipti adamnyń bala jasynda-aq kórinis beretin kórinedi. L.N.Gýmılev ony adamnyń psıhıka­syna qanmen berilgen qasıet dep te ataıdy. Olardyń erik-jigeri orasan bola­dy, sonymen birge, olar is-qımyl bary­synda óz­deriniń ashýy men aqylyn tejep ustaýǵa qajetti qýatpen qamtamasyz etilgen. L.N.Gýmılev passıonar tulǵa­lar qataryna Janna D.Arkty, Aleksandr Makedonskııdi, Na­poleon Bonapartty jatqy­zady. Al endi osy qatarǵa Nursultan Ábishulyn qalaı jatqyzbaısyz? Onyń ómir­baıanyn birshama bilemiz. Bala kezden ol óz ortasynyń aldy bolǵan, bul – onyń belsendilik qabiletiniń belgisi. Jastyq shaǵynda barlyq oıyn-toı­dyń, mádenı sharalardyń uıyt­qysy bolyp, jańa birdeńe tabýǵa yntyq bolǵanyn, óz ortasyn únemi jaqsartýǵa qushtar bolǵanyn jaqsy bilemiz. Dneprodzerjınskige qa­zaq­tyń 67 balasy baryp, metallýrg mamandyǵyna oqyǵan. Oqý bitirip kelgen soń keıbirine jumys tabylmaı, keıbiri basqa mamandyqqa aýysyp, keıbiri aýylyna qaıtyp, so­lardyń ishinen tek Nursultan Ábishuly ǵana ozat metallýrg bolyp, sol jerden óziniń ómirlik karerasyn bastady. Myń gradýstyq ottan beti qaıtpaı, qasqaıa qarap turǵan jigitti kózge elestetip kórińiz. Mektepte óte jaq­sy oqyǵan, onyń ústine belsendi, ónerli, qo­lynan bári de keletin jas jigittiń basqa jumys taýyp alýyna bolatyn edi. Biraq ol myń gradýs ystyqqa qazaq balasy da tótep berip, tamasha metallýrg bola alady degendi bas­qalarǵa dáleldeý úshin de sol jerden tap­jyl­maǵan. Maqsatkerlik jolynda ózin qurban etý­diń kórinisi osyndaı-aq bolar. Biraq, ol qurban bolǵan joq, Allanyń qalaýymen sol jerden myń gradýstyq qýat alyp, joǵary órledi. Endi, 1991 jyldy kózge elestetip kórelikshi. 51 jastaǵy jigittiń moınynda Qazaqstan sııaqty alyp respýblıkany buryn jol túspegen qıynnan alyp shyǵý mindeti turdy. Qazaqstan túgil KSRO qol astynda kózi tiri eshqandaı adam kórmegen naryqtyq ekonomıka júıesin qurý qajet boldy. Mine, sol kezde Nursultan Nazar­baevtyń boıyndaǵy passıonarlyq qa­sıetteri bar bolmysymen ashyldy. Joǵaryda biz passıonarlyq tulǵanyń boıyn­da «is-qımyl jasaýǵa qushtarlyq» bola­tynyn aıttyq. Sonymen birge, bilmekke qumar­lyq, áýes­qoılyq bolatynyn da aıttyq. Mine, osy qasıetter Nursultan Ábishulynyń boıy­nan, ásirese, sol kezderde úlken kórinis berdi. Ol is-qımyl jasap, qoǵamdy ózgertý úshin kúndiz-túni jumys istedi. Bul qyzdyrmanyń qyzyl tili emes, is júzinde solaı bolǵan edi. О́ıtkeni, máselen, ol Parıjden keshki saǵat segizde ushaǵyna minip, alty saǵatta Qazaqstanǵa kelgende bes-alty saǵattyq ýaqyt aıyrmashy­lyǵyn eskergende munda tań atyp, jumys kúni bastalǵaly jata­tyn. О́zin kútip turǵan ulan-ǵaıyr jumystardy qańtaryp qoıyp, dem ala­tyn adam Nazarbaev emes-ti. Ol el turmaı qyzmet ornynan tabylyp, memlekettik ister­diń qalyń ortasyna túsip júre beretin. Son­dyqtan kúndiz-túni jumys istedi degenimiz qyzyl sóz emes, naqty jáıt. Osyndaı tynym­syz eńbektiń arqasynda ol óz ortasyn, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasyn bıik beleske kótere aldy. Endeshe, ol naǵyz passıonar tulǵa ekendigin is júzinde dáleldegen. – Nursultan Nazarbaevtyń eýrazııashyl­dyq ıdeıasynyń dál osy kezeńde jyldam iske asa bastaýynyń syry nede dep oılaısyz? – Biz joǵaryda ıdeıa erte týatynyn aıttyq. Biraq ony iske asyrý qaı ýaqytta kesheýildep júredi, tipti iske aspaı, áýede qalyqtap turǵan qalpynda umyt bolatyn tamasha ıdeıalar da bolady. Kommýnıstik qurylys ıdeıasynyń klassıkteri ıdeıa iske asý úshin buqaranyń úlken tobyn baýrap alýy kerek deıdi. Taptyq múddeni ǵana eskerip týǵan tujyrym bolǵany­men, bul sózdiń de jany bar. Álemniń qazirgi damý baǵyty, TMD elderiniń táýelsizdik jyl­darynda qalaı qaraı damýdy óz is-qımyly men júrisinen tabýy eýrazııashyldyq ıdeıasynyń qaıta órleýine tabıǵı úrdispen jol ashty. Is júzinde jumys isteı alatyn ıntegrasııalyq qurylymdardyń tıimdiligin bári de kórip otyr. Búgingi kúni álemde 240 ıntegrasııalyq birlestik jumys isteıdi eken. Sonyń ishinde biz Eýropalyq Odaq, Soltústik Amerıkanyń NARTA, Ońtústik Amerıkanyń MERCOSUR qurylymdarynyń úlken tıimdilikpen jumys isteıtinin kórip otyrmyz. Osylardyń yqpaly, tıimdiligi ıntegrasııalyq qurylymdardy ja­saý­dyń qajettiligine qarsy shyǵatyn saıasat­ker­lerdiń kókirek kózderin asha tústi. Integ­rasııalyq qurylymdar jeke bireýdiń shamshyl múddesi emes, eldiń, halyqtyń múddesi ekendigi is júzinde kórinip tur. Odan bas tartýdyń ózi saıası kórsoqyrlyq bolar edi. Mine, sondyqtan da búgingi kúni eýra­zııashyldyq ıdeıasy ábden pisip-jetilip, buqarany baýrap aldy ǵoı dep oı­laımyn. Demek, onyń búgingi kúni jyldam iske asa bastaýy – tabıǵı zańdylyq. Qazaqstan, Reseı, Belarýs arasyndaǵy ekonomıkalyq odaq­qa, menińshe, jaqyn ýaqyttarda Qyrǵyz­stan, Ýkraına jáne t.b. memleketter enetin shyǵar. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Eýroodaqtyń arasyndaǵy yntymaqtas­tyq qalaı qalyptasady dep oılaısyz? – Menińshe, bul eki qurylym bir-birine su­ranysta bolady. О́ıtkeni, bizdiń Odaqta ry­nok­pen qatar, resýrs kózderi mol. Eýropa naq bizden energııalyq resýrstardy alýǵa múddeli. Al óz tarapymyzdan biz de Eýro­odaqpen eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jasaý­ǵa múddeli­miz. Ondaǵy joǵary tehnologııalar men sapaly tutyný ónimderine degen suranys bizde úlken. Sondyqtan eki qurylymnyń bir-birine degen tartylysy zor, umtylysy úlken bolary sózsiz. – Ideıa joǵary deńgeıde ǵana bolmaı, halyqtyń qaınaǵan ortasyn baýraǵanda ǵana ómirsheń bolady degen de pikir bar. Sizdińshe, bul ıdeıany iske asyrýǵa árbir qazaqstandyq úles qosa ala ma? – Árıne. Men basqalardy aıtpastan buryn jeke óz basymnyń qosqan úlesimdi aıtaıyn. Joǵary memlekettik organdarǵa depýtattyq saýal jasaı júrip men Astana-Omby-Astana baǵytynda avıareıs ashýǵa qol jetkizdim. Qazir Omby óńirinde turatyn 120 myńdaı qazaq pen buryn Qazaqstanda turyp, qazir kóship ketken, biraq munda aralas-quralasy, týǵan-týystary bar orys, ýkraın, tatar, t.b. halyqtardyń ókilderi «SKAT» avıakompanııa­synyń ushaqtarymen qýanysh­pen ushyp kelip jatady. Meniń óz qyzym da Omby qalasynda turady. Kóp ýaqyt kóre almaı, nemerelerimdi saǵynyp júrýshi edim, endi eki aptada bir kórýge múmkindik aldyq. Osynyń ózi tamasha emes pe? Al men sııaqtylar júzdep emes, myń­dap sanalady. Endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheń­berinde Kókshetaý-Barnaýl jolyn jón­detý jóninde depýtattyq saýal jasamaq­shymyn. Bizdiń ýchaskedegi 55 shaqyrymdaı jol ábden búlingen edi, sony jóndep, qalpyna keltirsek, eki eldiń arasyndaǵy qatynas tipti jaq­sara túser edi. Munyń ózi shekara mańyndaǵy yntymaqtastyqtyń da jandanýyna jol ashady. Aralas-quralastyq molaıǵan saıyn taýar aınalymy ósip, ekonomıkalyq tıimdilik te arta túsedi. Barlyq ýaqytta ekonomı­kanyń jandanýyna múmkindik beretin kúretamyr-jol ekendigi belgili ǵoı. Son­dyqtan joldardy qalpyna keltirýmen qatar, suranys bar jerde jańa joldar ashylǵany abzal. Mine, Elba­symyz Nursultan Nazar­baevtyń ıdeıasynyń iske asýyna óz tarapy­myzdan osyndaı úles qosyp jatyrmyz. Menińshe, ıdeıany jandan­dyra túsý jolyn­daǵy jańa jospary bar adamdar barlyq jerlerden de tabylary sózsiz. – Deklarasııany ázirleý barysynda aıryqsha pikirler boldy ma? Máselen, onyń qajettiligine kúmán keltirgen sııaqty? – Joq, ondaı bolǵan emes. Men Dekla­ra­sııany ázirleý jónindegi redaksııalyq komıs­sııanyń múshesi boldym. Sondyqtan barlyq ázirlik jumystaryna aralastym. Demek, men ony daıyndaý barysynda qandaı pikirler aıtylǵandyǵyna tolyq kýálik bere alamyn. Eshqandaı qarsy pikirler bolǵan joq, kerisinshe, daıyndyq jumystaryna tartylǵan bar­lyq áriptesterim zor yntamen jumys istedi. Bári de osyndaı qujattyń ómirge keletinine qýa­nysh bildirip, úlken yqylas ári belsendilik kórsetti. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Jaqsybaı SAMRAT.