Buryn­ǵy kásipkerdi sergeldeńge túsirgen ne?

Búginde bir adam ǵana emes, úlken bir úıli jan ser­­geldeńde júr. Úıdiń otaǵasy Jarylqasyn Jel­dirbaev aqsaqal – II top­taǵy múgedek, onyń uly Erden Jeldirbaev ta aýrýdan janymen qaı­ǵy bolyp júrgen aza­mat­tyń biri. Eger ba­syndaǵy baspanany Kaz­­kom­mer­sbank  alyp qoı­sa, otbasy qań­ǵyp, dalada qalmaq. Ja­ryl­qa­syn aqsaqal osyǵan ja­ny kúızeledi. Úlken otba­synyń ıesi ǵana emes, buryn­ǵy kásipkerdi osyn­sha jan kúızelisine, ser­geldeńge túsirgen ne?

 Bári de kásipkerlikti damytamyz degen otbasylyq nıetten bastaldy. Jarylqasyn Jeldirbaev pen uly Erden Jeldirbaev ekeýi shaǵyn bıznespen aınalysýdy, toǵandyq balyq sharýashylyǵyn ashýdy oılaıdy. Olardyń jasaǵan bıznes-jospary sol kezdegi oblys­tyq kásipkerlik jáne ónerkásip departamenti mamandary men A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti ǵalym­dary tarapynan qoldaý tabady. Shaǵyn jáne orta bıznesti qol­daý baǵdarlamasy aıasynda Turan Álem Bankten nesıe alýdy oılaıdy. Al ol baǵdarlama «Sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaý qory» arqyly júzege asady jáne onyń sharty boıynsha bankten ne­sıe alý úshin ótimdi kepilzat qoıylýy tıis bolatyn. 2007 jyly Jel­dirbaevtardyń qolynda ózderi jınaǵan 100 myń AQSh dollary kóleminde qarjysy boldy da, bul týraly bankke málimdeıdi. Bank mamandary olarǵa 400 myń dol­lar nesıe berý úshin aldymen 150 myń dollar ıpotekalyq nesıe alýdy, sony óziniń 100 myń dol­lar qarjysyna qosyp, kepilge ótim­di úı alýdy, al sol qarjyny keıingi beriletin 400 myń dollardan ustap qalyp, 250 myń dollar qolyna beremiz dep keńes beredi. 2007 jylǵy teńge baǵanymen eseptegende Jeldirbaevtardyń óz qaltasynan shyqqan 100 myń dollary 12 167 000 teńge, bankten alǵan 150 myń dollary 18 250 500 teńge bolyp, kepilge qoıý úshin barlyǵy 30 mıllıon teńgeden asa qarjyǵa Qostanaı qalasynyń Gastello kóshesindegi №68-úıdi satyp alady.

Biraq otbasy ótimdi kepilzatyn ázirlep, kásip ashýǵa alatyn nesıe qarjysy úshin Turan Álem Bankke kelgende, tipti basqa­sha jaǵdaıǵa kezdesedi. Bank qyzmet­kerleri olarǵa shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaıtyn baǵ­dar­lama jumys istemeıtinin, dú­nıe­júzilik ıpotekalyq qarjy daǵdarysynyń bastalýyna oraı bank kelisilgen 250 myń dollar aqshany bere almaıtynyn má­limdeıdi. Qolda kásip ashatyn qarjy joq, bar aqshasyna kepil úı alyp qoıǵan Jeldirbaevtardyń nesıeni eki aı ǵana tóleýge shamasy jetedi. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa atsalysamyn, kásip asha­myn dep, basyn «batpaqqa tyǵyp alǵanyn» Jeldirbaevtar bilgen joq. Olar ıpotekalyq qary­zyn qaıta qarjylandyrý úshin «Turǵyn úı qurylys jı­naq bankine» ótinish bildiredi. Jel­dirbaevtardyń Turan Álem Bankten alǵany ıpotekalyq emes, tutynýshylyq nesıe bolǵan­dyq­tan, bank kómekten bas tartady. О́ıtkeni Turan Álem Banktiń ıpotekalyqqa balap bergen tuty­nýshylyq nesıesiniń blankasy ıpotekalyq nesıe týraly bel­gi­lengen erejelerge sáıkes kel­meıdi.

Sonymen uzyn sózdiń qysqasy, Jeldirbaevtar otbasy 19 mıl­lıon teńgeni ýaqytynda tóleı al­maıdy. Qostanaı qalasyndaǵy jeke sot oryndaýshy Nesibeli Bá­senova №2 Qostanaı qalalyq sotynyń 2008 jyly 4 qyrkúıekte shyǵarǵan sheshimi boıynsha ber­gen №2-1410/2008j atqarý qaǵa­zy arqyly 2016 jylǵy 10 naýryz­da Jeldirbaev Erdenniń kepilde turǵan úıin №6724 lotpen elektrondy saýda alańyna ornalastyrady. Sóıtip birneshe ret ótpegen úıdi, sol jyly 24 naý­ryzda Kazkommersbankine 10 655 360 teńgege BTA bank AQ paıdasyna satady. Sóıtip 2016 jylǵy 25 sáýir kúni úıdi menshik ıesi Erden Jeldirbaevtyń atynan Kaz­kommersbank AQ-tyń atyna aýdaryp jazyp beredi. Bul qu­jatty bir jyldan keıin, 2017 jyly 3 mamyrda tirkeıdi.

Al Jarylqasyn Jeldirbaev úıdi satýdyń, tipti zańsyz ekenin aıtady. Oǵan óziniń respýblıkanyń zańdaryna súıengen naqty dálel­derin de alǵa tosady.

– Bul jerde jeke sot oryndaýshy Básenovanyń úıdi satýy, tipti zańsyz dep bilemin. Ol úıdi Turan Álem Banktiń Qos­tanaı fılıaly atynan «Kaz­kom­mersbank» aksıonerlik qo­ǵa­myna satady. Al Turan Álem Banktiń fılıaly 2015 jyl­dyń 22 qyrkúıeginen bastap Kaz­kommersbanktiń qaramaǵyna ótedi. Qostanaı qalalyq ádilet basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy A.Sultanovtyń bizge bergen jaýabynda Turan Álem Bank aksıonerlik qoǵamy dırektorlar keńesiniń sheshimi negizinde atalmysh banktyń Qostanaı fılıaly Qostanaı qalalyq ádilet basqarmasynyń 2015 jyldyń 15 qazanyndaǵy №610 buıryǵymen «Zańdy tulǵalar» málimetteri memlekettik bazasy tiziminen alynyp tastalǵan» delingen. Demek, Turan Álem Banktiń Qostanaı fılıalynyń is-áreketi toqtady degen sóz. Al joq fılıaldyń aty­­nan qalaı áreket etýge bolady? Ekinshiden, 2016 jyldyń 1 qań­tarynan bastap qoldanysqa engen «Azamattyq prosestik kodekstiń» jańa redaksııasyndaǵy 53-baptyń 3-tarmaǵynda birinshi jáne apellıasııalyq satylardaǵy isti qaraý kezinde taraptardyń bireýi shyǵyp qalǵan jaǵdaıda is boıynsha is júrgizý osy kodeks­tiń 272-baby birinshi bóli­gi­niń 1-tarmaqshasyna sáıkes toqta­ty­latyny aıtylǵan. Demek, osy zańǵa sáıkes jeke sot oryndaýshy Básenova zańsyz qoldanǵan Qos­tanaı qalalyq sotynyń 2008 jyldyń 4 qyrkúıegindegi sheshi­mimen shyqqan atqarý qaǵazynyń kúshi joıylýy tıis edi. Biraq ony isti qaraǵan №2 Qostanaı qalalyq sotynyń sýdıasy Murat Adam eskermegen be, qalaı? Eger elimizdiń zańdarymen qorǵana almaıtyn bolsam onda onyń qa­jeti qansha edi? – dep nalıdy Ja­rylqasyn Jeldirbaev.

Rasynda, Turan Álem Banktiń fılıaly áreketiniń toqtaýyna oraı, Erden Jeldirbaev úıiniń kepildigi Kazkommersbankke ótken bolatyn. Búginde Kazkom­mer­s­bank AQ kepil ustaýshy bolyp sa­nalady. Al Jeldirbaev aqsaqal: «Sonda úıdi kepilge ustap otyrǵan bank ony zańdy tulǵa bolyp sanalmaıtyn, joq fılıaldan ózi qalaı satyp alady?» deıdi.

Biz osy is boıynsha jeke is oryndaýshy Nesibeli Básenovamen habarlasqanbyz.

– Kredıtti alǵan Jarylqasyn Jeldirbaev aqsaqaldyń balasy Erden Jeldirbaev. Men – sot oryndaýshymyn. Tek sottyń sheshimimen ǵana jumys isteımin. Sottyń 2008 jylǵy 4 qyrkúıektegi sheshimin 2016 jyly 24 naýryzda oryndadym. Maǵan deıin de ol kisi sot oryndaýshylar aıtqan talaptyń eshqaısysyn oryndaǵan joq. Ol kisiniń kepilge qoıǵan úıi týraly oǵan neshe ret túsindirip aıttym. «Bankpen sóılesińiz. On­da otyrǵandar da adamdar, túsinis­­tikke barar. Úıińizdi ózińiz satyńyz, qaryzyńyzdan qalǵa­nyn ózińiz alyp qalasyz» degen janashyrlyǵymdy da bildirgenmin. Onyń bireýin de tyńdaǵan joq, «meni úıimnen aıyrdyń» dep, meniń ústimnen neshe ret sotqa aryz berdi. Bárinen de jeńildi. Men ol kisiniń úıin sottyń sanksııasymen sattym,– deıdi Nesibeli Zarıbanqyzy.

Sot oryndaýshynyń aıtýyn­sha, bankke boryshker adam, ony báribir tóleıdi. Turan Álem Banktiń Qostanaı fılıalynyń áreketi toqtaǵanymen, onyń aktıvi men mindetteri Kazkommers­bankke ótti. О́ndirip alýshy sot­tyń sheshimimen ózgerdi. Jel­dir­baevtan óndirilgen aqsha Kazkom­mersbankke aýdaryldy.

Al Jarylqasyn Jeldirbaev aqsaqal memlekettiń qaıta qarjy­landyrýymen olardyń kredıti tolyq ótelip ketkendigin aıtady. Ol «Birinshi kredıttik bıýrodan» alǵan qolyndaǵy qujattaryn kól­deneń tartty.

– Ulttyq bank ózi janynan qurǵan «Problemalyq nesıeler qory» AQ arqyly 2015 jyldyń 24 sáýirindegi №69 qaýlysyna oraı, qaıta qarjylandyrý úshin 130 mlrd teńgeni elimizdegi ekinshi deń­geıli 9 bankke bóledi. Kazkom­mer­sbanktiń «Birinshi kredıttik bıýroǵa» bergen málimetinde №1101/07/114/83 nesıelik keli­sim­sharty boıynsha Erden Jeldir­baevtyń alǵan 150 myń AQSh dol­lary kólemindegi nesıesi qaı­­ta qarjylandyrý arqyly 2015 jyly 31 mamyrda túgel ja­byl­­ǵany týraly aıtylady. Al jeke sot oryndaýshy Nesibeli Báse­nova Erden Jeldirbaevtyń atyndaǵy № 1101/07/114/83 ne­sıelik kelisimshartty ekinshi ret «iske qosady» da, 2015 jyly 23 jeltoqsanda Qostanaı qalalyq sotyna ótinish túsiredi. Sottyń sheshimimen 2016 jyldyń 14 qań­tarynda úıdi buǵattaıdy, – deıdi Jarylqasyn aqsaqal.

Jarylqasyn Jeldirbaevtyń aıtýynsha, úı satylǵannan keıin Turan Álem Banktiń Kazkom­mer­s­bankke ótken baıaǵy fılıa­ly men nesıe alýshy Erden Jel­­­­dir­­baevtyń arasyndaǵy №1101/07/114/83 nesıelik kelisimshart úshinshi ret «iske qosylady» da, Er­den Jeldirbaevtyń atyna jańa­dan 9 902 008 teńge 77 tıyn nesıe rásimdeledi.

– Al bul týraly meniń balam Erden Jeldirbaev eshnárse bilmeıdi. Sonda № 1101/07/114/83 nesıelik kelisimshartyn 2015 jy­ly 31 mamyrda memlekettiń qaı­ta qarjylandyrǵany qaıda? E.Jel­dirbaevtyń tóleı almaǵan kredıti qaıta qarjylandyrylmasa Kaz­kom­mersbank «Birinshi kredıt­tik bıýroǵa» nege bulaı esep beredi? – deıdi Jarylqasyn aqsaqal.

Búginde baspanasynan aıyrylyp qalý qaýpi tónip otyrǵan Jarylqasyn Jeldirbaev 2015 jy­ly Kazkommersbankte jal­­ǵan qaıta qarjylandyrý oryn alǵan, sonyń saldarynan memleket­tiń 150 mıllıon teńgesi talan-tarajǵa ushyraǵan, Turan Álem Banktiń qaryz alýshysy Jeldirbaevtar 40 mıllıon teńgege zardap shekti dep biledi. Ol muny respýblıkanyń Joǵarǵy sotyna jazǵan aryzyn­da Ulttyq banktiń 2015 jyl­ǵy 24 sáýirdegi №69 jáne 2016 jyl­dyń 16 maýsymyndaǵy 149 qaýlylarynan, «Birinshi kredıt­tik bıýrosy» AQ-tan alǵan qujatta­rynan úzindi kóshirmesin keltire oty­ryp, kórsetedi.

Uzaqqa sozylǵan daýda eki jaq ta óz ustanymynda zańǵa súıendik deıdi. Sot oryndaýshy Básenova «Jeldirbaev sottyń barlyǵynan jeńildi, sotqa, sot oryndaýshyǵa til tıgizdi» deıdi. Al Jarylqasyn Jeldirbaev qalalyq sot, onyń sýdıasy Murat Adam qaraǵan iste ádilettikke nuqsan kelgenin aıtady. «Men kórsetken is, banktegi, oblystyq ádilet basqarmasyndaǵy bylyqtar túbegeıli tekserilmeı otyr» degen ýáj aıtady. Jeldir­baev sottyń barlyq satysyna, prokýratýraǵa aryzdanýyn áli toq­tatqan joq. Teketires pen otbasynyń sergeldeńi jalǵasýda. Al aqıqat núktesiniń qashan qoıylary belgisiz.

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI