Shegendelgen shekara – ulttyq qaýipsizdik kepili

Elbasynyń bastamasymen qabyldanǵan Qa­zaq­­stannyń 2030 jylǵa deıingi damý stra­te­gııasynda elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qamt­a­masyz etý týraly úlken saıası mindet qoıylǵan bolatyn. Onda bul mindettiń oryndalýy memlekettik egemendikti saqtaýdyń, aýmaqtyq tutas­tyqty jáne shekaranyń myzǵymastyǵyn qamta­masyz etýdiń kepili retinde atap kórsetilgen. Mine, sondyqtan da egemen 20 jyl ishinde elimiz qol jetkizgen ulanǵaıyr tabystarynyń biri el aýmaǵynyń tutastyǵyn bekitken ári ony myzǵymastaı etip shegendegen shekarasy bolyp tabylady. Búgingi tańda bul – búkil álemge tanylǵan, tanylyp qana qoımaı, qaltqysyz moı­yndalǵan faktor. Sony­men qatar, bul – ultymyzdyń tarıhynda buryn-sońdy bolma­ǵan, memlekettiligimizdi aıshyq­taıtyn baǵa jetpes qundylyq. Egemendik alǵan sonaý 1991 jyly burynǵy Keńes Odaǵy kezinde belgilengen shekarala­ry­myz túgeldeı ashyq-shashyq jatqan bolatyn. Son­dyqtan da táýelsizdiktiń bastapqy jylda­rynda Prezıdent Nazarbaev belgilegen syrtqy saıasat­taǵy basymdyqtardyń ishinde, ásirese, shekara­lardy mejeleý, olardy halyqaralyq tur­ǵydan zańdastyryp alý eń kezek kút­tir­meı­tin másele bolatyn. О́ziniń 1996 jyly halyqqa arnaǵan Joldaýynda táýelsizdiktiń alǵashqy bes jylyn qorytyndylaı kele, Elbasynyń: “Halyqaralyq aýqymda tanylmaıynsha, álem­dik qoǵamdastyq tarapynan qaýipsizdik, aýmaq­tyq tutastyq pen shekaralardyń myzǵymaı­tynyna kepildik al­maıyn­sha, memlekettiliktiń qalyptasýy, egemendik, ekonomıkalyq reformalar, áleýmettik sala­ny damytý týraly áńgime qozǵaý qurǵaq sóz bolyp qala beredi”, deýi sonyń dáleli. Osy qaǵıdany basshylyqqa ala otyryp, bizdiń el burynǵy Keńes Odaǵy tarap ketken sátte she­karalardy resimdeý úshin Qytaı Halyq Res­pýb­lı­kasymen, Qyrǵyz Respýblıkasymen, Reseı Fe­de­rasııasymen, Túrkimenstanmen jáne О́zbek­stan Res­pýblıkasymen kelissózderge belsene kirisip ketti. 1991 jylǵa deıin Qytaımen baılanysty kelissózderdi osy elmen shekaralas burynǵy odaqtas respýblıkalar ókilderiniń qatysýymen qurylǵan keńestik úkimet delegasııasy júrgizip kelse, 1992 jyldan bastap Qazaqstan Respýblı­kasy óz delegasııasyn jasaqtap, Qytaımen shekara máseleleri jónindegi kelissózderdi egemen el retinde qolǵa aldy. Eki eldiń arasyndaǵy shekaralardy delımıtasııalaý týraly kelis­sózder 1992-1998 jyldary ótip, demarkasııa 2002 jyly tolyǵymen aıaqtaldy. Kelissózderge burynǵy Reseı ımperııasy men Qytaı arasynda XIX ǵasyrda jasalǵan segiz shart pen hattamalar negiz boldy. 1994-1999 jyldar arasynda Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasynda ótken kelissózder nátıjesinde eki eldiń memlekettik shekarasynyń ótý syzyǵyn jáne onyń shek­aralyq belgilermen belgilenýin naqty anyqtap, ári egjeı-tegjeıli sıpattap beretin halyqara­lyq bes kelisim jasaldy. Demarkasııalyq jumystardy alty jumys toby 1992 jyldyń shildesinen bastap 2001 jyl­­dyń jeltoqsanyna deıin júzege asyryp, 2002 jyly Pekınde Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaev pen Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstri Szıasıýan eki el úkimetteri arasyndaǵy Qazaqstan-Qytaı memlekettik sheka­ra­synyń syzyǵyn demarkasııalaý týraly Hat­tamaǵa qol qoıdy. Iıa, bir qaraǵanda bul nátıjege op-ońaı qol jetken sııaqty bolyp kórinýi múmkin. Al shyndap kelgende, bul – naǵyz erlikke turatyn Elbasy­nyń syndarly syrtqy saıasatynyń jemisi ekeninde kúmán joq. Bulaısha túıindeýge úlken negiz bar. Máselen, Qytaıdyń ishki-syrtqy saıasatyn tereń biletin, 1995-2001 jyldary Qazaqstannyń Qy­­taı­­­daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi, al keıingi on jylda Senat depýtaty bolǵan belgili saıasatker, tanymal qoǵam jáne memleket qaırat­ke­ri, saıa­satshy ǵalym Qýanysh Sultanovtyń: “Qa­zaq­tyń jańa dáýiri” (“Elorda”, 2010) atty sarap­ta­ma­lyq týyn­dy­synan joǵaryda aıtqan pikirlerge dálel bolatyn sony maǵlumattardy kezdestiremiz. Mysaly, júzdegen jyldar boıy moıyn­dal­maı kelgen bizdiń terr­ı­­torııalyq tutas­tyǵy­myz­dy Qytaıdyń moı­yndap, shekaralyq kelisimge qol qoıǵany qatty tańqaldyrady. Sebebi, Qytaımen shekaralas 15 memlekettiń ishinde Qa­zaqstan Qytaı úkimetiniń kelisimimen 100 paıyz shekara aýmaǵyn tııanaqtap alǵan jalǵyz memleket ekenin ańǵara­syń. Sosyn tarıhta ózimen shekaralas elderdiń eshqaısysymen shekaralyq kelisim jasaýǵa Qytaı­dyń eshqashan múddeli bol­maǵany atalǵan eńbek­te ornyqty aıtylǵan. Al basqa kórshiles eldermen shekara másele­leri qalaı retteldi degen saýalǵa keletin bolsaq, ol týraly myna jaılar­dy aıtýǵa bolady. 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Almaty Deklarasııasy, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy sheńberindegi yntymaqtastyq qaǵıdattaryn saqtaý týraly 1992 jylǵy 14 aqpandaǵy deklarasııa, TMD-ǵa qatysý­shy memleketterdiń egemendigin, aýmaqtyq tutas­tyǵyn jáne shekaralarynyń myzǵymastyǵyn saqtaý týraly 1994 jylǵy 15 sáýirdegi deklarasııa, basqa da ekijaqty qujattar, odaqtyq jáne respýb­lıkalyq deńgeıdegi Joǵarǵy Keńesterdiń zań aktileri burynǵy KSRO-nyń ákimshilik-aý­maq­tyq shekarasyn mejeleýdi taný qaǵıdattaryn bekitken jalpy sıpattaǵy quqyqtyq qujattar nazarǵa alyndy. Osy qujattarǵa sáıkes, taraptar burynǵy odaqtas respýblıkalardyń arasyndaǵy ákimshilik-aýmaqtyq mejeleýdi shekaralyq kelis­sózder­de bas­ty negiz etip aldy. Burynǵy odaqtas respýblıkalardyń arasyn­daǵy ákimshilik shekaralardyń bárine ortaq kemshilik retinde ondaǵy keıbir ýchaskelerdegi is jú­­zinde ornyqqan shekara syzyqtary qolda bar qu­­­qyqtyq aktilerdiń erejelerine sáıkes kelmeıtindigin aıtýǵa bolady. Mundaı jaǵdaılarda taraptar ult­tyq jáne ekonomıkalyq múddelerdi eskere otyryp, ózara tıimdi sheshimder qabyldady, aý­maqtardy teńdeı bólisti nemese almasyp otyrdy. Qazaqstan tarapynyń memlekettik shekarany delımıtasııalaý boıynsha júrgizgen jumystary Úkimettiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasymen, Reseı Federasııasymen, Túrki­menstanmen jáne О́zbekstan Respýblıkasymen memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý jónin­degi Qazaqstan Respýblıkasynyń úkimettik ko­mıs­sııasy týraly 1999 jylǵy 1 qyrkúıektegi qaýlysyna sáıkes júrgizildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi komısssııanyń quramyna múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń, oblystyq, aý­dan­dyq jáne aýyldyq ákimdikterdiń ókilderin kir­gize otyryp, tıisti úkimettik delegasııalardy ja­saqtap otyrdy. Sarapshy retinde ártúrli meke­melerdiń mamandary tartyldy. Geodezıster, kartograftar, jerge ornalastyrýshylar men gıdrolog mamandardan arnaıy jumys toptary quryldy. Qazaqstan-Qyrǵyzstan memlekettik shekara­syn delımıtasııalaý jónindegi kelissózder 1999 jyl­dyń qarashasynan 2001 jyldyń jeltoq­sa­nyna deıin jalǵasyp, memleket basshylarynyń 2001 jylǵy 15 jeltoqsanda Astanada Qazaqstan Res­pýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasy arasyn­daǵy Qazaqstan-Qyrǵyzstan memlekettik shek­arasy týraly shartqa qol qoıýmen aıaqtaldy. Qazaqstan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý úderisi 2000-2002 jyldar ara­ly­­ǵynda ótti. Bul prosesti eki kezeńge bólýge bo­l­ady. Birinshi kezeń shekara syzyǵynyń 96 paıy­zyn anyqtap bergen, 2001 jylǵy 16 qarashada Astanada memleket basshylary qol qoıǵan Qa­zaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblı­kasy ara­syn­daǵy Qazaqstan-О́zbekstan Memlekettik shekara­sy týraly shartty daıyndaýmen shek­telse, ekinshi kezeń ortaq shekara syzyǵyn anyqtaýdy tolyǵymen aıaqtaǵan, 2002 jylǵy 9 qyrkúıekte Astanada Qazaqstan men О́zbekstan Prezıdentteri qol qoıǵan Qazaqstan-О́zbekstan memlekettik shekarasynyń jekelegen ýchaskeleri týraly Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy shartty ázirleýmen aıaqtaldy. Qazaqstan men Túrkimenstannyń memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý jáne ony demarkasııalaý úderisi týraly shartqa memleket basshylary 2001 jylǵy 5 shildede Astanada qol qoıdy. Ortaq shekarany demarkasııalaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar 2003 jyly bastaldy, al shekaralyq belgilerdi ornatýǵa taraptar 2005 jyly kiristi. Shekara syzyǵy 278 belgilermen tııanaqtaldy. Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý týraly kelissózder 1999 jyldyń qyrkúıeginen 2005 jyldyń qańtaryna deıin jalǵasty. Qazaqstan-Reseı Memlekettik shekara­sy týraly shartqa eki el Prezıdentteri 2005 jyldyń 18 qańtarynda Máskeý qalasynda qol qoıdy. Shart 2006 jylǵy 12 qańtarda kúshine endi. Eki el arasyndaǵy memlekettik shekarany demarkasııalaý jónindegi birlesken komıssııa óz jumysyna 2007 jylǵy shilde aıynda kiristi, al 2009 jyldyń mamyr aıynda taraptar ortaq shekara­ǵa belgilerin ornatýdy bastady. Sóıtip, Qazaqstan-Reseı Memlekettik shekarasy týraly shartqa qol qoıýmen Qazaqstan óziniń qurlyqtaǵy kúlli shekaralaryn quqyqtyq turǵydan resimdeýdi tolyq aıaqtady. Tarıhqa kóz jibersek, elimiz egemendikke qol jetkizgen 1991 jyly Elbasynyń aldynda tez arada ońtaıly sheshimin tappasa, el bolshaǵyn tejeıtin, kúrmeýi qıyn ári kezek kúttirmeıtin má­seleler turǵan bolatyn. Solardyń biri Qazaq­stanǵa burynǵy Keńes Oda­ǵy­nan «mura bolyp qalǵan» ıadrolyq qarýdyń taǵ­dyry edi. Kólemi men kúshi jaǵynan bul tajal qarý sol kezdegi Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Qytaı memle­ket­te­riniń jappaı qyryp-joıatyn qarýynyń jıyn­tyq qorynan birneshe ese asyp túsetin. Sondyq­tan da jańa ǵana egemendigin alǵan Qazaqstan sekildi jas memlekettiń qolynda qalǵan ıadrolyq qarý­dyń mol arsenaly álemdik geosaıasattyń basyn­da otyrǵan alpaýyttardyń nazaryna birden iligip, olardy da alańdata bas­taǵan. Onyń ústine álgi qarýdy saqtap qalý nemese odan múlde bas tartý tóńireginde el ishinde de bir-birine kere­ǵar qoǵamdyq pikirler qalyptas­ty. Dál osyn­daı qysyltaıań kezeńde Elbasymyz óte qysqa merzimde ıadrolyq qarýmen baıla­nysty stra­tegııalyq memlekettik saıasatty aıqyndap berdi. Tajal qarýdyń paıdasy men zııanyn tara­zylaı kele, Prezıdent Nazarbaev álemdik qo­ǵam­dastyqtyń da, elimizdiń de ortaq múddesinen shyǵatyn jalǵyz sheshimge taban tiredi. Bul naǵyz sarabdal sheshim bolatyn. Onyń durys­tyǵyn tarıh tolyq dáleldedi. 1991 jylǵy 29 tamyzda Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev álemdegi eń iri ıadrolyq qarý­lar­dy synaıtyn Semeı ıadrolyq polıgonyn jap­ty. Bul tarıhı sheshim Qazaqstannyń ıadrolyq qarý salasyndaǵy memlekettik strategııalyq saıasaty­nyń irgetasyn qalap qana qoıǵan joq, sonymen birge, bul búkil álemdegi ıadrolyq synaq alańda­rynyń jabylýyna da birden-bir túrtki boldy. 1994 jyly Býdapeshtte Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymynyń sammıti ótip jatqan kezde Qazaqstannyń qaýipsizdigine kepil beretin tarıhı Memorandýmǵa qol qoıyl­dy. Bul álemde birinshi bolyp ıadrolyq qarýlar­dan óz betimen bas tartqan Qazaqstanǵa tartyl­ǵan úlken syı edi. Memorandýmǵa eń aldymen Amerıka Qurama Shtattary, Reseı jáne Uly­brıtanııa qol qoıdy. Bul memleketter ózderine Qazaqstannyń egemendigin, aýmaqtyq tutasty­ǵyn qamtamasyz etýge kepildik beretin mindetteme aldy. Keıinirek mundaı kepildik bizdiń elge Fransııa men Qytaı memleketteriniń tara­pynan da berildi. Sóıtip, Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda bul kúnde egemendiginiń 20 jyldyǵyn atap ótip otyrǵan Qazaq eli tarıhı turǵydan óte qysqa merzim ishinde shek­ara­syn shyn máninde shegendep, ulttyq qaýipsiz­di­giniń irgetasyn bekitip, turaqty damýdyń sara jolyna tústi. Ádil AHMETOV, senator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.