Saıası-quqyqtyq saltanatty QUJAT

Senbi kúni Parlament Senatynyń aıryqsha máselege ar­nal­ǵan kezekten tys otyrysy boldy. Ony palata Tóraǵasy Qaı­rat Mámı ashyp, júrgizip otyrdy. Otyrysqa Senat depý­tat­tarymen qatar, Premer-Mınıstr Kárim Másimov, Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev, Prezıdent Ákimshiligi Basshy­sy­nyń oryn­ba­sary Baǵlan Maılybaev, Ulttyq qaýip­siz­dik komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Ábiqaev, Joǵarǵy Sot Tór­aǵa­sy Bektas Beknazarov, Bas Prokýror Ashat Daýylbaev, Or­ta­lyq saılaý komıs­sııasynyń tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulov, Prezıdentke tikeleı baǵynatyn basqa da memlekettik organdar basshylary men Úkimet músheleri, respýb­lıkalyq BAQ basshylary qatysty. Jınalǵan jurttyń báriniń de kóńil kúıleri kóterińki, qýa­nysh­ty sezimde ekeni júzderinen kóri­nip turdy. Bir-birimen jarqyn júzben amandasyp, qýanyshty sezim­derin jasyra almaǵan osy­naý jandardyń bári de Qazaqstan Táýelsizdiginiń nyǵaıýyna óz deńgeıinde úles qosqan jáne qosyp kele jatqandar edi. Otyrysty ashqan Senat Tór­aǵasy Qaırat Mámı kún tártibin jarııa etti. Tóraǵanyń daýy­sy­nan da merekelik kóńil kúı sezilip turdy. Kún tártibiniń joba­syn­daǵy birinshi másele – Qa­zaq­stan Res­pýb­lıkasy Memlekettik táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy dek­la­rasııasyn qabyl­daý, al ekinshi másele «Qazaqstan Res­pýblıka­syn­daǵy merekeler tý­raly» Zań­ǵa tolyqtyrý engizý týraly, dep málim etti Tóraǵa. Kún tártibi daýys berý nátıjesimen bekitilgennen keıin Qaırat Mámı qysqasha kirispe sóz sóıledi. Búgingi kún – erekshe kún dedi ol, óıtkeni, osydan dál 20 jyl bu­ryn, 1991 jylǵy 10 jel­toq­sanda ótken búkilhalyqtyq prezıdenttik saılaýda halyqtyń tolyqtaı qoldaýyna ıe bolǵan Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursul­tan Na­za­rbaevtyń alǵashqy ulyq­taý rá­si­mi ótken edi. Osyndaı tarıhı kún­de Parlament Senaty Táýelsiz Qa­zaqstan shejiresindegi ekinshi Dek­larasııany qabyldaý úshin jına­lyp otyr. Biz 20 jyl­dyń ishinde elimizde bolǵan tarıhı oqıǵa­lar­dyń kýágerleri ǵana emes, olarǵa tikeleı qaty­sý­shy­lary bolǵany­myzdy maqtanysh etýge tıispiz. Eger 1990 jylǵy Egemendik tý­raly deklarasııada bizdiń keleshekte qýatty, órkendegen memleket qurý nıetimiz ǵana bolsa, búgingi qujatta Táýelsizdik jyl­daryndaǵy bizdiń elimizdiń is júzindegi jetistikteri pash etiledi. 20 jyldaǵy jetistikterimizdi aıshyqtaıtyn qujat – «Memlekettik táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵy deklarasııasyn» qabyldaý ıdeıasy da osyndaı oılardan týǵan edi. Deklarasııany ázirleý úshin meniń ókimimmen Parlament depýtattarynan jáne apparattyń jaýapty qyzmetkerlerinen ar­naıy jumys toby quryldy. Osy toptyń tııanaqty jumysynyń nátıjesinde Deklarasııa jobasy ázirlendi. Otanshyldyq rýhymen, týǵan elge degen maqtanysh sezimimen órilgen Deklarasııa eń áýeli halqymyzdyń patrıottyq sezimin oıatý maqsatyn kózdeıdi. Zamandastarymyz ben bolashaq urpaqqa arnalǵan osynaý sal­tanatty saıası-quqyqtyq qujatta Qazaqstannyń 20 jyl ishindegi basty jetistikteri aıshyqtalǵan. Osy biregeı qujatta Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq eli memlekettigin qurý jolyndaǵy baǵa jetpes róli atap kórsetilgen. Deklarasııada qazirgi kezde «qazaq­standyq damý joly» retinde búkil álem moıyndaǵan Memleket basshysynyń syndarly saıa­satyna tarıhı baǵa berilgen. Odan ári sóz Deklarasııa jo­ba­sy týraly baıandaý úshin Áleý­mettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Aqan Bıjanovqa berildi. Sózin jınalǵan jurtty aldaǵy kele jatqan ulyq mereke – Táýel­sizdik kúnimen quttyq­taýdan bas­taǵan Aqan Qusaıyn­uly odan ári: О́zderińizge málim, adamzat tarıhy qaı zamannan beri kútilmegen oqı­ǵalar men tosyn ózgeristerge toly bolyp keledi. О́rkenıettiń uzaq-sonar kóshinde talaı memleketter álem sahnasyna shyǵyp, keıbireýleri ýaqyt synyna shydaı almaı, tarıh qoınaýyna sińip, joǵalyp ta ketti, dedi. Sonyń biri – Keńes Oda­ǵy da tarady. 1991 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Memlekettik táýel­sizdigi jarııalanǵan tustan bastap, ǵasyrlar boıǵy úzilisten keıin dúnıede alǵash ret qazaq ultynyń atymen atalatyn jańa, egemen memleket paıda boldy. Álemde qazaqtardan halqynyń sany álde­qaıda basym, biraq jeke memlekettigi joq ulttardyń da bar ekenin bilemiz. Endeshe, egemen eldigimiz zor baqyt qana emes, sonymen qatar, búgingi jáne keler urpaqtar aldyndaǵy ǵalamat jaýapkershilik – muny árqaısymyz jan-jú­re­gimizben sezinemiz jáne bul máńgi jasaı­tyn uǵym bolyp qala beredi. Odan ári sheshen Keńes Odaǵy taraǵan tustaǵy qıyndyqtarǵa, jańa memleket qurý jolyndaǵy jaýapkershilikterge sholý jasaı kelip, osy joldaǵy Prezıdenttiń eren eńbegine toqtalyp ótti. Ol óziniń talantty basshylyǵy men baıypty saıasaty arqyly osynaý, tarıh úshin tym qysqa merzim ishinde burynǵy ekonomıkasy negizinen shıkizat óndirýge baǵyt­tal­ǵan, esimi álemdik qoǵamdas­tyqqa belgisiz bolyp kelgen respýblıkany joǵary qarqyn­men damyta otyryp, beıbitshil saıasatymen dúnıe júzine tany­mal memleketke aınaldyryp úl­gerdi. Sóıtip, Elbasy Qazaqstan halqynyń ózine artqan zor senimin úlken abyroımen atqaryp shyqty jáne óziniń mıssııasyn odan ári de tabysty jalǵasty­rýda. Qazaqstan halqy óziniń birligi myqty ult ekenin tanytyp, uly isterdi júzege asyrýǵa qabiletti ekenin dáleldedi. Osydan ári A.Bıjanov  Qazaq­stannyń Tá­ýelsizdik jyldaryn­da­ǵy jetistikterine toqtalyp ótti. So­nyń ishinde 2008-2010 jyldar araly­ǵyn­daǵy álemdik daǵdarys­qa qarsy baǵdar­lamanyń tıimdi bolǵanyna, ekono­mıka men áleý­mettik salany júıeli túrde jańalandyrý jolyndaǵy úde­me­li ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵ­­darlamanyń iske asyp jat­qa­nyna nazar aýdardy. Syrtqy saıasat sala­syndaǵy jetistikter qata­rynda Qazaqstannyń EQYU-ǵa ta­bysty tóraǵalyq etip, Astana De­klara­sııa­synyń qabylda­nýy atal­dy. Sony­men qatar, IYU men Túr­ki Keńe­sindegi tóraǵalyq­tar, Astanada úsh jylda bir bolatyn Álem­dik jáne dástúrli dinder kóshbas­shyla­rynyń sezde­ri, elimizdiń aı­maq­tyq uıym­dar­­daǵy belsendilikteri atap ótildi. Odan ári Senatta ómirge kelgen Táýel­­sizdiktiń 20 jyl­dyǵy de­k­la­­rasııa­synyń týý ıdeıasy, onyń mańyzy men mazmuny týra­ly aıtyldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń eý­­razııashyldyq ıdeıasynyń is júzine asýy, eldiń ulttyq qaýip­sizdigi men qorǵanys salasynyń beriktigi atap kórsetildi. Deklarasııada barlyq qazaq­standyq­tardyń maqtanyshyna aınalǵan Astanamyzdyń baıandy bolashaǵy atalǵanyna toqtaldy. Sóziniń sońynda Aqan Bıjanov Deklarasııada qazaq halqynyń memleket quraýshy ult retinde barsha otandastarymyzdy biriktirýshi já­ne toptastyrýshy róli aıtyl­ǵanyn kóldeneń tartty. Deklarasııa zamanymyzdyń asa kórnekti qaıratkeri, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń basshylyǵymen Qazaq­stannyń Táýelsizdigi jyldaryn­daǵy jetistikterin aıshyqty kórsetetin, sonymen birge, hal­qy­myzdy jańa jasampaz isterge bastaıtyn mazmundy tarıhı qujat bolatyny sózsiz, dedi ol. Osydan keıin sóz Deklarasııa jobasyn oqyp berý úshin «Halyq Qaharmany», senator Muhtar Altynbaevqa berildi. Ol Deklarasııa jobasyn óziniń naǵyz generaldarǵa tán zor daýysymen, bir demde, memlekettik tilde oqyp berdi. Odan keıin Q.Mámı Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik tá­ýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy dekla­rasııasyn qabyldaý týraly Qaý­lynyń jobasyn daýysqa qoıyp, senatorlar ony biraýyzdan qa­byldady. Sóıtip, jınalǵan­dar­dyń qyzý qoldap, qol soǵýymen memleket mereıin mejelegen ma­ńyzdy qujat ómirge keldi. Onyń mańyzdylyǵy tý­raly qysqasha sóılegen Senat Tóraǵasy bul Deklarasııa memlekettik mereı de­kla­­­rasııasy, dedi. Jeńimpaz ha­lyq­tyń jeteli isterin kórsetken Deklarasııa. Bul Deklarasııada Qa­zaqstannyń tá­ýel­sizdik jylda­ryn­daǵy to­laıym tabystary aıshyq­talǵan. Eger osy jetistikterdi buryn ártúrli minberlerde Elba­synan bastap, barlyq la­ýazymdy adamdar, jaı azamattar aıtyp júrse, endi ol naǵyz quqyqtyq qujatqa aınaldy. Bul qujatta elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti   N.Na­­­zar­baev­tyń búginde álem moıyndap otyrǵan sarabdal saıasa­tyna já­ne onyń dúnıe júzi tany­ǵan qa­zaqstandyq damý jolynyń ereksheligine tarıhı baǵa berildi. Osylaı deı kelip, Tóraǵa De­kla­rasııanyń qabylda­nýymen jı­­nalǵandardyń bárin quttyq­tady. Kún tártibindegi ekinshi má­sele boıynsha Áleýmettik-má­denı damý komıtetiniń múshesi Anatolıı Bashmakov sóz sóıledi. Ol «Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy merekeler tý­raly» Zańǵa tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy týraly aıtty. Qazaqstan halqynyń aldyndaǵy Elbasy­nyń eren eńbegi týraly jetkize kelip, ol N.Nazarbaevtyń osy­dan 20 jyl buryn búkilhalyqtyq saılaýda alǵash ret Prezıdent bolyp saılanǵan 1 jeltoqsandy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdentiniń kúni» memlekettik merekesi bolyp jarııalaý tý­raly zań jobasymen tanys­tyrdy. Bul usynys senatorlar tarapynan maquldandy.   Lebizder Murat MUHAMEDOV, Parlament Senatynyń depýtaty: – Bul kún – Qazaq mem­le­ke­tiniń ta­rı­hyn­da aı­ryq­sha kún. О́ıt­keni, Parlament Se­na­ty Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Tá­ýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy deklarasııasyn qabyl­dady. Onda elimizdiń 20 jylda jú­rip ótken joly, barlyq sala­lardaǵy jetken jetistikteri, to­laıym tabystary aıtylǵan. Al osy jemisterdiń jetilýinde qoǵa­mymyzdaǵy basty baılyq – ol saıası turaqtylyq, tatýlyq pen kelisim, halyqtyń birligi. Elimizdi tolyq naryqtyq qatynastarǵa kó­shirýdiń qandaı tabysty bolǵan­dyǵy, ártaraptandyrý, onyń ishinde údemeli ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq jobalardy júzege asy­rý, shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý, onymen qosa, elimizdegi azamattyq qoǵamnyń qa­lyp­tasýy syndy qadaý-qadaý ma­ńyzdy máseleler qamtylǵan. Qazaq eliniń osy 20 jyldaǵy taǵy bir myqty tabysy – ol bizdiń irgemizdi bekitip, memlekettik sheka­ra­­myzdy daý-damaısyz she­ship alýy­­myz der edim. Qa­zaq­stan bul kúni álemdik qoǵamdas­tyqtyń mo­ıyn­dalǵan, tabysta­ryna jetijurt kóz tigip otyrǵan elge aınaldy. Árıne, osylardyń barlyǵy bizdiń elimiz­diń basta­ýyn­da turǵan Elba­synyń eren eńbegi men halyqty jumyl­dy­ryp, sońynan erte bi­lýi­niń arqa­synda júzege asty. Son­dyqtan da Deklarasııada ol kisiniń osy eńbegi aıryqsha atalǵan. Senatta ekinshi qaralǵan máse­le ol – 1 jeltoqsandy memlekettik meıram etip jarııalaý týraly. Bárimizdiń esimizde, osydan 20 jyl buryn 1 jeltoqsanda búkil el bo­lyp, qalaýymyzdy bildirip, Nursul­tan Nazarbaevqa úmit pen senim júgin arqalatqan bolatyn­byz. Ol senimniń qalaı oryn­dalǵany da kóz aldymyzda. Son­dyq­tan osy kúndi keler urpaq ta tarıhı baǵasyn bilip otyrý úshin jylda mereke etip toılasa nur ústine nur.   Iran ÁMIROV, Parlament Senatynyń depýtaty: – О́tkenge ba­ǵa berip, bo­la­shaq­qa baǵdar bo­latyn qujat qa­byldandy. Onyń ishinde Ult kósh­bas­shy­sy Nur­sultan Nazar­ba­ev­tyń eńbegi, bo­la­shaq­­qa siltegen joly, halyqtyń qoldaýy, jetken jetistikterimiz, alǵan asýlarymyz, aldaǵy jo­balarymyz, keleshekten ne kútemiz degen oılarymyz da qamtyldy. Biz tek búgingi jetistiktermizge toqmeıilsip turyp qalsaq, onda órkendemeıtinimiz anyq. О́mir bo­ıy adamzat balasy talpynysta, sol izdenisteri arqyly alǵa jyl­jýmen, ósýmen, ónýmen keledi. So­ǵan árbir adam óz balalaryn, ma­ńaıyndaǵy týys-týǵandaryn, ujym­­­­­dastaryn, tanystaryn ba­ǵyttap otyrýy tıis. О́tken ǵasyrdyń 90 jyldaryn­daǵy qıyn kezder kóz aldymyzda. Shalqar men Jańatastyń áıelderi shoıyn joldyń ústinde jatty, járdemaqy, zeınetaqy degender berilmeı, burynǵy ekonomıkalyq baılanystar byrt-byrt úzilip, mal bitken barterge ketip, shahterler aılap ereýilge shyǵyp jatty. Osy­nyń barlyǵy qazir artta qaldy. Shúkir, táýbe deıtin ýaqytymyz. Biraq taǵy da aıtamyn, ómir, ýaqyt degen bir ornynda turmaıdy, zamanaýı kóshke ilespeseń shań qaba­syń. Osy 20 jyl ishinde elimiz Elbasy bastaýymen 100 jylǵa ta­tyrlyq eńbek jasady. Búginde Qazaqstandy álem tanıdy dep qýanyp otyrmyz. Ol – bizdiń ty­nysh­tyǵymyzdyń, halqymyzdyń aýyzbirshiliginiń, Elbasynyń eldi órge súırer eren eńbeginiń arqasy. Bizdiń tarıhymyzda Qazaq­standa lokomotıv shyǵarylyp pa edi? Keshe ǵana Prezıdenttiń qa­tysýymen vagon shyǵaratyn zaýyt­tyń jumysy bastalyp jatyr. Mashınalar shyǵarýdamyz. Osynyń barlyǵy – ilgeri basý. Ilgeri bas­qan, alǵa umtylǵan qadamda­rymyz qutty bolsyn!   Sársenbaı EŃSEGENOV, Parlament Senatynyń depýtaty: – Deklara­sııa­­nyń qa­byl­­da­nýyn shyn má­­ninde tarıhı oqı­ǵa dep esep­­teı­min. Bi­­rin­shi­den, osy ar­qy­ly Qazaq­stan­­nyń jetken je­tistikterin álemge pash etýdi maqsat tutsaq, ekinshiden, bizdiń aldaǵy turǵan ekinshi mejelerimiz, atqarýǵa tıis jos­par­la­rymyz, bolashaq urpaqqa qa­tysty jobalarymyz da Deklarasııada naqty belgilengen dep oılaımyn. Bul qujattyń qabyl­danýyna qatysym bolǵandyǵy úshin ózimdi baqytty sezinemin. О́ıtkeni, táýelsizdikti qanshama urpaq arman etti, qanshama bozdaq osy jolda qurban boldy. Mine, solardyń qol jetkize almaı ketken eń bir tátti armany shyndyqqa aınalǵan kezde ómir súrý baqytyna biz ıe bolyp otyrmyz. Ony azattyqty arman etken eldiń ár perzenti uǵynady. Árıne, tarıhı qujatta Elba­sy­­myzdyń eńbegi atap aıtylady. Ol aıtylýǵa tıis, sebebi, bizdiń egemen elimizdiń barlyq jetistikteri osy kisiniń kóshbasshy­ly­ǵymen júzege asýda. Sondyq­tan bastamashy toptyń usyny­symen qabyldanǵan 1 jeltoq­sandy Qa­zaq­stan Respýblı­kasy­nyń Tuń­ǵysh Prezıdenti kúni retinde, memlekettik mereke retinde atap ótý barsha senatorlardan qoldaý tap­ty. Bul tek biz ashyp jatqan jańalyq emes. Mundaı merekeni atap ótý ózge mem­leketterdiń de tájirıbesinde bar. Senat depýtat­tary osy usynysty qabyldaı otyryp, sonaý egemendiktiń al­ǵash­qy jyl­darynda, qıyn kezeń­derde Qazaq­stan halqy el tizginin Prezıdentimizge bere otyryp, eldi sol ekonomıkalyq toqyraýdan, tyǵy­ryqtan alyp shyǵady dep sengen edi. Sol úmit pen senim tolyq aqtaldy. Sondyqtan bul la­ıyqty túrde atalyp ótetin kúnniń biri dep bilemin.