Qomaqty turaqtylyq qory

Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bı­ylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaı­myz!» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda taıaý jyldarda atqarylatyn aýqymdy ister atap kórsetilgen. 2020 jylǵa qaraı bizdiń elimizde ishki jalpy ónim edáýir ulǵaıady. О́ńdeýshi salalardaǵy ósim ıgerýshi salalar deńgeıine jetedi. Ulttyq qordyń aktıvteri ishki jalpy ónimniń úshten birine jetip, ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna salynatyn otan­dyq jáne sheteldik ınvestısııa arta túsedi. Ekonomıkanyń bar­lyq salasynda shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi de kóbeıedi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eń­­bek ónimdiligi 2014 jylǵa qaraı – 2 ese, al 2020 jylǵa qaraı 4 ese ósedi. Memleket bul maqsatqa 130 mıllıard teńgelik nesıe resýrstaryn bóledi. Memleket basshysy bizdiń elimizdiń ekonomıkasy básekege qabilettiligi qýat shyǵyndaryn azaıtýdy qamtamasyz etetin tıimdi tehnologııalarǵa negizdelýi kerektigin atap ótti. Alǵa qoıǵan mindetterdiń ishinde elimizdiń Ulttyq qorynyń jaǵdaıy erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq ekeni daýsyz. Otanymyzdyń ekonomı­kalyq ahýaly eleýli dárejede ta­bıǵı resýrstar sektoryndaǵy jaǵ­daıǵa baılanysty bolyp keldi. Respýblıkalyq bıýdjet túsim­deriniń tabıǵı resýrstarǵa táý­eldiligi Qazaq­stan­nyń bola­sha­ǵyna baı­la­nysty birqatar máse­lelerdi mem­leket aldyna qoıdy. Birin­shiden, bul – tabıǵı baı­lyq­tar­dyń orny qaıta tol­maıtynyna baılanysty olar­dy paıda­la­nýdy durys josparlaý máselesi. Ekinshiden, bul – mem­lekettik kirister men shy­ǵys­tar kóle­miniń tabıǵı re­sýrstarǵa degen álemdik baǵa­nyń kúrt ári aldyn ala bol­jan­baǵan aýytqý­laryna táýel­diligin tómendetý. Osy máselelerdi sheshý úshin Elbasy – Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev elimizdiń kemel keleshegin, baıandy bolashaqty jáne jas urpaqtyń alańsyz ómi­rin qamtamasyz etý maqsatynda Ulttyq qor qurý týraly mańyz­dy sheshim qabyldady. 2000 jyl­ǵy 23 tamyzda «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ulttyq qory tý­raly» Jarlyqqa qol qoıylýy Memleket basshysynyń barsha qa­zaqstandyqtardyń erteńgi kún­ge degen senimin arttyrýǵa baǵyt­talǵan kóregen ári dana sheshimi bolǵany daýsyz. Bıýdjet túsimderiniń eleýli bóligi tabıǵı resýrstardyń eks­por­tynan túsken túsimder ese­bi­nen qalyptasatyn jáne qo­laısyz qubylystar jyldaryn­daǵy shy­ǵys­tardy qarjylan­dyrýǵa ar­nal­ǵan turaqtandyrý qorlary men bolashaq urpaq qorlary bas­qa elderde de ju­mys isteıdi. Qazaqstanda Ult­tyq qor qurý kezinde sheteldik osy tájirıbe paıdalanyldy. Ulttyq qor qarajatyn qa­lyp­tastyrýdyń jáne paıda­la­ný­dyń jańa tásilderin aıqyndaý mindeti osy turǵydan qoıyldy. Olar álemdik qarjy-ekonomı­ka­lyq daǵdarys kezeńinde óziniń pár­mendiligin kórsetken, júrgi­zi­lip jatqan jınaqtaý saıasatynyń qısyndy jalǵasy bolady. Qordyń negizgi maq­sa­ty – bolashaq urpaqqa arnalǵan jınaqtardy ulǵaıtý jáne oǵan qar­jy jınaqtaýdy úki­met­tik qaryz alýmen al­mastyrýdy boldyrmaý bolyp tabylady. 2005 jyly Ulttyq qordyń qarajatyn qalyptas­ty­rýdyń jáne paı­da­lanýdyń orta merzimdi perspektıvaǵa arnal­ǵan alǵashqy tujyrymdamasy qa­byldanyp, onda onyń aktıvterin basqarýdyń negizgi qaǵıdattary men tásilderi aıqyndaldy. 2006 jyldyń ortasynan beri Ulttyq qor qarajatyn el eko­no­mıkasyna baǵyttaý úshin respýb­lı­kalyq bıýdjetke kepil­dendi­ril­gen jáne nysanaly transfertter bólý, sondaı-aq otandyq baǵaly qaǵazdardy uzaq merzimdi ınvestısııalaý shara­lary iske asy­ryldy. Bul rette kepilden­di­ril­gen transfertti aıqyndaý kezindegi shekteý res­pýblıkalyq bıýdjette jyl so­ńyndaǵy Ulttyq qor aktıv­teri­niń úshten bir bó­liginen aspaýy tıis boldy. Qabyldanǵan saıasattyń nátı­jesinde ekonomıkalyq ósý ke­zeńinde valıýtanyń shamadan tys túsýin zararsyzdandyrý, teńgeni aıyrbastaý baǵamyna jáne ın­flıasııaǵa qysymdy azaıtý qam­tamasyz etildi. Daǵdarysqa qarsy belsendi saıasat júrgizý úshin qarjy rezervteri qurylyp, onyń sheńberinde Ulttyq qordan 10 mıllıard AQSh dollary mól­she­rinde qarajat paıdalanyldy jáne jınaqtaý saıasaty saqtaldy. 2009 jyldyń sońyna qarajat 4,5 trıllıon teńgeni qurady, onyń 750,0 mıllıard teńgesi ishki aktıvterge («Samuryq-Qazyna» ult­tyq ál-aýqat qory» aksıonerlik qoǵamy men «QazAgro» ulttyq basqarýshy holdıngi» aksıonerlik qoǵamynyń oblıga­sııalaryna), 24,4 mıllıard AQSh dollary – sheteldik aktıvterge ornalastyryldy. Qurylǵan ýaqytynan beri, ıaǵnı 2001 jylǵy maýsym – 2009 jylǵy 31 jeltoqsan aralyǵynda Ulttyq qordyń kirisi Qordyń bazalyq valıýtasynda (AQSh dol­larymen) 55 paıyzdy qurady, bul jyldyq somada 5,2 paıyzdy quraıdy. Osy kezeńde Qordyń tu­raqtandyrý fýnksııalaryn júr­gizý úshin qajetti kólem qa­lyptastyryldy. Sonymen qatar, qalpyna keltirilmeıtin tabıǵı resýrstardan alynǵan qarajatty bolashaq urpaq úshin barynsha saqtap qalý, respýblıkalyq bıýd­jet pen Ulttyq qordyń teń­ge­rimdiligi jáne munaıǵa qatysy joq tapshylyqty joıý máselesi ózekti bolyp qalyp otyr. Osy turǵydan Ulttyq qor qarajaty ósýiniń báseńdeýin eskere otyryp, respýblıkalyq bıýd­jetke beriletin kepildendi­ril­gen transfert kólemin tirkeý ar­qy­ly onyń qubylýlaryn bol­dyr­maý qajet ekeni aıqyndaldy jáne bul uzaq merzimdi perspektıvada Ulttyq qordyń qara­ja­tyn qarqyndy túrde jınaqtaýdy qamtamasyz etedi. Ulttyq qor­dyń negizgi maqsaty – bolashaq ur­paqqa arnalǵan jınaqtardy qalyptastyrý jáne respýb­lı­ka­lyq bıýdjettiń álemdik shıkizat rynoktaryndaǵy jaǵdaıǵa táý­el­di­ligin tómendetý arqyly qar­jy resýrstaryn jınaý bolyp taby­lady. Osylaısha, Ulttyq qordyń fýnksııalary jınaqtaý jáne turaqtandyrý bolyp ta­bylady. Jınaqtaý fýnksııasyn oryn­­daý úshin Ulttyq qorda azaı­tylmaıtyn qaldyq belgi­lenedi, sondaı-aq Ulttyq qor­­­dyń eń joǵary mólsherine shek qoıyl­maıdy. Turaqtandyrý fýnk­­­­­­­­sııasyn iske asyrý res­pýblı­kalyq bıýdjetke kepil­­den­­dirilgen transfertti qam­­­tamasyz etýdi kózdeıdi. Tu­tas­­taı alǵanda, Ult­tyq qor qa­­­rajatyn bólýdiń ashyq­­­­ty­­­ǵyna qol jetkizý úshin olar el eko­nomıkasyna respýb­­lıkalyq bıýd­­­jet arqyly ǵana jibe­­­ri­letin bolady. Ulttyq qordyń qarajatyn qalyptastyrý jáne paıdalaný mynadaı qaǵıdattarǵa negiz­deletin bolady: - transparenttilik – Ult­tyq qor­dyń bekitilgen (naqty­lan­ǵan, túzetilgen) kórsetkish­te­rin, Ulttyq qordyń qara­jatyn qalyptastyrý týraly jáne paıdalaný týraly esep­terdi, Ult­­tyq qordyń qara­jatyn ınves­tısııalyq basqarý týraly esep­­­terdi mindetti túrde jarııalaý; - tolyqtyq – Ulttyq qor týraly eseptilikte Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnama­­syn­­­da kózdelgen barlyq túsimder men shyǵystardy kórsetý; - ýaqyttylyq – Ulttyq qordyń qolma-qol aqshany ba­­­qylaý shotyna esepke alý jáne olardy Qazaqstan Respýblı­­­kasy Ulttyq Bankindegi Úki­­­mettiń shottaryna tıisti nor­matıvtik quqyqtyq aktilerde belgilengen tártipti saqtaı otyryp merziminde aýdarý; - tıimdilik – Ulttyq qordy táýekel deńgeıi ortasha bolǵan jaǵ­daıda uzaq merzimdi perspektıvada aktıvterdi saqtaý men kiristilikti qamtamasyz etý qa­jet­tiligine súıene otyryp basqarý. Ulttyq qordyń qarajatyn jınaqtaý birqatar túsimderdiń esebinen júzege asyrylatyn bolady. Atap aıtqanda, munaı sektory uıymdarynan túsetin tikeleı salyqtar (jergilikti bıýdjetterge esepke alynatyn salyqtardy qospaǵanda), olar­­ǵa korporatıvtik tabys saly­ǵy, paıdaly qazbalardy óndi­rýge salynatyn salyq, bonýstar, eks­­­portqa salynatyn renta sa­lyǵy, ústeme paıdaǵa sa­­­ly­­­natyn salyq, ónimdi bólý bo­­­ıynsha úles jáne qyzmetin ónim­­di bólý týraly kelisim-shart boıynsha júzege asy­ra­tyn jer qoınaýyn paıdalaný­shy­lar­dyń qosymsha tólemi jatady. Munaı sektorynyń uıymda­ry júzege asyratyn operasııalardan túsetin basqa túsimder (jergilikti bıýdjetterge esepke alynatyn túsimderdi qospaǵan­da), onyń ishinde munaı kelisim-sharttarynyń talaptaryn buz­ǵany úshin túsimder (jergilikti bıýdjetterge esepke alynatyn túsimderdi qospaǵanda). Respýblıkalyq menshiktegi já­ne ken óndirý jáne óńdeýshi salalarǵa jatatyn memlekettik múlikti jekeshelendirýden túse­tin túsimder. Aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jer ýchaskelerin satýdan túsetin túsimder. Ulttyq qordy basqarýdan túsetin ınvestısııalyq kirister. Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­­­­­­namasynda tyıym salyn­ba­­­ǵan ózge de túsimder men ki­rister. Ishki rynoktaǵy aqsha usy­­­nysy shamadan tys bolǵan jaǵ­­daıda ınflıasııanyń ósýine jol bermeý úshin, sondaı-aq tabıǵı resýrs­tar­dy eksporttaýdan tú­se­­tin kiris­terdiń Qazaqstan eko­­nomıkasynyń basqa sektorlary­­nyń damýyna keri áserin joıý maqsatynda Ulttyq qorda ózge de túsimder shoǵyr­lan­dyrylýy múm­kin. Ulttyq qordyń eń joǵary mólsheri shektelmeıtin bolady. Qarajatty paıdalanýdyń ke­lesi onjyldyqqa arnalǵan jańa tásiline sáıkes, 2010 jyldan bas­tap 8 mıllıard AQSh dol­­lary mólsherindegi kepilden­­­di­rilgen transfert respýblıkalyq bıýdjetke tirkeletin boldy. Shy­­ǵystardyń basqa túrlerin qar­jylandyrýǵa, sonyń ishinde res­pýblıkalyq bıýdjetke nysa­naly transfertter bólýge, memlekettik, kvazımemlekettik jáne jeke sektorlar sýbektileriniń qazaq­standyq baǵaly qaǵazdardy sa­typ alýǵa, zańdy jáne jeke tul­ǵalarǵa kredıt berýge, min­­­det­temelerdi oryndaýdy qamta­­ma­syz etý retinde aktıvterdi paı­dalanýǵa tyıym salynady. Ulttyq qordan respýblıka­lyq bıýdjetke beriletin jyl saıynǵy tirkelgen kepildendi­­rilgen transferttiń mólsheri bıýdjet shyǵystarynyń qalyp­­­tas­qan qurylymy eskerile oty­­­ryp aıqyndalady. Bul rette ke­pil­dendirilgen transfert joba­lar­­dy ınvestısııalaýdy kóz­deı­tin aǵymdaǵy bıýdjettik baǵ­darla­ma­lar men bıýdjettik damý baǵ­darlamalarynyń shyǵysta­ryn qar­jylandyrýǵa baǵytta­­lady, olardyń nátıjelerin bo­­­lashaq urpaq paıdalanatyn bolady. Ulttyq qordyń jınaqtaý fýnksııasyn oryndaý úshin tıisti qarjy jylynyń sońyna IJО́-niń boljamdy mániniń 20 pa­ıyzy mólsherinde azaıtyl­maı­­tyn qaldyq belgilenedi. Bul rette kepildendirilgen trans­fert­ti júzege asyrý úshin Ult­tyq qor­dyń qarajaty jet­ki­lik­siz bolǵan jaǵdaıda azaı­tylmaıtyn qal­dyq lımı­tin saqtaý qajettiligine baılanysty kepil­dendiril­gen transferttiń mólsheri tıisti shamaǵa azaı­tylatyn bolady. Tutastaı alǵanda, Ult­tyq qordyń qarajaty tir­kelgen ke­pil­­dendirilgen transfertti qam­tamasyz etýge jáne basqarý men aýdıtke baılanysty shyǵys­­­tar­dy qarjylandyrýǵa ba­ǵyttalýy tıis. Onyń ak­tıvterin basqarý saıasaty konservatıvtik bolyp qala­dy. Sonymen qatar, Ult­tyq qordyń qarajatyn bas­qarý ke­zinde ınvestı­sııa­lyq operasııa­­lardyń ne­gizgi maqsattary saq­taý, ótimdiliktiń jetkilikti deń­geıin ustaý, táýekel deńgeıi ortasha bolǵan kezde uzaq merzimdi perspektıvada ki­ristilikti qam­­­­ta­­masyz etý bolyp tabylady. Ulttyq qor aktıvte­riniń uıymdyq qurylymy onyń maq­sat­­taryna sáıkes aıqyndalady. Uzaq merzim­di perspektıvada Ulttyq qor aktıvteriniń kiris­­tiligin qam­tamasyz etý kiris­tiliktiń qysqa merzimdi aýyt­­qýyn kózdeıdi. Ulttyq qordyń aktıvterin se­nim­gerlik basqarý­­dy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq banki, qyzmetin jalpy úılestirýdi Ulttyq qordy bas­qarý jónindegi keńes júzege asyrady. Ulttyq qordyń aktıvterin ornalastyrý sheteldik qarjy ry­noktarynda aınalymdaǵy já­ne Ulttyq qordy basqarý jó­nindegi keńestiń usynysy bo­ıyn­sha Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Úkimeti bekitken mate­­rıal­dyq emes aktıvterdi qospa­­ǵanda, ruqsat etilgen qarjy quralda­­rynyń tizbesine qosyl­ǵan qarjy quraldarynda júzege asyrylýy tıis. Bul rette shekteýler 2010 jylǵy 1 qańtarǵa deıin satyp alynǵan, Ulttyq qor aktıv­teriniń qurylymynda eskeri­le­tin qazaqstandyq qarjy qural­daryna qoldanylmaıdy. Ulttyq qordyń qarajatyn qarqyndy jınaqtaý, sondaı-aq onyń aktıvterin tıimdi basqarý Qazaqstan Respýblıkasynyń or­nyqty damýynda mańyzdy ról atqarady jáne memlekettik sek­tordyń da, sol sııaqty kvazımemlekettik sektordyń da qaryz alýdy durys josparlaýyn jáne respýblıkanyń ekonomıkalyq qa­­ýipsizdiginiń tıisti deńgeıin qamtamasyz etý jóninde sharalar qabyldaýdy talap etedi. Osylaısha, ulttyq holdıng­terdiń, ulttyq basqa­rýshy hol­dıngterdiń jáne olardyń en­shiles kompanııalarynyń qaryz alýy men mindettemeleriniń barabar deńgeıin aıqyndaý Ult­tyq qordyń jınaqtalǵan aktıv­teri eskeriletin syndarly tásildi talap etedi. Úkimet osy maq­satta ulttyq basqarýshy holdıngter men olardyń enshiles kompanııa­larynyń boryshyn monıtorıngleý men baǵalaýdyń tıisti kór­set­kishterin jáne osy uıymdar saq­taýǵa min­detti qa­ryz alý jónindegi shekteýlerdi aıqyn­daıdy. Ulttyq qordyń qarajatyn paıdalaný jónindegi jańa tá­­­sil kvazımemlekettik sektor­dyń Ulttyq qordan oblı­ga­sııalyq qaryzdardy tartý múm­­kindigin joıady. Budan basqa, Úkimet bıýdjet zańna­masynda belgilengen shekteýler sheńbe­­rinde Astana jáne Almaty qa­lalarynyń mýnısı­paldyq qa­ryz alýy arqyly jergilikti atqarýshy organdar boryshy­­nyń ósýin retteıtin bolady. Ulttyq qor qarajatyn úki­mettik qaryz alýmen almasty­rýdy boldyrmaý maqsatynda mynadaı shekteýler engiziletin bolady: - úkimettik boryshqa qyz­met kórsetýge arnalǵan jyl sa­ıynǵy shyǵystar Ulttyq qor­dyń jyl saıynǵy tir­kelgen shartty ınvestısııalyq kirisi­niń 4,5 paıyzynan as­paýy tıis; - úkimettik boryshqa qyz­met kórsetýge jáne ony óteýge arnalǵan shyǵystar onjyldyq kezeńde ortasha alǵanda Ult­tyq qordan beriletin trans­fertti qamtıtyn bıýdjetke túsetin túsimderdiń 15 paıy­zynan aspaýy tıis. Osy sharalardy iske asy­rý Qazaqstan Respýblı­kasy Ult­tyq qorynyń ju­mys is­teýiniń jáne onyń jınaqta­ryn qa­lyp­­tastyrý­dyń ońtaı­ly mode­lin tańdaý­dyń negiz­derin, ın­vestı­sııa­lyq strate­gııany óz­gertýdi kózdeıdi já­ne Qa­zaq­stan Res­pýblıka­sy­nyń zańna­masyna óz­geris­ter engizýdi talap ete­di. Osy maq­satta Ult­tyq qor­dyń qyzme­tin ret­teıtin Qa­zaqstan Res­pýblıka­synyń tıisti nor­ma­tıvtik qu­qyqtyq aktilerine tıis­ti ózgerister engizi­letin bolady. Bıýdjettiń jáne Ulttyq qordyń teńgerimdiligi jónin­­degi saıasat osy onjyldyqtyń sońyna ishki jalpy ónimniń 3 paıyzynan artyq bolmaýǵa tıis ári munaı ónimderine qa­tyssyz tapshylyqty azaıtýǵa, sondaı-aq keıinnen tek damý bıýdjetin qarjylandyrýǵa kó­she otyryp, Ulttyq qordyń qarajatyn aǵymdaǵy shyǵys­tarǵa jumsaýdy qysqartýǵa baǵyttalatyn bolady. Osy aıda egemen elimizdiń táýelsiz damý jolyna tús­ke­nine 20 jyl tolady. Bul jyl­­dar – jasampaz isterge toly ǵasyrǵa bergisiz jarqyn jyl­dar. Elimiz órkendep, ekono­mıka damydy, sáýletti elorda – Astana qalasy paıda boldy. Qazaqstan halyq­ara­lyq qoǵam­das­tyqta bedeldi jáne qar­qyndy damyp kele jatqan memleketter qata­ryna qosyl­dy. Barsha qazaq­stan­dyqtar el erteńine senimmen qaraıdy. Oǵan naqty dálel­diń biri – Elbasynyń Jarly­ǵymen qu­rylǵan Ult­tyq qor jáne onyń mereıli qyzmeti ekeni aıqyn. Qazirgi ýaqytta, 2011 jyl­dyń 1 qarashasyna Ulttyq qor­dyń qarajaty 7,5 trıllıon teńgeni nemese shamamen 50 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy. 2020 jylǵa Ulttyq qor­dyń qarajaty 90 mıllıard AQSh dollaryna deıin ósýi tıis, bul ishki jalpy ónimniń keminde 30 paıyzyn quraıdy. Kózdelgen shara­lardy iske asyrý res­pýblıkalyq bıýd­jet­­tiń turaq­tylyǵyn odan ári qoldaýǵa, ekonomıkany árta­rap­­tandy­rý­ǵa jáne mu­naı kiristerin ur­paqtar ara­synda qaıta bólýge yqpal etetin bolady. Osynyń bári erteńgi kúnge degen senimdi nyǵaı­tady, tatýlyǵy ja­ras­qan qa­zaqstandyqtardy jigerlendire túsedi. Qaırat IShANOV, Parlament Senaty  Tóraǵasynyń orynbasary.