2011 j. 7 jeltoqsan, Astana qalasy
Qaraǵandy oblysynyń Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdanynyń № 2 aýdandyq sotynyń ótinishi boıynsha «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-baby 1-tarmaǵynyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi, Tóraǵa I.I.Rogov, Keńes músheleri N.V.Belorýkov, A.N.Jaıylǵanova, V.A.Malınovskıı, A.M.Nurmaǵambetov, Ú.M.Stamqulov qatysqan quramda, mynalardyń:
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty S.B.Aqylbaıdyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet vıse-mınıstri Á.T.Amanbaevtyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy Ǵ.B.Aq-qýovanyń,
Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń orynbasary A.A.Sekishevtiń qatysýymen,
óziniń ashyq otyrysynda Qaraǵandy oblysynyń Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdanynyń № 2 aýdandyq sotynyń «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-babynyń 1-tarmaǵyn konstıtýsııalyq emes dep taný jónindegi usynysyn qarady.
Konstıtýsııalyq is júrgizý materıaldaryn zerdelep, baıandamashy – Konstıtýsııalyq Keńestiń múshesi Ú.M.Stamqulovtyń habarlaýyn, otyrysqa qatysýshylardyń sóılegen sózderin tyńdap, sarapshylar: Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq gýmanıtarlyq-zań zań ýnıversıtetiniń Jeke quqyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory M.K.Súleımenovtiń jáne zań ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti zań fakýltetiniń azamattyq prosess jáne eńbek quqyǵy kafedrasynyń meńgerýshisi M.A.Álenovtiń qorytyndylarymen tanysyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi
anyqtady:
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesine 2011 jylǵy 16 qarashada Qaraǵandy oblysynyń Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdanynyń № 2 aýdandyq sotynyń «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-babynyń 1-tarmaǵyn konstıtýsııalyq emes dep taný jónindegi usynysy kelip tústi.
Usynystan belgili bolǵanyndaı, Qaraǵandy oblysynyń Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdanynyń № 2 aýdandyq sotynyń (budan ári – sot) is júrgizýinde J.K.Onaevtyń Qaraǵandy oblysy boıynsha Ádilet departamentine talaby boıynsha azamattyq is jatyr. «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 31-baby 1-tarmaǵynyń 4) tarmaqshasyna saı quqyqty nemese ózge de memlekettik tirkeý obektisin memlekettik tirkeýdi bolǵyzbaıtyn aýyrtpalyqtar (kepilge qoıý jáne tyıym salý) bolǵandyqtan, tirkeýshi organnyń páterdegi úleske quqyqty memlekettik tirkeýden bas tartýy sotqa júginýge negiz bolǵan.
Azamattyq is materıaldaryn zerdelep jáne taraptardyń túsiniktemesin tyńdap shyǵyp, sot «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasymen baıandy etilgen adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryna nuqsan keltiriledi, sondaı-aq «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-babynyń 1-tarmaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 76-babynyń 3-tarmaǵyna qaıshy keledi» dep tapqan.
О́ziniń usynysynda sot, «Zańnyń 44-babyn qoldaný adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men mindetterin qorǵaýdyń negizgi nysany retinde sot aktileriniń túpkilikti, ımperatıvti jáne jalpyǵa birdeı mindetti bolatynyn kúmándi etedi, óıtkeni tirkeýshi organdarǵa sot aktilerimen belgilengen jyljymaıtyn múlikke quqyqtar týyndaýyn tirkemeýge múmkindik beredi», dep atap kórsetken.
Osyǵan baılanysty, sot Konstıtýsııanyń 78-babyna sáıkes azamattyq is júrgizýdi toqtata turyp, «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń (budan ári – Zań) 44-babynyń 1-tarmaǵyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynyspen Konstıtýsııalyq Keńeske júgingen.
Zańnyń 44-baby 1-tarmaǵynyń konstıtýsııalyǵyn tekserý kezinde Konstıtýsııalyq Keńes mynany negizge aldy.
1. Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda Respýblıkanyń azamattary zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady dep kózdelgen (26-baptyń 1-tarmaǵy).
«Konstıtýsııanyń prınsıpteri men normalary menshik quqyǵyna onyń týyndaýynyń, aýysýynyń jáne toqtatylýynyń barlyq kezeńderinde kepildik beriletinin jarııalap, baıandy etedi jáne qoǵam men memlekettiń turaqty ári qaryshty damýyn, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary myzǵymastyǵyn qamtamasyz ete otyryp, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń tıisti sheshimder shyǵarýynyń barlyq rásimderine qoldanylady» (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 23 sáýirdegi № 4 normatıvtik qaýlysy).
Konstıtýsııalyq Keńestiń 1999 jylǵy 3 qarashadaǵy № 19/2 qaýlysynda sondaı-aq, memleket múddesine oraı menshik quqyǵy zańmen shektelýi múmkin dep atap kórsetilgen. Múliktik quqyq absolıýtti bolyp tabylmaıdy jáne azamattyq-quqyqtyq qatynastar salasynda bolsyn, jarııa-quqyqtyq salada bolsyn shektelýi múmkin (2005 jylǵy 1 shildedegi № 4 qaýly); zańda osyndaı shekteýler qoıylýyna múmkindik beretin negizder bolyp, olardyń tolyq tizbesi aıqyndalýǵa tıis (2009 jylǵy 20 tamyzdaǵy № 5 normatıvtik qaýly).
Menshik quqyǵyn shekteýdiń negizderi men shekteri, sondaı-aq olardyń sıpaty Konstıtýsııanyń 39-baby 1-tarmaǵynyń normasymen belgilengen, bul normaǵa saı «adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana jáne tek zańmen shektelýi múmkin».
Menshikke konstıtýsııalyq quqyqty tanyp jáne oǵan kepildik bere otyryp (Konstıtýsııanyń 6-babynyń 1-tarmaǵy, 26-babynyń 2-tarmaǵy), zań shyǵarýshy menshiktiń quqyqtyq rejımin, menshik ıeleriniń óz ókilettigin iske asyrýynyń kólemi men shekterin, olardy qorǵaý kepildikterin aıqyndaıdy (Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasy).
Memlekettik tirkeý jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy rastaý tásilderiniń jáne menshik quqyǵyn qorǵaý kepildikteriniń biri bolyp tabylady. Jyljymaıtyn múlikke menshik quqyǵy jáne ózge de quqyqtar, bul quqyqtardyń shektelýi, olardyń týyndaýy, kóshýi jáne toqtatylýy 1994 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy № 268-HIII Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń (Jalpy bólim) 118-babynyń 1-tarmaǵyna (budan ári – AK) sáıkes memlekettik tirkelýge jatady. Memlekettik tirkeý – «osy Zań men ózge de zańdarda belgilengen tártippen jáne merzimderde jyljymaıtyn múlikke quqyqtardyń (quqyqtar aýyrtpalyqtarynyń) týyndaýyn, ózgerýin nemese toqtatylýyn jáne quqyqtyq kadastrdaǵy memlekettik tirkeýdiń ózge de obektilerin memlekettiń tanýy men rastaýynyń mindetti rásimi» (Zańnyń 1-babynyń 6) tarmaqshasy).
Eger zańdarda jáne ózge de zańnamalyq aktilerde ózgeshe belgilenbese, jyljymaıtyn múlikke, sondaı-aq onymen jasalatyn mámilelerge mindetti memlekettik tirkelýge tıis quqyqtar (quqyqtar aýyrtpalyqtary) olar memlekettik tirkelgen sátten bastap týyndaıdy (AK-tiń 155-babynyń 1-tarmaǵy, Zańnyń 7-babynyń 1-tarmaǵy).
Jyljymaıtyn múlikke jáne onymen jasalatyn mámilelerge quqyqty mindetti memlekettik tirkeý, múlik quqyǵy qatynastarynyń jarııa-quqyqtyq bóligi retinde, tirkeýdiń jyljymaıtyn múlik obektisi saı bolýǵa tıis belgili bir sharttary zańnamalyq túrde bekitilýine jol beredi. Kepilge qoıý nemese múlikke tyıym salý arqyly qamtamasyz etilgen mindettemege ózge de qatysýshylardyń múddelerin qorǵaý tásilderiniń biri bolyp tabylatyn aýyrtpalyqtardyń bolmaýy osyndaı sharttardyń qataryna jatady.
Sonymen birge, zań shyǵarýshy jyljymaıtyn múlikke (onyń bir bóligine) quqyqtar oǵan salynǵan aýyrtpalyqtar bolǵanda da memlekettik tirkeý iske asyrylatyn jaǵdaılardy qarastyrǵan. Máselen, AK-tiń 323-babyna saı kepilge salynǵan múlikke menshik quqyǵy ámbebap quqyqty mırasqorlyq tártip boıynsha kóshken jaǵdaıda, máselen, muralyq etý kezinde, kepil quqyǵy saqtalyp qalady.
2. Konstıtýsııada árkimniń óz quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly qorǵalýyna quqyǵy bar (13-baptyń 2-tarmaǵy); sot tóreligin tek sot qana júzege asyrady (75-baptyń 1-tarmaǵy); sot bıligi ózine azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Respýblıkanyń Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip qoıady (76-baptyń 1-tarmaǵy); sottar sheshimderiniń, úkimderi men ózge de qaýlylarynyń Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bolady (76-baptyń 3-tarmaǵy) dep belgilengen.
Sot aktileriniń mindetti kúshi týraly máseleni qaraı otyryp, Konstıtýsııalyq Keńes budan buryn «bul konstıtýsııalyq prınsıp sot anyqtaǵan mán-jaılarǵa, olardyń quqyqtyq baǵasyna jáne sot aktilerinde kórsetilgen nusqamalarǵa qatysty mindettilikti de, sottardyń quqyqtyq aktilerin barlyq memlekettik organdar men olardyń laýazymdy adamdarynyń, jeke jáne zańdy tulǵalardyń mindetti túrde oryndaýyn da bildiredi», dep túsindirdi (2002 jylǵy 5 tamyzdaǵy № 5 qaýly).
3. О́tinish sýbektisiniń pikirinshe, Zańda jyljymaıtyn múlikke sot belgilegen quqyqty aýyrtpalyq bolǵanda tirkeýden bas tartý múmkinshiligi túrindegi, sot aktisin oryndaýdyń mindettiligi týraly jalpy erejeden sheginis kózdeletin sot aktilerin oryndaý tártibi belgilengen.
Zańnyń 44-babynyń 1-tarmaǵynda «sot aktisimen belgilengen jyljymaıtyn múlikke quqyq (quqyq aýyrtpalyǵy) osy bapta belgilengen erekshelikter eskerile otyryp, jalpy negizderde tirkelýge tıis», dep kózdelgen. Osylaısha, bul norma sot sheshimimen belgilengen jyljymaıtyn múlikke quqyqty (quqyq aýyrtpalyǵyn) memlekettik tirkeý rásimin aıqyndaıdy, biraq sot aktisiniń mán-jaıyna barmaıdy jáne bul turǵydan alǵanda Konstıtýsııa normalaryna qaıshy kelmeıdi.
Zańnyń 44-baby 1-tarmaǵynyń mátininde «jalpy negizderde» degen sóz tirkesi bar, ol memlekettik tirkeý jeke (zańdy) tulǵalardyń ótinishteri boıynsha nemese sottyń sheshimi boıynsha jasalyp jatqanyna qatyssyz, memlekettik tirkeýdiń rásimi men tártibine birdeı talap belgileıtin Zańnyń ózge baptaryna (solardyń ishinde 31-babyna) silteme jasaıdy.
Zańnyń 31-baby 1-tarmaǵynyń 4) tarmaqshasyna sáıkes quqyqty nemese ózge de memlekettik tirkeý obektisin memlekettik tirkeýdi bolǵyzbaıtyn aýyrtpalyqtar bolǵan kezde memlekettik tirkeýden bas tartylýy múmkin.
Zańnyń 31-babynyń 1-tarmaǵynda «bas tartylýy múmkin» degen sóz tirkesi paıdalanylǵan, bul tirkeýshi organnyń óz ókilettigin qalaýynsha iske asyratynyn aıǵaqtaıdy, ıaǵnı organ, jyljymaıtyn múlikke quqyqty taný týraly sot sheshimine qaramastan, memlekettik tirkeýden bas tartýǵa ne bolmasa, tıisti aýyrtpalyqtar bolýyna qaramastan, bul quqyqty tirkeýge haqyly.
Konstıtýsııalyq Keńestiń paıymdaýynsha, memlekettik tirkeý, jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy qamtamasyz etýdiń tásili retinde, zańdyq turǵydan mańyzdy is-qımyldardyń (sheshimderdiń) nátıjelerin memleket atynan kýálandyrýdy maqsat etedi. Sol arqyly, jyljymaıtyn múlikke ıelik etýmen, ony paıdalanýmen jáne oǵan bılik etýmen baılanysty zańdyq faktilerdi sot anyqtaǵannan keıin oryn alatyn tirkeýshi organnyń aktisi belgileý sıpatyna ıe. Sondyqtan tirkeýshi organ sottyń sheshimin tekserýge haqyly emes. Jyljymaıtyn múliktiń zattyq nemese mindettemelik (quqyq aýyrtpalyǵy bar nemese ózgeleı shektelgen) quqyq boıynsha naqty bir tulǵaǵa tıistiligi týraly uıǵarym aıtylyp, kúshine engen sot aktisi quqyqty tirkeýge negiz bolyp tabylady.
4. Zań zańdyq turǵydan dálme-dál jáne ákep soqtyratyn saldary boljaýly bolýǵa tıis, ıaǵnı onyń normalary jetkilikti dárejede anyq tujyrymdalyp jáne zań erejelerin ózinshe paıymdaý múmkindigin joqqa shyǵara otyryp, zańdyly minez-qulyqty zańsyzdyǵynan meılinshe aıqyndyqpen ajyratýǵa múmkindik beretin túsinikti ólshemderge negizdelýge tıis (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy № 2 normatıvtik qaýlysy).
Konstıtýsııalyq Keńes, konstıtýsııalyq is júrgizýge qatysýshylardyń Zań qoldanylar kezde onyń ár maǵynada oqylyp, Konstıtýsııalyq Keńeske júginýge sebep bolǵanyn joıý maqsatynda, zań shyǵarýshy Zańnyń tıisti baptarynda kúshine engen sot sheshimderin oryndaýdyń erekshelikterin qarastyrǵany; sot aktisiniń Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda mindetti kúshi bolatyndyǵy týraly konstıtýsııalyq talapty eskere otyryp, jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeýden bas tartýǵa jol beriletin barlyq negizderdi kórsetkeni jón bolar edi degen pikirimen kelisedi.
Memlekettik tirkeýdi bolǵyzbaıtyn aýyrtpalyqtar bolǵan kezde jyljymaıtyn múlikke quqyqty tirkeý nemese tirkeýden bas tartý týraly máseleni tirkeýshi organnyń erkin túrde, óz qalaýynsha sheshý quqyǵyn zańnamalyq tártippen alyp tastaý maqsatqa saı bolady. Adamnyń jáne azamattyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýy basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýǵa, konstıtýsııalyq qurylys pen qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirmeýge tıis degen konstıtýsııalyq prınsıptiń (Konstıtýsııanyń 12-babynyń 5-tarmaǵy) tolyǵyraq kólemde saqtalýyn qamtamasyz etken jón.
Bul sharalardy júzege asyrý kezinde elimizde menshik qatynastaryn retteýdiń jáne sot tóreligin iske asyrýdyń joǵaryda kórsetilgen jalpy konstıtýsııalyq bastaýlaryn, sondaı-aq Konstıtýsııalyq Keńestiń solarǵa negizdelgen quqyqtyq pozısııalaryn eskergen jón. Osyǵan baılanysty, menshik ıeleriniń jáne ózge de zańdy túrde ıelik etýshilerdiń, kepil ustaýshylardyń jáne ózge de tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý maqsatynda olardyń múddelerin úılestirý jónindegi zańnamalyq sharalar qolǵa alynǵany, sondaı-aq sot praktıkasy máseleleri boıynsha túsindirme berilgeni jón, al bul, Konstıtýsııanyń 61-babynyń 1-tarmaǵyna jáne 81-babyna saı tıisinshe zań shyǵarý bastamasy sýbektileriniń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń quzyretine jatady.
Baıandalǵannyń negizinde, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 72-babynyń 2-tarmaǵyn, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyn, 31-33, 37, 40-baptaryn jáne 41-baby 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi
qaýly etedi:
1. «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-babynyń 1-tarmaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes dep tanylsyn.
2. «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańyn Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń osy normatıvtik qaýlyda baıandalǵan quqyqtyq pozısııalaryna sáıkestendirý maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetine oǵan ózgerister engizýge bastama jasaý týraly máseleni qaraý usynylsyn.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 81-babyna sáıkes biryńǵaı sot praktıkasyn qamtamasyz etý maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Sotyna konstıtýsııalyq is júrgizý nysany bolǵan «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń normalaryn jáne solarmen baılanysty zańnamalyq erejelerdi qoldaný máselelerin túsindiretin normatıvtik qaýly qabyldaý usynylsyn.
4. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 74-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes normatıvtik qaýly ony qabyldaǵan kúnnen bastap kúshine enedi, shaǵymdanýǵa jatpaıdy, Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 73-babynyń 4-tarmaǵynda kózdelgen retti eskere otyryp, túpkilikti bolyp tabylady.
5. Osy normatıvtik qaýly respýblıkalyq resmı basylymdarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalansyn.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy I.ROGOV.