«Astana Balet» teatry 2012 jyly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen qurylǵan bolatyn. Almatydaǵy A.Seleznev atyndaǵy horeografııa ýchılıshesiniń úzdik túlekterinen quralǵan ujymnyń óneri jurtshylyqty klassıkalyq úlgidegi, sondaı-aq halyqtyq dástúrler men zamanaýı stıldegi bılerdi úılesimdi biriktirýimen erekshelenedi. 2016 jyly táýelsizdik merekesi qarsańynda elordanyń mádenı ómiri taǵy bir sáýlet óneriniń úzdik týyndysy «Astana Balet» teatry ǵımaratymen tolyqqan edi. Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń biregeı keshenine engen jańa úlgidegi bul teatr álemdik úzdik shyǵarmalardyń oryndalýyna saı keledi jáne balet, opera, drama sııaqty kez kelgen janrdaǵy ónerdi tolyqqandy kórsete alatyn sapasymen qymbat sanalady.
Jańa ǵımarattyń ashylýyn qazaqstandyqtar qýana qabyldap, Uly Dalanyń máńgilik mádenıetiniń damyp-órkendeýine, Astana ımıdjiniń ońynan qalyptasýyna, adamzat balasyna ortaq jahandyq ozyq úlgilerdiń nasıhattalýyna, otandyq óner týyndylary men jergilikti juldyzdardyń álemge tanylýyna ashylǵan zor múmkindik retinde baǵalady.
Muny keleshekte Ortalyq Azııa jáne Eýrazııa keńistigindegi horeografııalyq ónerdiń damýyna barynsha serpin beretin, Horeografııa akademııasynyń órkendeýine, sondaı-aq shyǵarmashylyq kadrlardy daıarlaý isine jol ashatyn mádenı qubylys dep úmit artyldy. Teatrǵa belgili tulǵalar tartylyp, búginde álemdik deńgeıdegi horeograftar at basyn tireıtin, mamandardyń sheberlik synyptary ótkiziletin iri mádenıet alańyna aınalyp otyr. Jańa teatr ǵımaraty Qazaqstandaǵy mádenıet nysandarynyń arasynda tehnıkalyq turǵydan joǵary sapaly jabdyqtalǵan ári álemdik talaptardyń standartyna saı keledi. Munda san túrli mádenı sharalardy, atap aıtar bolsaq, klassıkalyq jáne estradalyq shyǵarmalardyń barlyq túri oryndalatyn keshterdi, zamanaýı sıpattaǵy shoý men mıýzıkl stılindegi týyndylardy oryndaýǵa jan-jaqty qolaıly jaǵdaılar qarastyrylǵan.
Jańa ǵımarat qaı jaǵynan da zamanaýı standartqa sáıkes keledi. Kórermen zaly keń de jaryq, onyń ishinde parter – 609 oryndyq, balkonnyń 2-shi qabaty – 104 oryndyq bolsa, 3-shi qabatynda 70 oryn bar. Dızaınerlerdiń usynǵan jobasy boıynsha, altyn-qońyr tústi shymyldyq ilinip, oryndyqtar jaýqazyn tústes materıalmen qaptalǵan, al edeni qońyr tústi. Sahnanyń aýmaǵy 536 m² quraıdy. Teatr jalpy 15 myń 467 sharshy metrdi qamtıdy. Mysaly, «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynyń úlken zaly 1250 oryndyq bolsa, «Astana Baletke» 800-ge taıaý kórermen syıady. Sahna tórt kóterip-túsirý plansheti men tórt ártistik kótergishpen jabdyqtalǵan. Orkestrlik oryn 50-60 mýzykantqa arnalǵan. Jaryq berý kesheninde sońǵy ınnovasııalyq múmkindikter qoldanylyp, 800-ge jýyq jabdyq ornatylǵan.
Teatrdyń taǵy bir ereksheligi, zaly, sahnasy, ıntereri zamanaýı stılde. Rejısserler men ssenograftar ıdeıalaryn múltiksiz júzege asyrýǵa, kúrdeli spektaklder qoıýǵa barynsha qolaıly etip oılastyrylǵan. Kórermenderdiń ýaqytyn tıimdi ótkizip, tynyǵýlary úshin keń foıe men eki býfet qatar qyzmet kórsetedi.
Jańa sahnanyń tusaýkeserinde «Astana Balet» teatrynyń horeografııalyq ujymy jurtshylyqqa belgili horeograf Rıkardo Amaranteniń «Bıge degen mahabbat» jáne «Diversity» baletiniń premeralyq kórsetilimin usynǵan bolatyn.
Búginde teatrdyń repertýarynda klassıka, modern, neoklassıka, «con-temporary» stılinde sahnalanǵan birtalaı balet, konserttik baǵdarlama bar. «Astana Balet» teatrynyń repertýaryn keńeıtip, qazaq halqynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúr jáne halyqtyq sıpattaǵy bılerin jańasha leppen baıytýda qazaqtyń tuńǵysh kásibı bıshisi Shara Jıenqulovanyń shákirtteri – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Alıla Álisheva men Aıgúl Tátıdiń sińirgen eńbekteri ólsheýsiz. Shyǵarmashylyq qor klassıkalyq týyndylarǵa óte baı. Munda, sonymen qatar G.Kovtýn, A.Asylmuratova, R.Amarante, I.Chjan, N.Dmıtrıevskıı, N.Markelov, A.Nurmahamatuly, A.Chetın, Iý.Fedorov, K.Mýmınov, P. G.Emerson, A.Damask syndy horeograftardyń biregeı týyndylary qaıtalanbas rýhta oryndalady. Sahnada sheberlik synyptaryn ótkizgen birqatarynyń «Horezm», «Ferǵana», «Evender», «Iаkýtııa», «Sarasvatı qudaıy», «Ganga» týyndylary «Shyǵys rapsodııasy» baǵdarlamasyna engen.
Ujymnyń Beıjiń, Parıj, Vena, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Seýl, Býdapesht, Nıý-Iork, Tokıo, Brıýssel, Varshava qalalaryna gastroldik saparlary týraly álemdik deńgeıdegi kóptegen tanymal sarapshylar pikirler jazdy. Reseıdiń halyq ártisi, belgili horeograf Borıs Eıfman Sankt-Peterbýrgtiń tarıhı Marııa teatry sahnasynda joǵary deńgeıde óner kórsetken jańa stıldegi jas teatr úshin az ýaqytta halyqtyń osynshama ystyq yqylasyna bólený aıtarlyqtaı jetistik ekenin tilge tıek etip, tilektestigin bildirse, A.Vaganova atyndaǵy akademııanyń professory, synshy Olga Rozanova: «Men «Karmen» spektaklin súısine tamashaladym. Maǵan mundaǵy rejısserlik izdenis, tapqyrlyq unady. Mýkaram Avahrıdiń jeńisi óte joǵary baǵaǵa laıyq. Al Nıkolaı Markelovtiń «Kleopatra» qoıylymy burynǵy saryndarǵa múlde uqsamaıdy, ózgeshe órnekte sıpattalady», dep óziniń júrekjardy lebizin bildirdi. Balet synshysy Djessıka Tıg «Dance Europe» jýrnalynda jarııalanǵan maqalasynda jas ujymnyń Shyǵys pen Batystyń bılerin sheber úılestire alý jaǵyna den qoıyp, joǵary baǵalady. Ańyz, ápsanalar negizinde týǵan «Jýsan» spektakli jaıynda da keńinen tolǵap, jarysa pikir jazǵandar az bolmady. Ulttyq qoıylymdarǵa kelsek, Abaı poezııasyna arnalǵan «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til, kózben kór de, ishpen bil» baletiniń jón-jobasy bólek. Qoıylym «Nurǵa bólený», «Segiz aıaq», «Jyl mezgilderi», «Kózimniń qarasy», «Toıbastar», «Tatıananyń haty», «Aqyn aryzy», «Jelsiz túnde…» tárizdi birneshe bólikten turady. Sheteldik klassıkalyq shyǵarmalardy sheber oryndaı otyryp, ultymyzdyń maqtanyshy – Abaı ónegesin, basqa da tól týyndylarymyzdy tórtkúl álemge óz deńgeıinde nasıhattaý mańyzdy is desek, bul rette teatrdyń otandyq qundylyqty dáripteýdegi joǵary jaýapkershiligin aıryqsha atap ótken lazym. Osy aralyqta klassıka, modern, neoklassıka úlgisinde bir aktili 15 balet jáne 70-ke jýyq horeografııalyq mınıatıýra qoıylypty. Az ba, kóp pe? Másele sanda emes shyǵar, biraq jas teatr kórermenderiniń jyl sanap kóbeıip otyrǵany balet ónerine degen kópshilik suranysynyń arta túskendigin bildiredi. Mysaly, 2014 jyly 15640 kórermen bolsa, 2015 jyly –20563, 2016 jyly –26634, al 2017 jyly kelýshilerdiń sany 63586 adamǵa artqan. Byltyr otandyq jáne sheteldik shyǵarmashylyq ujymdary qatysýymen ótken 50-den asa is-sharany, 5 premera men teatrdyń úsh esep berý konsertin qala turǵyndary men qonaqtary kelip tamashalaǵan. Halyqaralyq «EKSPO» kórmesi tusyndaǵy Koreıanyń, Slovakııa men Polshanyń mádenıet kúnderi, M.Áýezov atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq drama teatry, memlekettik «Saltanat» bı ansambli, Jambyl atyndaǵy qazaq memlekettik fılarmonııasy men respýblıkalyq nemis drama teatry syndy kóptegen tanymal óner ujymdarynyń 30-dan astam gastroldik saparlary, dúnıe júziniń belgili bı kompanııalary men tanymal horeograftardyń qatysýymen ótken I Halyqaralyq Eýrazııa bı festıvali («Eurasian Dance Festival») aıshyqty sátterge toly.
Elordanyń 20 jyldyq mereıtoıyna oraı Almaty qalasynda ótken gastroldik sapar trýppanyń oryndaýshylyq deńgeıin, elimizdiń horeografııa óneriniń zamanaýı jáne ulttyq tyń úlgilermen tolyǵa túskenin pash etken úlken jetistigi sanalady. Munda kórermenge alǵashqy kúni neoklassıka marjany – Djordj Balanchınniń «Serenadasy» men Mýkaram Avahrıdiń «Jýsan» spektakli usynyldy. Qos qoıylym ǵajaıyp stıli men horeografııasymen erekshelenedi.
Aıta keterligi, «Serenada» spektakli «Astana Balet» teatrynyń sahnasynda alǵash ret Djordj Balanchın qorynyń qoldaýymen dúnıege kelip, horeograftyń ózine tán máneri men tehnıkasy kórermen súıispenshiligin ıelendi.
«Dj.Balanchın qorymen birge atqarylǵan uzaq merzimdi jumystyń nátıjesinde bizge ol XX ǵasyrdyń áıgili zamanaýı jaýharyn óz teatrymyzda, jáne de el aýmaǵyndaǵy gastroldik saparlarda qoıý quqyn berdi. Biz Qormen jumys isteýge alǵashqy kúnnen bastap múddeli boldyq. Sondyqtan bul spektakl teatr ómirindegi eleýli qadam bolyp sanalady», – dedi teatr dırektory Valerıı Kúzembaev jýrnalısterge bergen suhbatynda.
Balanchın qoıylymyna sahna mınımalızmi, ıaǵnı qarapaıym kostıýmder men jeńil dekorasııalar, mýzyka men bıdiń úndestigi tán bolyp kelse, zamanaýı baletmeıster Mýkaram Avahrı tereńdik pen túrli mýzykalyq shyǵarmany úılestire qatar órýdiń asqan sheberi. Mysaly, onyń «Jýsan» atty bir aktili baletinde halqymyz ben dalamyzdyń tarıhy horeografııa tilimen beınelenedi. Tereń mazmunǵa ıe, erekshe stıldegi spektaklde Qýat Shildebaevtyń, Sergeı Rahmanınovtyń, Arvo Pıarttyń, Karl Djenkınstiń mýzykasy shyrqalady. Biraq aınalyp kelgende, báribir jergilikti kompozıtor Qýat Shildebaevtyń áýenderi spektakldiń basty qazyǵy bolyp qala beredi. Sarapshylar munda Mýkaram Avahrıdiń mýzykalyq taqyryptary men qoıylym dramatýrgııasynyń ózara dál ári shynaıy úılesim taba bilgenin alǵa tartady. Balet dala tynysyn aıqyn bederleýimen, Otanǵa degen perzenttik súıispenshilik sezimimen baýraıdy.
Al mýzyka yrǵaǵyna qurylǵan Ýılıam Forsaıttyń «Ortada, sál joǵary» («In the Middle, Somewhat Elevated») atty spektakli dekorasııasyz, erekshe balet tehnıkasy arqyly oryndalady. О́ziniń spektakldi qoıý sheberligi men ádis-tásili týraly: «Horeografııa degenimiz – til. Ol álippege uqsas, sondyqtan, ózińizge tanys sózderdiń barlyq árpin daýystap aıtýdyń qajeti joq... Sizdiń osy tilde ne aıtqanyńyz emes, qalaı aıtqanyńyz áldeqaıda mańyzdy», dep oı túıedi maman. Biraq teatr salasynyń mamandary Ý.Forsaıt spektakli trýppany túbegeıli ózgertip jibergenin, ártister qozǵalysynyń qarqyny eselenip, denelerin óte erkin ustaýdy meńgergenin aıtady.
Ekinshi bólimde kórermenge usynylǵan Mýkaram Avahrıdiń «Salomeıa» spektakline horeografııalyq turǵydan alǵanda, shyǵystyq grafıkalyq plastıka máneri tán. Oryndaý tehnıkasy boıynsha ol balet ártisterin pýantymen de, jalań aıaq ta bıletedi. Túrik kompozıtory Fazyl Saıdyń skrıpka konsertin mýzykaǵa paıdalanady. Horeografııa avtory: «Men úshin adamı sezim úlken ról atqarady. Munda ishki qýattan týǵan estetıkalyq bı shyǵarǵym keldi. Sol sebepti mýzyka, qımyl, emosııanyń tutastyǵymen qosa, ártistermen oıymyzdyń bir jerden shyǵýy mańyzdy edi. Sol maqsatym oryndaldy. Qýanyshtymyn», dep rızashylyq sezimin jetkizdi.
Gastroldik sapardyń sońynda «Astana Balet» teatrynyń alýan túrli baǵdarlamasy tartý etildi: «Astana Balet Gala» konserttik baǵdarlamasy, horeograf Rıkardo Amaranteniń «A fuego lento», «Love Fear Loss» bir aktili baletteri sezim syryn shertip, kórermenge erekshe áser qaldyrdy. Amaranteniń qoıylymy ómirdiń máni tek qana mahabbatta degen oı túıdirtedi. Lalo Shıfrın, Astor Pıassolla, Karlos Gardeldiń mýzykasyn paıdalanady... Jurtshylyqqa munan basqa taǵy «Astana Balet Gala» baǵdarlamasy boıynsha horeografııalyq mınıatıýralar men balet úzindileri, sonymen qatar Aıgúl Tátıdiń ulttyq horeografııanyń jaýharyna aınalǵan birqatar tańdaýly týyndylary usynyldy.
Aıta ketetin jáne bir jaıt, teatr ujymy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Túrkııada, Belorýssııanyń Mınsk qalasynda ótken aıtýly balet festıvaldarynda joǵary deńgeıde óner kórsetip keldi. «Astana Balet» teatrynyń bıyl qańtar aıynda Amerıkanyń Nıý-Iork qalasynda ótken «Qazaqstan Astana Balet Gala» jobasy elordanyń 20 jyldyǵyna arnaǵan taǵy bir tamasha tartýyna jatady. Astana toıyna merekelik shashý munan keıin de aıtýly sharalarmen jalǵasyn taba bermek. Sonyń biri – 24-30 maýsym aralyǵynda ótetin II Halyqaralyq «Eýrazııa bı festıvali» («Eurasian Dance Festival»). Bul festıval balet álemindegi mańyzdy sharanyń birine aınalýda. Halyqaralyq joba Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen elordanyń 20 jyldyǵy aıasynda jáne «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasynyń negizgi mindetterin júzege asyrý maqsatynda ótkizilmek. Buǵan álemniń ár shalǵaıynan kóptegen balet trýppalary men tanymal horeograftar qatysady dep kútilýde.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»