Jaman aıtpaı jaqsy joq, qapydan kelgen qaýip teńizdegi tirshilikti bir-aq sátte tas-talqan etýi múmkin. Al biz aıdyn sýdyń tazalyǵyn qanshalyqty saqtap otyrmyz? Mysaly, teńiz deńgeıi kóterilgen toqsanynshy jyldary munaı uńǵymalarynyń birazy sý astynda qaldy. Eski, qaraýsyz uńǵymalardyń naqty sany men ornalasqan jerleri jaıly áli kúnge naqty aqparat aıtylmaıdy. Sý astynda jatyp tozǵan temirlerdiń zalalyn zerttep jatqan kim bar? Munaıly óńirde, qurlyqta ıesiz qalǵan uńǵymalar da kezdesedi. Aldyńǵy jyly solardyń birinen maı aǵyp, qorshaǵan ortaǵa zalal keldi. Al biz «óndiris ıesi tabylmady» degen jeleýmen jaýyrdy jaba toqyp, qoıa saldyq...
Atyraý oblystyq ekologııa departamentiniń basshysy Qabıjan Qapanovtyń aıtýynsha, qazir aımaqta 90 apatty jaǵdaıdaǵy uńǵyma bar, onyń 88-i jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kelisimsharttyq aýmaǵynda, ekeýi memleket qorynda. 88 uńǵymanyń 13-i joıylyp, 61-i qaýipsiz dep tanylǵan. 14 uńǵyma joıylýǵa jatady. Al memleket qoryndaǵy eki uńǵymanyń bireýi ǵana joıyldy. «Naqty qaı jerde qansha uńǵyma bary belgisiz, sondyqtan zertteý jumystary júrgizilýi kerek», deıdi oblystyń bas ekologi.
Gıdrogeologııalyq ózdiginen tógiletin uńǵymalarǵa qatysty da jaıttar bar. 2002-2009 jyldary bıýdjet esebinen osyndaı 48 uńǵyma joıylǵan. 2010 jyly 180 apatty jaǵdaıdaǵy gıdrogeologııalyq uńǵyma bary, onyń 123-i ıesiz ekeni anyqtalǵan edi. Bıyldan bastap Investısııalar jáne damý mınıstrligi jylyna 15-20 uńǵymadan joıyp otyrýdy qolǵa alypty. Energetıka mınıstrligi kelisimsharttyq aýmaqtarda burǵylanǵan uńǵymalardy balansqa alý boıynsha jumystar júrgizýde. Shyny kerek, munaı uńǵymalarynyń alańdatarlyq ahýaly jaıly talaı minberde aıtylyp keledi. Oblys ákimi Nurlan Noǵaev Astanadaǵy alqaly jıyndarda da osy máseleni kótergen. Qareketsiz de emespiz, biraq apat aıtyp kelmeıtinin eskersek, teńizdegi tynyshtyqty buzyp almaý úshin bul máselege asa saqtyqpen qaraý keregi taǵy bar.
Aýa lastaǵandar aıyppulmen qutyla bere me?
2 sáýir men 19 mamyr aralyǵynda oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary «Qazgıdromet» ortalyǵynyń qyzmetkerlerimen birlesip, Atyraý qalasyndaǵy aýa sapasyna monıtorıng júrgizdi. Nátıjesinde kúkirtsýtegi shekti mólsherden asqan 92 derek tirkeldi. Ásirese el arasynda «Sasyqsaı» atalyp ketken býlaný alańy aýa lastaýshy zattardyń qaınar kózi bolyp otyr. Qyzyq bolǵanda, ekologter Atyraý munaı óńdeý zaýytynan zııandy zattardyń shekti deńgeıden asý deregin tappaǵandaryn aıtady. «Buryn bizde gaz analızatorlary bolǵan joq, endi alyndy. Zaýyttaǵy tekserý nátıjeleri boıynsha AMО́Z basshylyǵyna shyǵaryndylardy azaıtý úshin qaıda jáne qandaı jabdyqty ornalastyrý kerektigi týraly usynymdar joldadyq. Olar oryndamady, endi sot sheshimin kútemiz», deıdi Qabıjan Qapanov.
Árıne munaı men gazdyń aýqymdy qory bar óńirde el ıgiligin eseleıtin jaqsy-jaqsy jobalar júzege asyp jatqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq eń basty qundylyǵy adam men onyń densaýlyǵy dep biletin el úshin qaýipsizdik máselesi qashanda kún tártibinen túspeýi tıis. Oblystyń bas ekologi «Atyraý munaı óńdeý zaýyty», «Atyraý sý arnasy», «Batys Petroleým», «PetroExport», «Atyraý jylý elektr ortalyǵy», «Vest Dala», «Arnaıy avtobaza», «QazTransOıl» AQ Batys bólimshesi sekildi kásiporyndardyń munaıly aımaqtyń aýasyn lastaýǵa «zor úles qosyp otyrǵanyn» jasyrmady.
Departament tarapynan ótken jyly 182 tekserý júrgizilip, eldiń ekologııalyq zańnamasyn buzýdyń 346 deregi tirkelgen. 277 ákimshilik is qozǵaldy. 580 mln teńgeden astam aıyppul salyndy. Az aqsha emes, biraq ol qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııannyń ornyn toltyra ala ma?..
Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ