Rysqalı Ábdikerov: Kásipkerlikti qorǵaý men qoldaý – paryzymyz

Alaıda óziniń ekonomıkalyq damý jolynda negizinen osy salaǵa taban tirep, jeke kásipker­liktiń alańsyz damýyna barlyq jaǵdaı týǵyzyp otyrǵan álemniń ozyq elderiniń qatarynan kóriný úshin alda atqarylar jumy­sy­myz áli de barshylyq. Osy rette ótken jyldyń sońǵy kún­deri Prezıdent qol qoıǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Ákim­shilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańnyń alar orny erekshe ekenin aıta ketkenimiz oryndy.

О́tken jyldyń basty jańa­lyǵynyń biri dese bolatyn bul qujattyń Parla­ment qabyr­ǵasynda qyzý talqylan­ǵan­dy­ǵy barshaǵa aıan. О́ıtkeni onyń ar­tynda kásipkerlikti ómir­lik jolyna, negizgi kúnkóris kózi­ne aınaldyrǵan myń­da­ǵ­an otan­dastarymyzdyń, tipti eli­miz­diń jańa úrdispen damýy­nyń taǵ­dyry bolǵanyn ýaqyt kórsetip turdy.

Eń aldymen, elimiz úshin ma­ńyz­dy bul qujatqa engizilgen tolyq­tyrýlar qazirgi ýaqyt ta­la­bynan, búgingi zamana ba­ǵy­t­ynan, osy baǵyttaǵy halyq­ara­lyq tájirıbeden týyndap otyrǵanyna jáne onyń keleshekte halyqqa tıgizer paıdasy da, qaıtarymy mol bolatynyna senimdimiz.

Naryqtyq ekonomıkada sol na­ryqtyń ózi jáne on­daǵy aza­mat­tyq-quqyqtyq ózara qa­rym-qatynastar negizgi retteýish retinde tanylady. Bul oraıda mem­­lekettiń retteýshilik róli tek kómekshi faktor retinde ǵana kó­rinýge tıis. О́ıtkeni retteýdiń ákim­­shilik ádisteriniń áreket etý aıasy neǵurlym keńeıgen saıyn, naq­ty naryqtyq qarym-qatynas so­ǵurlym taryla beretinin álem­dik tájirıbe aıqyn kórsetip otyr.

Al naryqtyq qatynastarǵa tú­begeıli bet burǵan bizdiń eli­mizde naryqqa ákimshilik yq­­pal­dyń joıylmaýy azamat­tyq-quqyqtyq jáne eńbek qa­rym-qatynastarynyń bosań­sýyna alyp keletini aıqyn. О́z kezeginde, budan naryqtyq eko­no­mıkanyń damýy tejeledi.

О́kinishke qaraı bul úrdis, ıaǵnı ákimshilik yqpaldyń joıyl­maýy Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodeks qabyl­danǵan alǵashqy jyldardan bas­tap beleń alyp keledi. Mysaly, Qazaq KSR-iniń 1984 jyly qabyldanǵan Ákimshilik-quqyq buzýshylyq týraly kodeksin­de kásipkerler men laýazymdy adam­darǵa qatysty ákimshilik jaza taǵaıyndaýdy kózdeıtin baptardyń sany ondaǵy barlyq 324 baptyń – 165-inde, 2001 jyl­ǵy Kodekste 733 baptyń – 538-inde, al qoldanystaǵy Kodeks­te (2014 jylǵy) ol alǵash­qy nus­qadan 400 paıyz ósip, on­daǵy 920 baptyń 608-inde qara­s­ty­ryldy.

Sóıtip kásipkerlerdi tekse­re­tin memlekettik organdardyń sany 64-ke jetip, olarǵa barly­ǵy 544 baqylaýshy fýnksııa zań júzinde bekitilip beril­di. Mem­leket tarapynan kásipker­lerge 30 myńnan astam talap qoıy­latyn boldy. Onyń ústine osy Kodekstiń negizgi bóligindegi 608 baptyń 458-inen týyndaıtyn máselelerdi qaraý memlekettik organdardyń quzyrynda boldy. Budan ákimshilik sharalardyń únemi aldyńǵy qatarda júrgenin baıqaý qıyn emes.

Osyǵan oraı memlekettik organ­dardyń kásipkerlerge qa­tys­ty ákimshilik sharalar­dy ne­ǵur­­lym qatańdatý jónin­degi shek­siz bastamalary jurtshy­lyq­­ty quqyqtyq nıgılızmge alyp kelýi múmkin ekendigin es­kerýi­m­iz kerek.

Dú­nıejúzilik naryqtyń damý qarqynyn jiti qadaǵa­lap otyr­ǵan Elbasymyzdyń bul úrdiske kózqarasty túbegeıli ózgertý kerektigin oqtyn-oqtyn eskertetini sondyqtan.

Áńgime aýanyna qaraı, mynandaı bir mysal keltire ketýdi jón kórip otyrmyn. Eýroodaq elderinde 2004 jyly «Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirýdiń aldyn alý jáne ony joıýǵa qatysty eko­logııalyq jaýapkershilik týraly» dırektıva qabyldandy. Sonyń 8-babynda «kásiporyn basshylyǵy tek aldyn alý jáne qalpyna keltirý áreketterine ketken shyǵyndardy ǵana óteı­di» dep ap-anyq kórsetilgen. Iаǵnı kásiporyn tabıǵatqa qaýip tón­dirgen jaǵdaıda aldyn alý shara­laryn jasaýǵa, al zalal kel­tir­se onyń ornyn toltyrýǵa mindetti.

Bul másele bizde múldem bas­qasha qarastyrylǵan. Tipti bıýd­jetti qalyptastyrýdyń ózi bızneske salmaq salýǵa baǵyt­talǵan. Ony aıtasyz, memlekettik bıýd­jetti toltyrý memlekettik baqy­laý men qadaǵalaý organdary­nyń tikeleı mindeti degen uǵym ábden qalyptasyp, úıren­shikti daǵdyǵa aınalyp ket­ken. Osyǵan baılanysty memle­ket­tik organdar, ádette, baqy­laý men qada­ǵalaý arqyly qol jet­kiz­gen jetistikterin baspasóz bet­­terin­de úlken jeńis retinde kór­­setip, jazyp ta jatady. Demek, bul memlekettik organ­­dar­dyń atalǵan kodeksti qazy­naǵa paıda túsiretin baptarmen tolyq­­tyrý­ǵa barynsha múddeli eken­digin kórsetedi.

Mine, osyndaı jaıttardy saraptaı, saralaı kele Kodekske ózgerister engizýde mem­­­­lekettik retteýdiń sıpatyn ózger­­tý kerektigine kóz jetkiz­gen­deı boldyq. Iаǵnı azamat­tyq-quqyqtyq ózara qarym-qa­ty­­nasty ákimshilik ádisterdiń al­­dy­na shyǵarýdyń, oǵan degen kóz­qarasty zaman talabyna saı túbegeıli túrde ózgertýdiń ýa­qyty keldi degen oıdamyz.

Osylaı etkende ǵana kásipker­likke tıisinshe qoǵamdyq baqylaý jasaý qamtamasyz etiledi. О́z ke­zeginde ol kásipkerlerdiń óz ju­­mystary men kórsetetin qyz­­met­terin sapaly atqarýyna úlken jaýapkershilikpen qaraýy­na yqpal etpek.

Árıne «bılik pen baǵynysh­tylyq» qaǵıdatynan tolyq kólemde birden bas tartý múm­kin emes. Alaıda áriptestik, fýnk­­­sıonaldyq-klıenttik qaǵı­dat­tar­dy qoldaný aıasyn keńeıtý jolymen ákimshilik yqpal etý júıesin belgili bir dárejede tejeýge bolady degen oıdamyz. Ol úshin zań jobasyn talqylaý barysynda atalǵan Kodekstiń resmı quramy aıasyndaǵy sanksııalardy qaıta qaraý, tárkileýdi qoldaný negizderin jetildirý, laýazymdy adamdardyń ákimshilik yqpal etý sharalaryn qoldaný kezindegi jaýapkershiligin arttyrý sııaqty qaǵıdattardy meı­linshe tıimdi paıdalaný jaǵy­na basa nazar aýdaryldy.

Kodeksti zerdeleý barysynda elimizde kásipkerlerge ýaq­tyly esep bermeý nemese aq­parat ıa­kı statıstıkalyq máli­met­ter­di az-kem keshiktirý sııaq­ty qoǵam­dyq qaýip týdyrmaıtyn bol­mashy nárseler úshin ákim­shi­lik aıyppul salý sııaqty keleńsiz júıe qalyptasyp qal­ǵany da belgili boldy. Osyǵan oraı ká­sip­k­erlerge aıyppul belgi­le­gen­­de atqarylǵan istiń qoǵamǵa qan­shalyqty qaýiptiligin, salynatyn aıyppuldyń orta jáne shaǵyn bıznestiń kólemine qaraı júrgizilýin eskerý usynyldy.

Sondaı-aq kásipkerlerge qa­tysty quqyq buzýshylyq­tar­dyń naqty tizimi de aıqyn bolmaı shyqty. Al bul óz kezegin­de olarǵa kez-kelgen usaq-túıek úshin aıyppul salýǵa múmkindik berip kelgen. Kodekste tek qo­sym­sha erejelerdi ǵana bas­shy­lyqqa alatyn, quqyq buzý­shy­lyq­tyń aıqyn tizimi joq 41 bap anyq­taldy. Al atalǵan erejeler adamdardyń qalypty jumys isteýine, mindetti tehnıkalyq qaýip­sizdikke, óndiris prosesi men qor­shaǵan ortaǵa, sondaı-aq adam­­dardyń ómiri men den­saý­ly­ǵy­na qaýip tóndiretin jaıt­tarǵa esh qatysy joq talaptarǵa tunyp tur.

Osyǵan baılanysty, mundaı negizsiz baptardy qoǵamǵa ne­ǵurlym kóbirek qaýip týǵyzatyn áreketterdiń naqty tizimin jasaý jaǵyna qaraı qaıta qaraý qajettigi týyndady. Al belgi­len­gen tártip buzylǵan jaǵdaı­dyń ózinde, qoǵamdyq qaýiptiligi aıtar­lyqtaı emes baptar bo­ıynsha aıyppul qoldanbaı aq, tek eskertý jasaýmen shektelý usy­nyldy. Osylaısha ákimshilik yqpal etýdiń profılaktıka­lyq rólin arttyrý sıpatyna basym­dyq berý eskerildi.

Ákimshilik zańnama júıe­sin­de kásipkerler úshin, ásirese tár­kileý sanksııasynyń orny bólek. Kásipkerlerge aýyr tıe­tin jazanyń bul túri bızneske qa­tys­ty baptardyń 73 bóliginde qarastyrylǵan eken. Bul rette ákimshilik yqpal etýdiń quqyq qoldaný tájirıbesinde tárkileý kóleminiń quqyq buzýshylyqtyń saldaryna kóbine sáıkes kele bermeıtini aıqyn ańǵaryldy.

Máselen, kásipker deklara­sııa­­syn durys toltyrmasa boldy, bar taýarynan aıyryldy deı berińiz. Al «durys toltyrmaýǵa» teh­nıkalyq sıpattaǵy kez kel­gen usaq-túıek áreketter jat­qyzyla salýy ábden múmkin.

Tárkileýdi keńinen qoldaný, saıyp kelgende, saraptamalyq zertteýlerde elimizdiń halyqara­lyq reıtıngidegi kórsetkishterin tómendetýge alyp kelýi ǵajap emes. Sondaı-aq ol kedendik or­gan­­­dardyń qyzmetinde túıt­kil­­di má­selelerdiń az emes­tigi­­nen kásip­k­erlerdiń olar­ǵa degen senim­­sizdigin týdyratyny da anyq.

Kásipkerlikti zańdylyq tur­­ǵy­­da shegendeý máselesine kel­­gen­­de kásipkerlerdiń aryz-shaǵym­­daryn ýaqtyly qaraý jáne ol boıynsha kináli adam­dar­ǵa laıyqty jaza qoldaný má­se­­lesi erekshe nazarda turýy kerek. Bılik pen kásipkerlik ara­syn­­daǵy tepe-teńdiktiń ret­teýi­shi osy degen oıdamyn.

Kásipkerlerdiń ulttyq palatasy qurylǵan 4 jyl ishinde ǵana osy qurylymǵa bıznesti qorǵaý boıynsha 17 myńnan as­tam shaǵym tússe, sonyń 90 paıy­zy laýazymdy adamdardyń áre­keti nemese áreketsizdigi týraly eken. Ákimshilik-quqyq buzý­shylyq týraly kodekske ózger­týler men tolyqtyrýlar engiz­gen kezde biz negizinen osyndaı máselelerdi eskerdik.

Budan da taratyńqyrap aıt­saq, Kodekstiń erekshe bóli­mi­niń bızneske qatysty 410 babynyń 314 babyna ózgertýl­er men tolyqtyrýlar engizildi. Bul – olardyń 78 paıyzy zaman­nyń damý úrdisine saı eleýli ózge­risterge tústi degen sóz. Tutas­taı alǵanda, Ákim­shi­lik-quqyq buzýshylyq týraly kodekske usynylǵan ózgeris­ter men túze­týler 3 baǵyt­ty qamtydy. Olar – ákimshi­lik-de­lıktilik zań­namany izgi­len­dirý, ákimshilik-quqyq buzý­shy­lyq týraly ister boıynsha is júrgizýdiń jekelegen ıns­tı­týttaryn jetildirý, Ákim­shilik-quqyq buzýshy­lyq týraly kodekstiń rásimdik jáne prosessýaldyq normalaryn júıelendirý.

Izgilendirý aıasynda ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń qura­my boıynsha qoldanys­taǵy sank­sııalardy jeńildetý qaras­tyrylǵan. Atap aıtqanda, 157 quram boıynsha aıyppuldy tómendetý, 38 quram boıynsha «eskertýdi» keńeıtý jáne 30 quram boıynsha repressıvtiligi tómendeý jazaǵa aýystyrý, jeke tulǵaǵa salynatyn aıyppuldyń eń joǵary mólsherin bes júz aı­lyq eseptik kórsetkishten eki júz aılyq eseptik kórsetkishke de­ıin tómendetý kózdeldi. Bu­ǵan qo­sa, aýyrlatatyn mán-jaı­lar bol­­maǵan kezde eskertý jas­­aý­ǵa min­det­teıtin ereje qarasty­ryl­dy.

Sonymen qatar kásipkerlik­ti toqtata turý úshin negiz bol­ǵan buzýshylyqtardy joıǵan kez­de ruqsattyń (nemese oǵan jeke qosymshanyń) qoldany­syn merziminen buryn qaıta bas­taý­dy, olardy júzege asyrýǵa ruq­sattama qujattary beril­gen qyzmettiń ne áreketterdiń (ope­ra­sııalardyń) jekelegen túr­­leriniń (kishi túrleriniń) qol­­da­­nysyn toqtatýdy, toqtata turý­­dy kózdeıtin ózgerister men tolyq­­tyrýlar engizildi.

Sondaı-aq quqyq buzýshy­lyqtyń mańyzy bolmashy bolǵan kezde ákimshilik jaýapker­shi­likten bosatatyn, jasalǵan ákim­­shilik quqyq buzýshylyqtyń ma­ńy­zy bolmashy bolǵanda sýdıa, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraıtyn organ (laýazymdy adam) ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan adam­dy aýyzsha eskertýmen shektele oty­ryp, ákimshilik jaýap­ker­shi­likten bosatý múmkindigin kóz­deıtin tetikter engizildi.

Qoryta kele aıtarymyz, bú­gingi bızneske keń jol ashatyn, kásipkerliktiń damýyna ti­rek te tireý bola alatyn bul zań saıyp kelgende ujymdyq eń­bek­tiń ıgi jemisi ekendigi daýsyz.

Bul is qolǵa alynǵan 2016 jyldyń basynan beri Zań ıns­tıtýtynyń alańynda ǵana múd­deli memlekettik organdar­dyń, Ulttyq palatanyń, bıznes sýbek­tileriniń ózderiniń jáne aza­mat­tyq jurtshylyq ókil­deriniń qatysýymen júz­den astam otyrys ótkizilip, onda Ákim­shilik-quqyq buzýshy­lyq týra­ly kodekske usynylǵan bir myń eki júzden astam túzetý qaralyp, olardyń 40 pa­ıy­zy qabyldanǵan. Buǵan qosa, Qazaqstan Respýblıkasy Par­lament palatalarynda atalǵan Kodek­sti qaraý barysynda depý­tat­tar 400-ge jýyq túzetý­ men usynys engizip, olar­dyń 200-den astamy qabyldandy.

Túptep kelgende, 2017 jyl­dyń 28 jeltoqsanynda qol qoıylǵan bul zańnyń Elbasy­myzdyń óziniń tikeleı tapsyrmasymen dúnıege kelgenin taǵy da atap aıtsaq, artyq bolmas. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev altynshy shaqyrylǵan Parlamenttiń úshinshi sessııasyn ashardaǵy sózinde quqyq qorǵaý organdaryndaǵy reformalardy odan ári jalǵastyrý, qylmystyq prosesterdi jańa deńgeıge kóterip, quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyn halyq­aralyq deńgeıge jaqyn­dastyrý qajettigin aıta kelip, azamattar men bızneske ákimshilik qy­sym kórsetý máselesiniń buryn­ǵy­syn­sha kún tártibinde ótkir tur­ǵa­nyn atap kórsetken edi. Sózi­­niń sońynda bul máse­leniń túıi­nin jazýǵa tıis tolyq­tyrý­lar men tú­zetýlerdi jyl sońyna de­ıin qa­byl­daýdy usynǵan bolatyn.

Búgingi kúni Elbasymyzdyń bul tapsyrmasy aıtylǵan mer­zim­de oıdaǵydaı oryndaldy deý­ge tolyq negiz bar.

Rysqalı ÁBDIKEROV, Parlament Senatynyń depýtaty