Tasyna tarıh tunǵan Tarbaǵataı

Bul kitaptyń al­ǵash­qy tomy atalǵan bas­padan eki jyl buryn jaryq kórgen edi. On­da el men jer tarıhyna baılanysty arheologııalyq es­kert­kishter, mońǵol ımperııasy kezin­degi oqıǵalar men Tarbaǵataı aımaǵy turǵyndarynyń sheji­resi, kúıshilik dástúri, aıtýly per­­zentteri men túrli tarıhı­ shaı­­qastar týraly jazylsa, osy joly jaryq kórgen eńbek tas­qa túsken tańbalar men qo­rym­dar týraly elge tanymal ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý maqalalarymen ashylady. Atap aıtqanda, Ábdesh Tóleýbaev er­tedegi úısin mádenıetiniń Tar­­­ba­ǵataı óńirindegi es­kert­­­kishterine, jas ǵalym Aı­dyn Júnishanov teriskeı Tarba­ǵa­taıdyń arheologııalyq mura­syna toqtalady. Qulbabas, Bazar­shaty, Shilikti, Masaly sııaqty kóne tarıh kómbesiniń ǵylymı aınalymǵa engizilip, álemdik tarıhı-mádenı mura eskert­kishteri retinde joǵary baǵaǵa ıe bolǵanyna kóz jetkizesiz. Dese de óńirde tizimge alynbaǵan, zerttelmegen nemese sharýashylyq, antropegendik, tabıǵı faktorlar áserinen búlingen eskertkishter de jeterlik. Qabanbaı shaty, Qýbas kezeńi sııaqty keshegi jaýger­shilik ǵasyrlardyń, qandy shaıqastardyń izi qalǵan tarıhı oryndarmen birge belgisiz batyrlar men bozdaqtardyń qorymyna da áli ǵylymnyń qarymy jete qoımaǵany sóz bolady. Tarbaǵataıdyń kúngeıi men teriskeıi, Joǵary Ertis óńiriniń HH ǵasyr basyna deıingi jekelegen tarıhy da tyń maǵlumatqa toly. Ásirese qazba baılyǵy mol jerge kóz alartqandarǵa el esesin jibermeı, tabandy qarsylyq kórsetken qazaq handary men áskeriniń Jońǵarııamen, Qytaımen jáne Reseımen aradaǵy saıası-dıplomatııalyq qatynastary tolymdy derekterge baı baıandalady. Muny Shoqan Ýálıhanovtyń osy óńirdegi saparlarynan jazǵan eńbekteri de eksheı túsedi. Sondaı-aq áıgili emshi, táýip Yrǵyzbaı áýlıe, el basyna kún týǵanda aqpen de, qyzylmen de kelisimge kelmeı, halyq qor­ǵany bolǵan Nuǵyman bolys, Qunanbaıdyń baýy­ryna salǵan týǵan jıeni, Mekkege birge bar­ǵan Izǵutty qajy, Orta júzdiń tóbe bıi, aǵa sul­tan, Mekkege eki ret baryp, súıegi sonda qal­ǵan Butabaı qajy sııaqty el tarıhyndaǵy kesek tulǵalardyń ómiri de óskeleń urpaqqa ónege.

Qos tomnyń qurastyrýshysy – Erden Oralbaı, demeýshisi – Dýlat Tástekeev. Jalpy, Tástekeevter áýleti Tarbaǵataı óńirine eki meshit salyp berdi, jýyr­da Semeı qalasynda uzaq jyldan beri qurylysy toqtap qalǵan meshit ǵımaratyn da qolǵa aldy. Jınaqtyń alǵashqy tomy baspasóz ardageri Saırash Ábishqyzynyń alǵysózimen, ekinshi tomy «Alash» syılyǵynyń laýreaty Erkin Jappasulynyń kirispe sózimen ashylǵan. О́ńirdiń qıly da qyzyqty tarıhyna qatysty jınaq Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy «Týǵan jer» taǵylymyn tereńdete túsýge qosylǵan úles deýge bolady. 

Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»