Byltyr Astanada ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda Elbasy Úkimetke «Otandastar» qoryn qurýdy tapsyrǵan-dy. Osy qor qurý máselesi jóninde óńirde qandaı jumystar atqarylyp jatqany jáne óńirdegi joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan shetelde turatyn qazaqtardyń balalarynyń bolashaǵy jaıly «Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi oblystyq fılıalynyń basshysy Bolat Zaýytpen áńgimelesken edik.
– Oblystyq fılıal atamekenge kóship kelgen qandastarymyzdyń jańa ortaǵa beıimdelip ketýine oraı quqyqtyq aqyl keńes berý, tól qujattaryn rásimdep aýdarma jasaý, turaqty tirkeýge turýyna, yqtııarhat alýyna qoldaý kórsetý, azamattyq alǵanǵa deıingi jumystarǵa kómek beredi. Sonymen birge shetelderde turatyn qandas baýyrlardy qoldaý, elge oralǵan aǵaıyndardyń jergilikti jerlerge beıimdelip, úırenip ketýlerine kómektesedi. Qaýymdastyqtyń músheligi jáne múshelik jarnalary, basqa qyzmetteri, mindetteri barlyǵy da erejede kórsetilgen. Barlyq iste, qaýymdastyq qyzmetinde belsendilik kórsetýi kerek. Jalpy, jarna jylyna bir ret – jeke tulǵalar úshin 5 myń teńge, zańdy tulǵalar úshin 200 myń teńge.
– Qarajat qaıda jumsalmaq sonda?
– Qaýymdastyqtyń ortalyq esepshotyna túsedi. Jınalǵan qarjyǵa birinshiden, shetelden óz kúshimen kele almaı otyrǵan qandastardy elge jetkizý qajet. Ekinshiden, kelgen aǵaıyndardy jańa ortaǵa beıimdeý úshin jumsalmaq. Úshinshiden, shetelde turatyn etnostyq qazaqtardyń balalaryn elimizdiń demalys oryndarynda demaldyrý maqsaty úshin qajet.
– Qazir qansha adamǵa kýálik berdińizder?
– Oblys ákimdigi bekitken kestege saı úsh qala, 10 aýdanǵa baryp qaıttyq. Barlyq jerde qaýymdastyq týraly aıtyp, Jarǵy erejelerin tanystyryp, beınerolık, sıýjetter kórsetip, múshelikke qabyldaý, múshelik bılet tapsyrý is-sharasyn uıymdastyryp jatyrmyz. Nátıjesinde Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna múshelikke 450-deı adam qabyldap, múshelik bılet tapsyrdym.
– Kóshi-qon demekshi, bıyl óńirge qansha otbasy kóship kelmekshi?
– Jalpy, óńirge 1991 jyldan bıylǵy jylǵa deıin 34026 adamy bar 7890 otbasy kóship keldi. Bıyl oralmandardy óńirlik kvotaǵa engizý jónindegi arnaıy komıssııa otyrysy ótip, kvota alatyn adamdar qabyldandy. Bul sanatta О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa jáne Reseıden kelgen 167 adam bar. О́ńirge kóship keletin 460 otbasyna qazir kvota bólindi. Kvotanyń 80-i shetelden keletin etnostyq qazaqtarǵa, 380-i ishki kóshi-qon baǵdarlamasy boıynsha elimizdiń ońtústik oblystarynan qonys aýdarýshy aǵaıyndarǵa arnaldy.
Sonymen birge oblys ortalyǵy aýmaǵyndaǵy Temirjolshylar kentinen – 62 jer telimi, Kenjekól aýylynan – 10 jer telimi bólinip, oralman aǵaıyndar úı turǵyzyp, tútin tútetýde. О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııada turatyn qazaqtardyń balalaryn oblys ortalyǵyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń daıyndyq bólimderinde, kolledjderde bilim alýda. Bıylǵy oqý jylynda da 130-daı jas bilimderin jalǵastyrýda. Bizge bul maqsat úshin oblys ákimdigi men ishki saıasat jáne basqa da basqarmalar, kóshi-qon qyzmeti qoldaý kórsetýde.
– Bolat Zaýytuly, aldyńǵy kóshpen kelgen ózińiz sııaqty bilimdi aǵaıyndar da óńirde qyzmet jasap júr emes pe?
– О́ńirge kelgen aǵaıyndardyń 1593 joǵary bilimdi, 1810 kásibı orta bilimdi, 6584 orta bilimdi, 4277 bastaýysh bilimdi. Muǵalimder sany 877, 412 dáriger, kóbi Reseıde oqyǵan, ánshi, kúıshi, bıshiler, 3563 aýyl sharýashylyǵy mamandary , 9165 adam basqadaı maman ıeleri elge jetti. Oblys boıynsha úsh joǵary oqý ornynda qyzmet etetin 12 oralman oqytýshynyń 2-eýi ǵylym doktory, 4-eýi ǵylym kandıdaty. Memlekettik qyzmette de bar, oblystyq, respýblıkalyq aqparat salasynda 9 oralman jýrnalıstik qyzmet atqarady.
– S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń «Foundation» fakýltetinde bilim alyp júrgen stýdentterdiń jaǵdaılary qalaı?
– «Foundation» fakýlteti jańa formatta bilim berý baǵytynda 2012 jyldyń qyrkúıeginde ashyldy. Fakýltette sheteldik qazaq dıasporasynyń da balalary bilim alyp, qazaqstandyq bilimge beıimdelýde. Qytaıda, Mońǵolııa, О́zbekstan, Túrikmenstanda turatyn qazaqtyń balalary ár jyldary 50-den, 80 baladan daıarlyq kýrsyna qabyldandy. 2014 jyly bilim alǵan tyńdaýshylardyń 29-y elimizdiń joǵary oqý oryndaryna tústi. Bıyl 120 qandasymyzdy daıarlyq kýrsynan ótkizý josparlanýda. Daıarlyq kýrsynyń tyńdaýshylary ýnıversıtet ómirine belsene aralasady. Sporttyq seksııalarǵa, jarystarǵa qatysyp, stýdenttik fılarmonııada án salady. Barlyǵy da «Stýdentter úıinde» turady, 18 myń teńgeden shákirtaqy alady.
– Shette júrgen jastar elge kelse, qazaq kóbeıedi emes pe?
– Biz ýnıversıtet oqytýshylarymen birge sońǵy eki jyl qatarynan Mońǵolııadaǵy qandastarymyzǵa arnaıy baryp túsindirý jumystaryn júrgizdik. Omby oblysynyń aýdandarynda, Altaı ólkesiniń Qulyndy, Býrlınskıı, Slavgrad, Novovarshav aýdandarynda turatyn qandastarymyzdyń usynysy boıynsha mektep oqýshylary arasynda sporttyq kezdesýler, saıystar, aqyndar aıtysyn, óner keshterin uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz. Altaı ólkesiniń Qosaǵash aýdany, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı men Qobda aımaqtaryndaǵy qazaqtardyń tynys-tirshiligimen tanysyp, kezdesýler uıymdastyrýdy, sol jaqtarǵa ózimizben birge kóshpeli kitaphana, mýzeı eksponattaryn aparýdy jáne sporttyq kezdesýler ótkizýdi josparlap otyrmyz.
– Maqsat Mońǵolııada, Qytaıda turaqty túrde turyp qalamyz degen qazaq otbasylarynyń ózderi kelmese de, ul-qyzdaryn elimizge, atamekenge tartý ǵoı?
– Demografııalyq ósim máselesine kelgende − shettegi jastar óz elderine kelip, oqyp-bilim alyp, ornyǵyp, otbasyn quryp – óz elimizdiń qazaǵyn kóbeıtýge úles qossyn. Bastysy osy. Mońǵolııanyń Ulan-Bator, Erdenet qalalarymen mádenı baılanys ornatý, qazaq halqynyń tarıhyna baılanysty kóne qoljazbalar, basqa da tarıhı jádigerlerdi taýyp zertteý maqsatynda Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetimen birlesip ekspedısııaǵa barady. Jýyrda taǵy da jolǵa shyqpaqpyz. Shettegi qazaq jastaryn Otanǵa tartý, elge ákelý maqsaty tur. Tóte jazýdy qoldanatyn Qytaıdan kelgen qandastarǵa alǵashynda qıyndaý tıgenimen, keıin bizdiń álipbıge de úırenedi. Úmitkerler daıarlyq kýrstaryna qujattaryn tapsyryp, elimizdiń ulttyq testileý ortalyǵy ázirlegen suraqtarǵa jaýap berý kerek. Daıyndyqtan ótken soń, joǵary oqý oryndarynyń granttaryn alýǵa múmkindikteri bar. Byltyr 35 jas joǵary oqý ornynyń, 21-i kolledjderdiń grantyn ıelendi.
− Al joldaryńyz bolsyn! Otandastarmen orta tolsyn!
Áńgimelesken
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy