Gazetimizdiń ótken sandarynyń birinde álemge áıgili Tretıakov galereıasynyń eń tańdaýly 50 kartınasy elorda tórine ákelingenin aıtqan edik. Ulttyq mýzeıdiń qabyrǵasynda saltanat qurǵan ekspozısııadan keńestik sýretshi Tatıana Iаblonskaıanyń «Tańerteń» dep atalatyn tanymal týyndysy kózimizge aıryqsha jyly ushyrady.
Olaı deýimizdiń ózindik syry da joq emes. Sýrettegi sulýdyń súıkimdi beınesi óz zamanynda talaı bozbalany ińkár etkenin ákelerimizdiń áńgimesinen aýyq-aýyq estigenimiz bar. Kartına keńes zamanynda oqyǵan aǵa býyn ókilderine jaqsy tanys bolýǵa tıis. О́ıtkeni ol kezeńde bul týyndy jurtshylyqqa keńinen tanymal boldy. Terezeden túsken sáýlemen tań shapaǵyna súısine qaraǵan boıjetken beınesi «Rodnaıa rech» mektep oqýlyǵyna, «Ogonek» jýrnalyna, odan qalsa poshta qaǵazdarynyń muqabasyna da jappaı basylyp jatty. Keńes sýretshileriniń shyǵarmashylyǵy sharyqtap turǵan shaqta tańǵy lepke tamsandyrǵan názik týyndy Iаblonskaıanyń ónerdegi básin barynsha bıiktete tústi.
Dańqty qylqalam sheberiniń kenebinde osydan 64 jyl buryn kestelengen kórkem shyǵarmany bizdiń elimizben baılanystyratyn bir qyzyq oqıǵa bar. Ol bul eńbegin 1949-1955 jyldar aralyǵynda Kıevtegi ózi turǵan páterinde dúnıege ákelipti. Sýrette Tatıana Iаblonskaıanyń tuńǵysh qyzy 13 jastaǵy Lena beınelengen. Sol kezderi balań jigitter úshin kóz súısindirgen ásem beıneni basylym betinen qıyp alyp qabyrǵaǵa japsyryp qoıý sánge aınalǵan. «Tańerteń» kartınasy almatylyq Arsen Beısembınovtiń bólmesinde de ilinip turypty. Arman qyzdy bir kórýge yntyzar bolǵan Arsen, sýrettegi tilsiz beınege es-tússiz ǵashyq bolǵan desedi.
Er jetip, Máskeýdegi Stroganov ýchılıshesine oqýǵa túskende armanshyl jas ózin yntyqtyrǵan qııalyndaǵy arýdy jolyqtyratynyn bálkim sezgen, múmkin sezbegen de bolar?! Alaıda tosyn syıy kóp tirshilik araǵa jyldar salyp qazaq jigitin «Tańerteń» kartınasynyń bas keıipkeri Elena Sergeevnamen dál sol oqý oshaǵynda tabystyrady.
Tatıana Iаblonskaıanyń qyzy da anasynyń jolyn qýyp jan rahatyn býyrqanǵan boıaýlardan izdepti. Alaıda «sheshesiniń yqpalymen oqýǵa túsken» degen kóptiń daýryqpa sózin estigisi kelmegen talapty jastyń ózi týǵan elinen jyraq ketip Máskeýdegi kórkemsýret ýchılıshesine qabyldanǵan beti osy bolsa kerek. Arsen bir topta oqıtyn Elenaǵa bala kúninde sýret arqyly ǵashyq bolǵanyn aıtqanynda boıjetken sener-senbesin bilmepti. Jazǵy demalystardyń birinde ýkraın qyzyn qazaq jerin aralatýǵa ákelgen stýdent jas, arý qyzdyń asqaq armanyn da arý Almatyǵa tańypty. Jan-dúnıesi jarasym tapqan eki jas stýdenttik jyldardyń sońynda otaý qurǵan. Olardyń tamyrynan taraǵan uldary Zańǵar Beısembınov te sýret ónerinde ózine tán órnek salǵanyn kózi qaraqty oqyrman bilýge tıis. Iá, bul shyn máninde bir fılmge arqaý bolarlyq tańǵajaıyp oqıǵa.
Keıin bilgenimizdeı, kartına jurtshylyqtyń ystyq yqylasyna bólengenimen, oǵan avtordyń kóńili asa tola qoımapty. Buǵan talant ıesiniń 1963 jyly Anna Galýshkınaǵa jazǵan hatyndaǵy myna bir joldar dálel bola alady. Hatta sýretshi bylaı baıandaıdy: «Qasıetti galereıanyń qabyrǵasynan taǵy da bir tabylý men úshin zor baqyt. Degenmen óz oıymsha jaýhar galereıadan «Úılený» atty kartınamnyń oryn alǵany durys bolar edi. Bul týyndym «Tańerteń» kartınasyna qaraǵanda jaqsy qabyldanady dep oılaımyn».
Alaıda sýretshiniń shyǵarmashylyq jolyn jalǵaǵan kenje qyzy Gaıane Ataıan: «Anam «Tańerteń» polotnosy týraly bul pikirdi kóńil kúıdiń jetegimen aıta salǵan. О́ner adamy bolǵannan keıin kózqaras pen kóńil kúı ár sáttiń áserine baılanysty qubylady emes pe, bálkim sol kezde anama solaı kóringen bolar. Ol kóńil kúıdiń adamy edi. Máselen, anam óziniń «Nan» dep atalatyn shyǵarmasyn bir kezderi bul jaı ǵana eleýsiz týyndy dese, ómiriniń sońǵy jyldary qalaı degende de bul meniń eń tańdaýly eńbegim dep tebirengeni áli esimde» dep jazypty.
Biz qalaı desek te, shoqtyǵy bıik shyǵarma ýaqyt bederinde óz baǵasyn aldy. Tatıana Iаblonskaıanyń shyǵarmashylyǵy týraly aıtylǵanda kóz aldymyzǵa eń aldymen onyń «Tańerteń» kartınasy elesteıdi. Sýretshiniń ózi kóp eńbekterimniń biri dep qana baǵalaǵan bul týyndy onyń esimin tarıhta qaldyrdy. Ashylǵan terezeden ańqyldaı soqqan tańǵy jupar sulý qyzdy samal bop súıse, endi birde bólme úshin jaryq sáýlemen qulpyrtyp janyńa shuǵylaly shýaq syılaıtynyn qaıtersiz. О́nerdiń bizge beımálim jumbaq syry osynda jatqan shyǵar.
Elordadaǵy Ulttyq mýzeıdegi «Tretıakov galereıasy toptamasynan XX ǵasyrdyń 50 jaýhary» dep atalǵan kórmeniń ashylý rásiminde bul jaıdan habary bar óner súıer qaýymdy erekshe áserge bólegen tarıhı sáttiń kýási boldyq. Kóshpeli kórmeden kartınanyń túpnusqasyn tamashalap, basty keıipkeri Elena Beısembınovamen qaýyshýdyń sáti tústi. Jasy jetpisten asqan keıýana kópshilik aldynda tebirene sóıledi.
– Bul kartınany kórgen saıyn balalyq shaǵyma qaıta oralǵandaı kúı keshemin. Ana qushaǵynda, týǵan úıimde alańsyz asyr salǵan bala kóktemdi kóz aldyma ákeledi. Meniń anam ǵajap sýretshi edi. Onyń baladaı taza jan dúnıesin osy eńbeginen kórýge bolady. Bul tereze onyń bolmysynyń terezesi sııaqty. Tań úmit pen qýanyshtyń jarshysy, jaryq pen sáýlege, tazalyq pen mahabbatqa toly shýaqty sát. Kezinde myńdaǵan oqýshy oqýlyqtaǵy osy sýretke qarap shyǵarma jazdy. Munyń bári men úshin úlken baqyt. Bul kartına meniń taǵdyryma áser etti. Máskeý armandaryma jol ashty. Taǵdyrymnyń tátti syıymen tabystyrdy. Al bar ómirim qazaq dalasynda ótti. Bul meniń ekinshi otanym, – deıdi ol.
Kóz tartar sulýlyǵyn ury jyldarǵa urlatsa da keıýananyń keıpinen, árbir sóılegen sózinen bıik parasattyń, tazalyqtyń lebi esedi. Aıtqanynan syr túıip, kerýen oıdyń kemesine minip qaıttyq. Degdar ónerge degen súıispenshilik tań shapaǵyna shomylǵan tanys qyzben bizdi alǵash ret osylaı qaýyshtyrdy...
Tań shapaǵyna shomylǵan tanys qyz...
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY