Tilektes Espolov: Zamanaýı tehnologııalar eńbek ónimdiligin arttyrady

Eńbek ónimdiligi deńgeıine óndiristik-tehnıkalyq bazany jaqsartý, adam resýrsy men uıymdastyrýshylyq basqarý tetikterin damytý faktory áser etetini belgili. Sońǵy 5 jylda aýyl sharýashylyǵynda bir jumysshyǵa óndirilgen ónim kólemi shamamen 3,6 myń AQSh dollar ǵana.

Damyǵan elderde bul kórsetkish orta eseppen 50-70 myń dollardy quraıdy. Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memle­ket­tik baǵdarlamasynda eńbek ónim­di­liginiń kórsetkishi 2015 jyly aýyl sharýashylyǵymen aınalysa­tyn ár adamǵa shyqqanda 1,2 mln teń­ge­den kelse, bul kórsetkishti 2021 jylǵa qaraı 3,9 mln teńgege arttyrý belgilengen. 

Búginde sharýashylyqtardyń basym bóligi ǵylymı negizdelgen agro­tehnıkalyq sharalardy tıimdi qol­danbaıdy. Mysaly, ósimdik sha­rýashylyǵynda eńbek ónimdiliginiń tómen bolýyna tuqym sapasy, tehnıkamen jaraqtandyrý, tyńaıtqysh pen ósimdik qorǵaý quraldaryn qoldaný deńgeıiniń tómendigi áser etedi. Alqaptarǵa 20 paıyzǵa deıin úshinshi reprodýksııadaǵy nashar tuqymdar sebiledi. Zertteýler nátıjesinde anyqtalǵandaı, dándi daqyldardyń 2,5 paıyzy aýrýmen zaqymdalǵan, 2,2 paıyzy qaýipti organızmdermen jáne 23,4 paıyzy aramshóptermen zaqymdanýda. Aýylsharýashylyq kásipkerleri aınalymdaǵy qarjynyń joqtyǵynan tómen sapaly tuqym satyp alady nemese tuqymdyq materıal retinde ózi óndirgen taýarlyq dándi paıdalanady, sonyń saldarynan tuqymdyq materıaldyń sapasy tómendeıdi. Elıtalyq tuqymdy paıdalanǵan fermerler ony reprodýksııalamaıdy, ónimin taýar retinde satyp jiberedi. Bul jaǵdaı tuqym sapasyn arttyrý úrdisin tejeıdi. О́tken jyldyń esebi boıynsha elimizde 368,4 tonna mıneraldyq tyńaıtqysh paıdalanyldy. Bul ǵylymı negizdelgen norma boıynsha tyńaıtqysh paıdalaný kóleminiń 14 paıyzyn ǵana quraıdy. 

Elimizde aýylsharýashylyq ta­ýar óndirýshilerin zamanaýı tehnıkamen qamtamasyz etý máselesi erekshe qol­daýdy qajet etedi. Qazirgi qolda­nystaǵy aýylsharýashylyq tehnı­ka­larynyń 70 paıyzynyń paıdalaný merzimi 10 jyldan asyp ketken, al mashına parkiniń jańartylý kórsetkishi jylyna 1-2 paıyzdy ǵana quraıdy. Nátıjesinde sharýashylyqtar fızı­ka­lyq jáne moraldyq turǵydan eskir­gen tehnıkamen jumys isteýge májbúr. Ortańqol aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri qymbat baǵamen aýylsharýashylyq tehnıkasynyń 97 paıyzyn sheteldik óndirýshilerden satyp alady. Osyndaı kedergiler mol ónim alýǵa tusaý bolyp otyr.

Teh­nıkalyq qamtamasyz etýdi joǵarylatý maqsatynda lızıngtiń paıyzdyq jarnasyn sýbsıdııalaý, alynatyn tehnıkany ınvestısııalyq sýbsıdııalaý, qarjy ınstıtýttaryn qorlandyrý qajet. Sol sebepti memleket 2022 jylǵa qaraı aýylsharýashylyq tehnıkalary parkin jaqsartyp, jańa tehnıkamen jaraqtandyrýdy 6%-ǵa kóterýdi kózdep otyr.

Aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin arttyrýdyń taǵy bir joly – álemdik trendke aınalǵan dálme-dál eginshilikti óndiriske engizý. Máselen, dálme-dál eginshilikti óndiriske engizýden respýblıka boıynsha bıdaıdy ósirý barysynda onyń ónimdiligin 13 s/ga-dan 25 s/ga arttyrýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy tómen ónimdiliktiń taǵy bir sebebi, sharýalardyń bilim deńgeıiniń tó­mendigi, agrotehnıkalyq ádisterdi bil­meýi, maldy ustaý jáne kútý-jaıǵaý boıynsha talaptardyń buzy­lýy. Júrgizilgen esep boıynsha, 13 myńnan asa aýylsharýashylyq taýar­ óndirýshiniń 12%-y ǵana agrar­lyq mamandyq boıyn­sha joǵary jáne orta bilimnen joǵary bilim­de­ri bar. Elimizdiń fermerlik sha­rýa­shylyqtarynda 136 myńnan asa adam jumys isteıdi, bazalyq agrarlyq bilimi barlyǵyn aıtpaǵanda, onyń tek 22%-y joǵary jáne orta bilimnen joǵary bilimderi bar. Bul – saladaǵy tómen eńbek ónimdiligi sebepteriniń tolyq emes tizimi. 

Túıindi máselelerdi sheshý úshin «Agroónerkásiptik keshendi damy­týdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy» negizinde aýyl sharýashylyǵy kásipkerlerin memlekettik qoldaý baǵytyndaǵy qarjylyq sharalarǵa birqatar ózgeris engizildi. Buǵan paıyzdyq mólsherlemeni qalpyna keltirý, ınvestısııalyq sýbsıdııa­laý­dy jetildirý, agrarlyq taýarlyq jáne qarjylyq, kolhat júıesin engizý, sýbsıdııanyń tıimdiligin arttyrý, «QazAgro» arqyly qarjy ıns­tıtýttaryn qorlandyrý, agro­saq­tandyrýdy jetildirý, nesıelik serik­testik júıe men kepildendirý ıns­tıtýttaryn damytý, sonymen birge salyq salýdyń ońtaıly reji­min qamtamasyz etý jatady. Bul jer­degi negizgi maqsat – aýyl sharýa­shylyq taýar óndirýshilerin qarjy­lan­dyrýdyń qoljetimdiligin arttyrý. 

Halyqaralyq tájirıbe kórsetken­deı, Aýstralııa, Argentına, Jańa Zelandııa, Kanada jáne basqa elderde ishki básekelestikti damytý maqsatynda aýyl sharýashylyǵyna sýbsıdııany kóp kólemde bólmeıdi. Kóptegen elderde aýyl sharýashylyǵyna sýbsıdııa ­bólý múlde joq. Sýbsıdııalaýdyń mun­daı erejesi Qazaqstan úshin qolaı­­syz. Agroqurylymdardyń, orta jáne shaǵyn sharýashylyqtardyń tabys deńgeıi áli tómen. Sondyqtan bóli­­netin sýbsıdııalar aýyl sharýa­shy­­lyǵy taýar óndirýshilerin ynta­lan­dyrýy jáne jer men eksport ónim­diligin arttyrýy tıis. Qazirgi bol­jam boıynsha 2022 jylǵa qaraı qazaq­standyq kásipkerler tehnıkaǵa sa­lynatyn ınvestısııa kólemin jyl saıyn 6%-ǵa jańartý qarqynymen 273 mlrd teńgege jetkizetin bolady.

Agroónerkásiptik keshen sýbek­ti­lerine salyq salýdy jeńildetý, talap etiletin qujattar sanyn qysqartý, agrosaqtandyrý júıesin jetildirý sııaqty salany ońtaılandyrý sharalary aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin mańyzdy yntalandyrý bolmaq. Sońǵy kezderi salyqtyń barlyq túrin aýys­tyratyn «Biryńǵaı aýylsharýashylyq salyǵyn» engizý máselesi jan-jaqty talqylanýda. Bul salyq esebin jeńildetýge yqpal eter edi. Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri úshin kooperatıv pen músheleri arasyndaǵy ishki tranzaksııalarǵa, sonymen birge qatysýshylary arasynda bólinetin tabysqa salyq salynbaıdy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy salyq salý júıesindegi osyndaı ózgerister saýda jelileri arqyly satylatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemin ulǵaıtýǵa jáne kooperasııalardyń tıimdi jumys jasaýyna oń yqpal etedi. 

Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda ekonomıkany jedeldetilgen tehnolo­gııa­lyq jańǵyrtýǵa, sandyq tehnologııa negizinde jańa ındýstrııa­ny qalyptastyrýǵa baılanysty naqty mindettemeler júktedi. Agro­ónerkásiptik keshendi sıfrlan­dyrý­dyń maqsaty eńbek ónimdiligin jáne aýyl sharýashylyǵy úshin IT- sheshimderdi damytýda sıfrly tehnologııalardy engizý jáne bıznes ortany tartý tıimdiligin arttyrý. Qazirgi ýaqytta Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıver­sıteti Ulttyq zertteý ýnıver­sı­tetine transformasııalaný aıasynda ınnovasııalyq áleýetin arttyryp keledi. Sheteldik ozyq tehnologııalar men jańa bilimdi tartý jáne ony qazaqstandyq jaǵdaıǵa beıimdeý, ǵylymı-zertteý nátıjelerin óndiris­ke engizý, memlekettik-jekemenshik seriktestiktiń quraldaryn tájirıbede qoldaný, agroónerkásiptik keshenniń basym baǵyttaryn damytý maqsatynda ýnıversıtet janynan 2015 jyly ashylǵan Agrotehnologııalyq hab aıasynda nátıjeli jobalar iske asyrylýda.

Bıyl Azııalyq damý bankiniń, Mıchıgan shtaty ýnıversıteti men Nıderlandynyń Delf ýnıversıteti qoldaýymen osy Hab bazasynda Sý resýrstaryn ıntegraldy basqarý ortalyǵy quryldy. Sý haby ınnova­sııalyq tehnologııalardy qolda­na otyryp, sý resýrstaryn ońtaı­lan­dyrý jáne basqarýmen baılanys­ty keshendi máselelerdi sheshýmen aınalysady. 2018-2019 jyldarǵa arnalǵan jobalar aıasynda sý deńgeıi kóterilýin modeldeýdiń spýtnıktik taldamasyn júrgizý jáne sıfrly júıeler kómegimen Astana jáne Almaty qalalaryndaǵy sý tasqynynyń erte aldyn alý jáne áreket etý júıelerin qurý júzege asyrylýda.

Osyndaı júıeler AQSh, Brazılııa jáne basqa elderde tabysty qoldanylyp keledi. Buǵan qosa ýnıversıtette AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birge taldaýdyń sıfr­ly algorıtmdik júıelerin qoldana otyryp, jaıylymdyq jerlerdiń tozýyn baǵalaý ádisterin zertteý jáne engizý jobasy júzege asyrylýda. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń tikeleı aınalysyp kele jatqan baǵyttarynyń biri fıtosanıtarlyq táýekelder. Bul – agrarlyq sektordyń damýyna kedergi bolatyn mańyzdy synı faktorlardyń biri. Mysaly, 2011 jyldan bastap jemis aǵashtarynyń bakterııalyq kúıigi qaýipti aýrýy jemis baqtaryna qater tóndirýde. Bul aýrý Qazaqstanda tirkelgennen bastap 7 jyldyń ishinde taralý aımaǵyn 40 ese keńeıtti. Bakterııalyq kúıik óziniń áleýetti zalalymen elimizdegi barlyq baý-baqsha úshin jemis aǵashtarynyń belgili aýrýlaryn qosa eseptegende eń qaýiptisi. О́ıtkeni zaqymdaný sátinen 2-3 jyl ótkennen keıin aǵash tolyq joıylady. Osy máseleni sheshý úshin Agrotehnologııalyq hab alma ónimderi boıynsha quzyretti ortalyq sanalatyn Kornel ýnıversıteti maman­darynyń tájirıbesin qoldaný­da. Bakterııalyq kúıiktiń negizi oshaǵy shetelderden tasymaldanatyn juqpaly materıaldar bolyp tabylady.

Bakterııalyq kúıikti jeke sapaly kóshet materıaldar bazasyn (tálimbaq) qurý arqyly ǵana joıýǵa bolady. Sol úshin Kornel ýnıversıtetimen birge bakterııalyq kúıikke tózimdi seleksııalyq materıaldardy qoldana otyryp, Qazaqstanda vırýssyz tálimbaq qurý josparlanýda. Qazirgi tańda elimizde kóshetterdi lısenzııalaý, transfertteý jáne jergilikti jaǵdaıǵa beıimdeý máseleleri talqylanýda. Karantındik obektiler tizimine «jataǵan ý ke­kire» aramshóbi de qosyl­dy. Bul egistik alqaptarǵa zııa­nyn tıgizip, fıtosanıtarlyq táýe­kelder týǵyzýmen qatar, daqyldardy tabıǵı aýdandarynan yǵystyrady. Aýmaqtyń jataǵan ý kekiremen zaqym­dalǵany anyqtalǵan kezde kásip­oryndar aramshópti tolyq joıyp,­ karantındi alyp tastama­ıynsha, astyq jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaý múmkindigin joǵaltady.

Ý kekire aramshóbi qazir Qazaqstannyń barlyq aýmaǵynda taralyp, 4 myńnan astam aýylsharýashylyq qurylymdary zaqymdalǵan. Osy aramshópti aýqymdy oqshaýlaý jáne joıý onymen kúresýge arnalǵan jańa tehnologııalar men ádistemelerdi qoldaný arqyly ǵana múmkin bolady. Shegirtkeden keletin aýrýlardyń aldyn alý men ony erte anyqtaýdy júıeleýge qatysty jumystar júrgizilip jatyr. Mıchıgan shtatynyń ýnıversıtetimen birge ósimdikterdiń, jan-janýarlar men qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn jyldam ári dál taldaı alatyn sensorly mobıldi júıeni synaqtan ótkizýdemiz. Alynǵan nátıjeler Mıchıgan ýnıver­sıteti ǵalymdary daıyndaǵan algo­rıtmdik qoldanystaǵy arnaıy serverde óńdeledi.

Qazaqstannyń agrarlyq sektory qurǵaqshylyqtan 5 jylda 2 ret, al qatty qurǵaqshylyqtan 6 jylda 1 ret azap shegedi. Sondyqtan aýyl­sharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligine qatysty aýytqýlar bir jylda 30 paıyzǵa jetýi múmkin. Bıyl AQSh Aýylsharýashylyq mınıstrligi, Islam banki jáne IýNESKO-nyń qoldaýymen Klımattyq hab qurý josparlanǵan. Klımattyq hab jan-jaqtan alynatyn aýa raıy aqparattaryn biriktire otyryp, derekterdi salystyryp, arnaıy saraptama jasaıtyn bolady.

2017-2020 jyldarǵa arnalǵan «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn oryndaý maqsatynda respýblıkamyzdyń agroónerkásiptik keshenin sıfr­landyrý boıynsha ýnıversıtette «Sıtýasııalyq ortalyq» quryldy. Ortalyq aýylsharýashylyq ahýaly týraly derekterdi toptastyratyn GIS tehnologııalardy qoldanýda. Onda aqparattarǵa mashınalyq taldaý men kólemdi málimetterge saraptama júrgiziledi. Búginde eńbek ónimdiligi men onyń damý turaqtylyǵyn arttyrýǵa qatysty aýylsharýashylyq salasyndaǵy ózekti máselelerdi ıntellektýaldy sıfrly sheshimder arqyly sheshýdiń ýaqyty keldi. Ortalyq ozyq bilim men ınnovasııalyq ǵylymdy toǵystyryp, aqparattyq tehnologııalar men bilikti mamandar tájirıbesin iske asyratyn ıntellektýaldy alańǵa aınaldy.

Elbasynyń tapsyrmasymen ýnıversıtette Qazaqstan-Belarýs agroınjenerlik ınnovasııalyq ortalyq, ósimdikterdi mıkroklonaldy kóbeıtý, sút ónimderiniń referentti zerthanasy tárizdi jańa ınnovasııalyq ortalyqtar men zerthanalar ashylyp, ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilýde. Ýnıversıtet ujymy qazirgi kezde «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasyn» iske asyrý úshin, arnaıy is-sharalar josparyn ázirlep, sol josparǵa sáıkes júıeli jumys atqarýda.

Bes bastamadaǵy mańyzdy máseleniń biri – bıylǵy oqý jylynda stýdentterge arnalǵan bilim berý granttaryn 20 myń birlikke kóbeıtý kózdelgen. Onyń 11 myńy aqparattyq tehnologııa, robot tehnıkasy jáne nanotehnologııalar salasyndaǵy ınjener mamandardy oqytýǵa baǵyttalmaq. Qalǵan 9 myń granttyń 6 myńy magıstratýra men doktorantýrada bilim jetildirýge arnalmaq. Tehnıkalyq mamandyqtarǵa kóp granttyń bólinýi ýnıversıtet ujymyn ǵana emes, aýyl jastaryn da qýantyp otyr.

Ǵylym-bilim-óndiris ıntegrasııa­syn iske asyryp, jańa tehnologııalardy ıgerý – búgingi basty talap. Qazaqstannyń agrarlyq salasynyń syrtqa ónim shyǵarý múmkindigi mol. Eksportty kúsheıtý úshin bul múmkindikti jiberip almaýymyz qajet. Sondyqtan agroónerkásiptik keshendegi eńbek ónimdiligin arttyrý aýylsharýashylyq salasyn ınnovasııalyq baǵytta damytýdyń basty ustanymyna aınalýy tıis.

Tilektes ESPOLOV, 

Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory,  UǴA akademıgi