№ 13 syn-qater

Turǵyndar ómir sapasynyń kúrt nasharlaýy, eńbekaqynyń, zeınetaqy men áleýmettik járdemaqylardyń árkez keshiktirilýi О́MIR SAPASY

Birinshi kezekte, meniń kózqarasymsha, memlekettik organdardyń retteýshi rólin kú­sheı­tip, taýarlar men qyzmet kórsetýler kóleminiń ulǵaıýyna sáıkes kelmeıtin baǵa­lar­dyń beı-bereket ósýin toqtatýǵa kúsh salý qajet. Bul qarjylyq tepe-teńdikti qam­tamasyz etip, ekonomıkany turaqtandyrýǵa, az qamtamasyz etilgen turǵyndardy áleý­mettik qorǵaýǵa, eńbekshilerdi jappaı kedeıshilikten arashalap qalýǵa múmkindik berer edi. Biz reformalardyń alǵashqy kezeńinde jiberilgen qıǵashtyqtardy alastaýǵa tıispiz.

Nursultan Nazarbaev. Demokratııalyq qoǵam qurý jáne naryqtyq ekonomıkaǵa ótý problemalary týraly Qazaq televızııasynan sóılegen sózinen.

Almaty qalasy, 1992 jylǵy 22 qazan

Qazaqstan 90-shy jyldardyń ortasynda tap bolǵan ótpeli kezeńdegi daǵdarys respýblıkanyń barlyq áleýmettik jetistikterin apat shegine aparyp qoıdy. Kún ótken saıyn kú­sheı­gen ınflıasııa turǵyndardyń barlyq qarjylyq jınaqtaryn qun­syz­dandyryp jiberdi. Kóptegen Qazaqstan azamattarynyń zeınet­aqysy men eńbekaqysy ómir súrý deńgeıinen anaǵurlym tómen bolyp shyq­ty. Osynyń barlyǵy Qazaqstan tur­ǵyn­darynyń aıtarlyqtaı bóligi­niń, birinshi kezekte, zeınetkerler men múgedekter ómir sapasynyń shuǵyl quldyraýyna alyp keldi.  Sarapshylardyń baǵa­laýy­­na sáıkes, 1991 jyly Qa­zaq­stan­­da turǵyndardyń 10 pa­ıyz­dan kem emes bóligi kúrdeli ma­terıaldyq jaǵ­daı­da qalyp qoı­dy. Al 1993 jyldyń basynda Qa­zaq­stan tur­ǵyndarynyń 50 pa­ıyzy kedeı­shiliktiń tómen­gi she­ginde tursa, turǵyn­dar­dyń túr­li top­tarynyń ara­syndaǵy ómir súrý kórset­kishteri jedel al­shaqtaı tús­ti. О́mir súrý prob­le­ma­lary Qazaq­stan tur­ǵyn­dary­nyń basym bó­liginiń al­dy­nan ótkir shyqsa, bul ómir súrý deńgeıi kórset­kishinde aıqyn baıqaldy. Sóıtip, 1994 jyly tur­ǵyn­­dardyń jan basyna shaq­qan­daǵy ortasha tabysy respýblıka bo­ıyn­sha 408 teńgeni ǵa­na qu­rady. Bul kórsetkish qa­lalyq jerlerde 560 teńge, al aýyl­darda 257 teńge bol­dy. Tek eń az tutyný bıýd­jetiniń azyq-túlik bóligi ortasha al­ǵan­da 1170 teńgeni ǵana qu­r­a­ǵanyn eskersek, jaǵ­daı­dyń qan­sha­lyq­ty kúrdeli bolǵanyn túı­si­ný qıyn emes. Osylaısha jan basyna shaqqandaǵy tabys eń az tutyný bıýdjeti qunynyń tek 17,4 paıyzyn ǵana qurady. Ekonomıkany túbegeıli re­formalaý eńbek qaty­nas­tary salasyndaǵy jaǵdaıdyń kúr­de­lenýine ákeldi. Jańa eko­no­mı­kalyq jaǵdaılarda kóp­te­gen uıymdardyń qarjy­lyq múm­kindigi shekteýli eken­digi anyq­tal­dy. Osynyń sal­dary­nan tur­ǵyndardyń ómir súrý deń­geıi kúrt nasharlap, eńbek­aqy, zeınetaqy men jár­dem­aqy jú­ıeli túrde keshiktiriletin bol­dy. 1998 jyldyń 1 qańtaryna atalǵan tólem­der­ge qaryz 36,9 mlrd. teńgege jetti. Eńbekaqy­ǵa, zeınetaqy men áleýmettik tólemderge qa­ryzdy óteý maq­satynda Qa­zaqstan Respý­b­lı­ka­synyń Úki­­meti Dúnıejúzilik bankten kúrdelendirilgen shart­tar boıynsha kredıt alýdyń sha­ralaryn qarastyrdy. Jumyssyzdar sanynyń eń ulǵaıý shyńy 1996-1999 jyl­­­dardyń úlesine dóp keldi. Bul ekonomıkany refor­ma­laý­dyń bastapqy kezeńinde kásiporyn­dar­dyń eńbekpen qamtýdy ret­teýdiń túrli sha­ra­laryn qol­danýyna, ıaǵnı, jumys kestesin qysqartýǵa, qamtylmaýdyń ýa­qytsha pishinderine, jumys isteıtinder sanyn azaıtýǵa alyp kelgen jumyssyzdar sanynyń ósýi­men baılanysty boldy. Toqtap qalǵan kásip­oryn­dardy ońaltý maqsatynda zań­­dy negizde shetel ınves­tı­sııalaryn tartý úshin jaǵ­daı­lar jasala bastady. Barlyq óńirlerde qatań jáne keń qol­danylmaıtyn sharalar qa­byl­daý quqy berilgen jedel ju­mys toptary quryldy. Iri so­ma­daǵy kredıtorlyq jáne de­bıtorlyq qaryzdary bar jáne saýyǵý prespek­tı­va­lary joq kásiporyndarǵa bankrot­tyq pro­sedýralary qoldanyldy. Qabyldanǵan sharalar eń­bekaqyǵa qaryzdy aıtar­lyq­taı qysqartýǵa (1999 jylǵy 6,4 mlrd. teńgeden 2011 jyl­ǵy 1 qyrkúıekte 1,6 mlrd. teń­gege deıin) múmkindik berdi. Osy­laısha, eńbek qa­ty­nas­taryn turaqtandyrýǵa qol jet­kizilip, eńbek qaýipsizdigi men ony qor­ǵaýdy qamta­masyz etýdiń, áleý­mettik áriptestikti damytýdyń quqyqtyq arqaýy quryldy; mem­leket azamattardyń eńbek salasyndaǵy negizgi quqyq­tary men bostan­dyqtaryn jú­zege asy­rýdyń garanty retinde kórindi. Áleýmettik tólemderge (zeınet­aqy, járdemaqy) óse túsken suranys turǵyndardy áleýmettik qorǵaýdyń, jáne birinshi kezekte, zeınetaqymen qamtamasyz etýdiń qoldanystaǵy jú­ıesin modernızasııalaý qajettigin kór­setip berdi. 1997 jyly júr­gi­zilgen zeı­netaqy reformasy Qazaq­standa tur­ǵyndardy áleýmettik qor­ǵaýdyń kóp deńgeıli júıesin kezeń-kezeńimen qu­rýǵa ınstıtýttyq alǵy­shart­tar ja­sa­d­y. 1998 jyldyń 1 qań­tarynan zeı­net­aqymen qamta­ma­syz etýdiń aralas júıesi engizilse, zeınetaqymen qam­ta­masyz etýdiń oń­taıly tásiline jaýapkershilikti memleket pen jumysshy teń bólisýge negizdelgen memlekettik úlestirýshi já­ne jınaqtaýshy júıe quryldy. Elimizde zeınetaqy júıesi refor­ma­lan­ǵan 13 jyl ishinde zeı­net­aqy jú­ıe­sin reformalaýda to­ly­­qandy kóp deńgeıli zeınetaqy jú­ıe­sin qurý úshin tujyrymdamalyq jáne nor­ma­tıvtik-quqyqtyq arqaý qa­lyp­­tas­ty­ryl­sa, jınaqtaýshy zeı­netaqy júıe­si­niń ınfraqurylymy qurylyp, da­myp keledi, zeınetaqy jú­ıesin bas­qarýda aıtarlyqtaı táji­rıbe jı­naqtaldy. 1998 jyldan bastap áleýmettik qamsyzdandyrýǵa teń quqyqty qam­ta­masyz etý úshin buryn múge­de­k­ti­gine jáne asyraýshysynan aıry­lýy­na baı­la­nysty eńbek ótili men eń­bekaqy­sy­na táýeldi turǵyda taǵa­ıyn­dalǵan zeı­netaqyny almas­ty­ra­tyn memlekettik áleýmettik jár­dem­aqy engizildi. 2005 jyldyń qańtary­nan bastap elimizde mindetti áleý­met­tik saqtandyrý júıesi jumys isteıdi. Ol jumys isteıtin aza­mat­tardy qosymsha qorǵaýdy qam­ta­masyz etedi. Qamtamasyz etý úderisi tólenetin áleý­mettik aýdarylym­dar­dyń kólemi men uzaqtyǵyna tikeleı baı­lanysty jáne áleýmettik táýe­kel­de­r­di de qarastyrady. Qazaqstanda júrgizilgen reformalar nátıjesinde Qazaqstanda áleýmettik tó­lem­der alatyn túrli kategorııalardyń j­e­ńildetilgen jáne artyqshylyq berilgen júıelerin ońtaılandyrý júzege asy­ry­lyp, arqaýlyq, mindetti (ortaq jáne jı­naq­talǵan) jáne erikti turǵydaǵy kóp deń­geıli júıe qurylyp jumys isteı bastady.  2011 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵ­daı bo­ıynsha zeınetkerler sany 1 719,9 myń adam­dy qurady. Sonymen qa­tar, zeınet­aqy júıesin retteýdiń zańna­ma­lyq arqaýy men áleýmettik qamsyz­dan­dyrýdyń jáne áleýmettik saqtandyrýdyń júıeleri qu­ryl­dy. Áleýmettik baǵ­dar­lamalardy qar­jy­landyrý turaqty túrde ulǵaıyp keledi. Zeınetaqy tólemderiniń ósimi de qam­ta­masyz etilip otyr. 11 jyl ishinde (2000- 2011 jyldar) zeınetaqy­nyń eń az kólemi 7 ese (3 500-den 24 047 teńgege deıin), ortasha kólemi – 8 ese (4 462-den 35 727 teń­gege deıin), zeınetaqy­nyń joǵary kólemi 6,4 ese (8 156-dan 52 226 teńgege deıin) ósti. Buǵan qosa, eńbekke aqy tóleý júıe­sin jetildirý boıynsha sharalar qa­byl­da­nyp, bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eń­bekaqy kólemi kezeń-kezeńimen ósirilip keledi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­denti­­niń Joldaýlaryna sáıkes (2005 jyl­­ǵy, 2008 jylǵy) memlekettik qyz­met­shiler men bıýdjet salasy qyzmet­ker­leriniń – muǵalimderdiń, dárigerlerdiń, má­denıet qyzmetkerleriniń, áleýmettik qam­tamasyz etý salasy qyzmetkerleriniń, t.b. eńbek­aqy­lary ortasha eseppen: 2006 jyldyń 1 shildesinen 32 paıyzǵa; 2007 jyldyń 1 qańtarynan 30 paıyzǵa; 2009 jáne 2010 jyldary jyl saıyn 25 paıyzǵa; 2011 jyldyń 1 shildesinen 30 paıyzǵa ósirildi. Nátıjesinde eńbekke aqy tóleýdiń deńgeıi joǵarylady. Sóıtip, el boıynsha ortasha aılyq nomınaldy eńbekaqy tutastaı alǵanda 2000 jylǵy 14 374 teńgeden 2011 jyldyń qańtar-shildesinde 84 187 teńgege deıin artty. Ekonomıka salasynyń yrǵaqty damýy eńbek rynogyndaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa múmkindik jasady. Eger 1996 – 1999 jyldary Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 13 jáne odan da kóp paıyzyn qurasa, 2010 jyly jumyssyzdyq deńgeıi ortasha alǵanda 5,8 paıyz boldy.  Tutastaı alǵanda, ekonomıka ósimine sáıkes Qazaqstan turǵyn­dary­nyń ál-aýqaty da jaqsardy. Eger 1993 jyly jan basyna shaqqandaǵy IJО́ shamamen 700 AQSh dollaryn qurasa, 2010 jyly bul kórsetkish 9 000 AQSh dol­larynan asyp túsip, 13 esege jýyq ósti. Álemdik tájirıbe kórsetip otyr­ǵanyndaı, táýelsizdikteriniń alǵashqy 20 jylynda álemniń eshbir eli mundaı nátıjege qol jetkize almapty. Ońtústik Koreıa sekildi damyǵan elde egemen damýdyń alǵashqy 20 jylynda  jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese artqan. Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý jyldarynda el turǵyndarynyń ómir sapasy aıtarlyqtaı jaqsardy. Osy jyldar ishinde ekonomıka ósimi zeınet­aqy, eńbekaqy, áleýmettik járdemaqy kólemderin arttyrýǵa múmkindik berdi. Res­pýblıka táýelsizdigi jyldarynda ortasha eńbekaqy birneshe ese ósti. Eń az eńbekaqy 15 esege artty. Zeınetaqy kólemi aıtarlyqtaı kóbeıdi.