№15 syn-qater

Týýdyń kúrt quldyraýy, demografııalyq daǵdarys jáne turǵyndardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵynyń tómendeýi Ulttyq qaýipsizdiktiń jetekshi dárejesin kúshti demografııalyq jáne mıgrasııalyq saıasat ilgeriletýi tıis. Eger, bizdiń memlekettik organdar atalǵan máselege bu­ryn­ǵy­synsha súlesoq qa­raı­tyn bolsa, onda biz HHI ǵasyrǵa Reseıdiń artynan «demo­gra­fııa­lyq krest» jaǵ­da­ıyn­da enetin bolamyz. О́ıtkeni, mundaı jaǵdaıda turǵyndar sany syrtqy mıgrasııa úderisteri esebinen ǵana emes, sondaı-aq tabıǵı ósimniń kemýi saldarynan da azaıatyny túsinikti. Bul úrdis shuǵyl túrde toqtatylýy tıis.

Nursultan Nazarbaev.

Qazaqstan halqyna arnalǵan «Qazaqstan-2030» Joldaýynan.

Almaty qalasy, 1997 jylǵy 10 qazan.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bizdiń elimiz týýdyń kúrt qul­dyraýymen jáne demografııalyq daǵdaryspen betpe-bet keldi. Muny tu­tas memlekettiń ydyraýymen baılanysty ekonomıkalyq jáne basqa baı­lanystardyń buzylýy týyndatsa, ol óndiristiń kúrt tómendeýine, ju­mys­syzdyqtyń artýyna, ómir sapasynyń nasharlaýy men azamat­tardyń elden kóptep ketýine alyp keldi. Qazaqstan qatal demografııalyq daǵ­darys­tyń tabaldyryǵynda qaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy eldiń barlyq turǵyndary úshin kúrdeli kezeń boldy. Táýelsizdik alar tusta, 1991 jyly, Qazaqstan Respýblıkasynyń turǵyndary 16,9 mln. adamdy qurady. Munda 1000 adamǵa shaqqandaǵy ólim-jetim 8,0 paıyzdy, týý 21,0 paıyzdy, turǵyndardyń tabıǵı ósimi 13,0 paıyzdy qurady. Turǵyndardyń ortasha jasynyń uzaqtyǵy 68,6 jyl boldy. Táýelsizdik alǵannan keıingi kelesi onjyldyq kezeńde, ıaǵnı 2000 jylǵa qaraı el halqy 12,5 paıyzǵa kemip, elde 14,8 mıllıon adam qaldy. О́lim-jitim 1000 adamǵa shaqqanda 8,0-den 10,1-ge deıin ósti. Týý da azaıyp, 14,7 bolsa, sáıkesinshe, turǵyndardyń tabıǵı ósimi de tómendep, 1000 adamǵa 4,6-ny qurady. 2004 jyly turǵyndardyń ortasha ómir súrý jasy 66,14 jyl boldy. 2010 jyly qazaqstandyqtardyń ortasha ómir uzaqtyǵy 2004 jylǵy kórsetkishten 2 jylǵa asyp túsip, 68,4 jyldy qurady. Eldi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi strategııasynda turǵyndardyń kútilip otyrǵan ortasha ómir jasynyń uzaqtyǵyn 72 jasqa deıin ulǵaıtý, ana men bala ólimi deńgeıin 2 esege deıin tómendetý, turǵyndardyń jalpy ólim-jitimin 30 paıyzǵa azaıtý týraly mindet qoıylǵan bolatyn. Sonymen bir mezgilde, áleýmettik salany damytý, demo­grafııalyq ahýaldy jaqsartý, týýdy yntalandyrý men ana men balany qoldaý máseleleri Táýelsizdiktiń 20 jyly boıyna memlekettik saıasattyń basym baǵyttarynyń biri qatarynda bolyp keldi. 2003 jyldan bastap balaly otbasy­laryn qoldaýǵa baǵyt­talǵan bıýdjettik qarjylandyrý sharalary 20 eseden astamǵa ulǵaıdy. Máselen, 2010 jyly bala týýyna oraı tólenetin járdemaqy úshin memleket 15,0 mlrd. teńge, al balany baǵyp-kútý úshin 19 mlrd. teńgeden astam qarjy baǵyttady. Eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń jaq­sarýyna baılanysty densaýlyq saqtaý júıesin qarjylan­dyrý 2002 jyly IJО́-niń 1,9 paıyzynan 2010 jyly 3,2 paıyzyna (566,9 mlrd. teńge) deıin ulǵaıdy. Ekonomıkalyq ahýaldyń artýyna oraı, áleýmettik saladaǵy zańnama údemeli qarqynmen jetildirilip otyrdy. Memleket qabyldaǵan sharalar nátıjesinde medısınalyq-demo­grafııalyq statıstıkada oń ózgerister kórinis berdi. 2011 jyldyń 1 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasy tur­ǵyndarynyń sany 2000 jylmen salystyrǵanda 9,6 paıyzǵa artyp, 16,4 mln. adamdy qurady. О́lim-jitim kórsetkishi 1000 adamǵa shaqqanda 8,94-ke deıin tómendedi. Týý koeffısıenti 1,5 ese kóbeıip, 2010 jyly 1000 adamǵa eseptegende 22,5-ke jetti. Sáıkesinshe, turǵyndardyń tabıǵı ósim koeffısıenti 2,9 esege ulǵaıyp, 1000 adamǵa shaqqanda 13,6-ny qurady.   Halyqtyń jalpy sany (myń adam)