№20 syn-qater

Qazaq etnosynyń toptaspaǵandyǵy, qazaq tilin joǵaltý qateri, ulttyq mádenıettiń daǵdarysy

Táýelsizdiktiń eń mańyzdy synaqtarynyń biri qazaq etnosynyń saıası tolysýyn, onyń jańa memleket qurýdaǵy toptastyrýshy faktor bola alý qabiletin tekserý boldy. Júıequraýshy etnos mártebesi qazaq­tar­dyń aldyna óziniń ulttyq mádenıeti men tilin qaıta jańǵyrtý mindetin qoıdy. Qazaqstan Táýelsizdigin alǵan kezde elde 1989 jyldyń 22 qyrkúıeginde qabyldanǵan «Qazaq KSR-indegi tilder týraly» Zań men 1990 jyly qabyldanǵan Qazaq tili men basqa da ulttyq tilderdi damytýdyń 2000 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qoldanysta boldy. Biraq bul normatıvtik aktiler men baǵdarlamalar qaǵaz júzinde qalyp qoıǵan edi. Qazaq tiliniń memlekettik mártebesi taza deklaratıvtik sıpatta boldy. Qol­danystaǵy normatıvtik-quqyqtyq qujattar onyń jer-jerde oqyp-úıretilýi men paıdalanylýyn qamtamasyz etetindeı tetiktermen jetkilikti deńgeıde bekemdelmedi. Tıisti quqyqtyq arqaýdyń bolmaýy memlekettik organdardyń jumystaryn úılestirý úshin birtutas negiz qura almady. Respýblıkada qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalarynda orys tili basym boldy. О́tpeli kezeńde tilderdi saqtaý men fýnksııanaldy damytý salasynda memlekettik saıasattyń strategııasyn, sondaı-aq memlekettik til retinde qazaq tilin damytý úshin jaǵdaı jasaý qajettigi týyndady. Munda memlekettik tildi jáne eldegi basqa da tilderdi bilmegeni úshin qysym kórsetýshilikke jol bermeý qarastyryldy. Negizgi maqsaty ulttyq birlikti nyǵaıtýdyń asa mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń tolyq aýqymdy qyzmetin qamtamasyz etýdi kózdeıtin úılesimdi til saıasaty bolyp tabylatyn Tilderdiń qyzmetin damytýdyń  2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Bul Qazaqstanda turatyn barlyq etnostardyń tilderin saqtaýdy da qarastyrady.  

Árıne, bireýdiń qol astynda nemese bodanynda bolý – jaqsy emes. Patshaly Reseıdiń otarlaýy basqa otarlaýshy rejimderden asyp túspese, esh kem túsken joq. Ushy-qıyrsyz bizdiń dalamyz ımperııanyń menshiginde qaldy. Biz senim-nanym, til, mádenıet jáne dástúrimizdi joǵaltý qateriniń aldynda turdyq.

 

Nursultan NAZARBAEV.

Dúnıe júzi qazaqtarynyń I quryltaıynda sóılegen sózinen.

Almaty qalasy, 1992 jylǵy 30 qyrkúıek.

Tildi damytý men ulttyq saıasat sala­syn­daǵy negizgi maqsat pen negiz qalaýshy qaǵıdattar Qazaqstannyń etnostyq tóltý­ma­lylyǵyn damytý men mádenı kópqyrly­ly­­ǵyn saqtaý, osy negizde respýblıkanyń álem­degi turaqty ultaralyq klımaty bar el retindegi bedelin nyǵaıtý bolyp tabyldy. Osy negiz qalaýshy qaǵıdattar Qazaq­stan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy (1995 jylǵy) men «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy tilder týraly» Zańda kórinis tapqan.  Búginde memlekettik basqarýda memlekettik tildi paıdalaný órisi keńe­ıip, onyń mártebesi joǵarylap keledi. Esepti kezeńdegi monıtorıngtiń qory­tyn­dylary boıynsha onyń paıyzdyq kórsetkishi 85-ke jetti. Qazirgi kezde memlekettik tildegi mektepke deıingi mekemeler sany arta túsip otyr. Mektepke deıingi mekeme­ler­diń jalpy sany 2261-di qurasa,  olardyń memlekettik tilde oqy­tatyndarynyń sany – 1178. Eger 2001 jylmen salys­ty­ratyn bolsaq, mem­lekettik tilde oqy­ta­tyn mektepke deıingi mekemeler sany 876-ǵa kóbeıgen (302 mekeme bolǵan edi). 2009-2010 oqý jylynda orta oqý oryn­dary­­nyń sany 7516-ny qurasa, olardyń 3811-i qazaq tilinde bilim beretin mektepter. Tutastaı alǵanda, qazaq tilinde oqy­tatyn mektepter elimizdegi barlyq orta bilim uıalarynyń 50,8 paıyzyn quraı­dy. 2001 jylmen salystyrǵanda memlekettik tilde bilim beretin mektepter sany 173-ke artqan. Tilderdiń qyzmetin damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasynyń negizgi mindetterin júzege asyrý barysynda memlekettik tilde oqytý­dyń birtutas ınfraqury­lymy quryldy. Eger 2005 jyly elimizde tilderge oqytý­dyń 8 ortalyǵy jumys istese, 2006 jyly – 12-si, 2007 jyly – 36-sy, 2008 jyly – 45-i, 2009 jyly – 93-i, 2010 jyly 101-i jumys istedi. Osy kezeńde sondaı-aq Memleket basshysy­nyń bastamasymen «Tilder­diń úshtuǵyr­lyǵy» ulttyq mádenı jobasyn júzege asyrý bastaldy.