Táýelsiz memleketimizdiń basty qundylyǵy – adam densaýlyǵy

Táýelsiz Qazaqstannyń 20 jyldyq damý jol­dary – elimizdiń barlyq salalaryn­daǵy sııaq­ty, densaýlyq saqtaý sala­syn­da da aı­tar­lyqtaı ońdy nátıjeler ke­zeńi bolǵany málim. О́ıtkeni, memlekettiń basty qundy­ly­ǵy – adam, osy turǵyda halyq densaýlyǵynyń jaq­sara túsýine, ósip-órkendeýine baǵyttalǵan baǵ­dar­la­ma­lar jumys istep, bul salada qyrýar sharalar atqaryldy. Búgingi kúni densaýlyq saqtaý isin qar­jy­landyrý kólemi 1991 jylmen salys­tyr­ǵanda 107 esege, al onyń ishinde medısı­na­lyq kómektiń tegin kepildendirilgen kólemi­ne jumsalǵan qarjy, 2001 jylmen salys­tyrǵanda, 10,5 esege ósti. Halyqtyń ósý sany, 2000 jylmen sa­lystyrǵanda 1,5 mıllıonnan asty. Bala týý kórsetkishi turaqtalyp (myń adamǵa shaq­qan­da, 1991 j.- 21,5; 2010 j.- 22,5,), al 2001 jyl­men salystyrǵanda 14,9-dan 22,54-ke deıin kóterildi. Jalpy ólim-jitim deńgeıi turaqtalyp, onyń ishinde analar men náres­telerdiń shetineýi anaǵurlym azaıa tústi. Júrek aýrýlarynan qaıtys bolý 2007 jyldan bastap tómendeýde, qurt jáne isik aýrýlarymen aýyrý jáne olardan qaıtys bolý da azaıýda. Juqpaly jáne parazıtarlyq aýrýlar 2 esege jýyq tómendedi. Basqa da áleýmettik mańyzy bar aýrýlar azaıa túsýde. Atalǵan aýrýlardyń nysanaly ındıka­tor­larynyń josparlanǵan dárejede tómen­deýi halyq densaýlyǵynyń jaqsara bastaǵa­nynyń dáleli bolsa kerek. Elimizdiń dáriger mamandaryn, emdeý mekemeleriniń basshylaryn (menedjerlerin) arnaıy daıyndyqtardan ótkizip, bilimderin jetildirý, ózimizdiń respýblıkalyq orta­lyq­tarda jáne damyǵan elderde oqytý durys jol­ǵa qoıyla bastady. Sonyń arqasynda, biryńǵaı ulttyq densaýlyq júıesiniń sheń­berinde el óńirlerinde joǵary mamandan­dy­rylǵan kómektiń túrleri men kólemi damý ústinde. Eger buryn kardıohırýrgııalyq, neırohırýrgııalyq jáne basqa da kúrdeli operasııalar tek respýblıkalyq ortalyq­tar­da, ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jasalsa, qazirgi kezde olar oblys ortalyqtarynda da keńinen kórsetile bastady. Bul sharalar azamattardyń sapaly medısınalyq kómekke qoljetimdiligin arttyryp otyr. Densaýlyq saqtaý júıesin jáne onyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn damytý, ınstıtýttar men ǵylymı ortalyqtar baza­synda ınnovasııalyq jobalardy engizý, jo­ǵary bilikti mamandar daıarlaý arqyly, Qa­zaq­stan Ortalyq Azııada sapaly ári qol­je­timdi medısınalyq kómek kórsetetin birden bir elge aınaldy. Árbir qazaqstandyq medısınalyq kó­mek­­tiń tegin kepildendirilgen kólemine qu­qy­ly bolyp, biryńǵaı ulttyq densaýlyq saq­taý júıesi aıasynda sapaly ári joǵary deń­geıdegi medısınalyq kómek alýda. Mysaly, ústimizdegi jyldyń 10 aılyq eseptik kezeń qorytyndysy boıynsha medısınalyq kómek alǵan adamdar sany 2 mıllıondaı boldy. Onyń ishinde turǵylyqty jerinde 90% emdelse, 3% ózge óńirlerdi tańdaǵan, al 7% res­pýblıkalyq klınıkalarda joǵary ma­­man­dan­dyrylǵan kómek aldy. Erkin tańdaý qu­qy­ǵyn paıdalaný jolymen stasıonarlarda josparly emdelgen adam sany 800 myń, olar­dyń ishinde 42% aýyl turǵyndary bolǵan. QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Den­saýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵy quramyndaǵy emdelýge jatqyzý bıýrosynyń portaly arqyly pasıentter me­dı­sınalyq uıymdy erkin tańdaýǵa jáne jos­parly emdeýge jatqyzý kezinde kórse­ti­letin medısınalyq qyzmettiń qoljetimdiligi jaıly naqty aqparatty tegin ala alady. Bul oraıda medısınalyq kómek kórsetilgen adam­­dardyń 95%-y jıyrma kúnge deıingi merzimde, al 5%-y jıyrma kúnnen asa stasıonarda kórsetiletin medısınalyq kómekke kezekte turǵan. Qazirgi is-áreketimiz - atalǵan kór­setkishterdi odan ári jaqsartý, aýrýlardyń stasıonarlyq emdelýge jatýyn anaǵurlym tezdetý. Bul sharalar sheteldik tájirıbedegi aýrýhanaǵa jetý úshin 6 aıdan astam kú­týi­men salystyrǵanda úlken jetistik. Alys óńirlerde turatyn turǵyndarǵa me­dısınalyq kómektiń qoljetimdiligin qam­tama­syz etý úshin kólik, áýe, temirjol me­dı­sınasy, sonyń ishinde, barlyq qajetti medı­sınalyq qurylǵylarmen jáne dárigerler tobymen jabdyqtalǵan sanavıasııa, «De­n­saýlyq» jáne «Járdem» konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq poıyzdary qyzmet kór­se­tý­de. 2010 jyldyń qyrkúıeginen bastap «Sa­la­matty Qazaqstan» memlekettik baǵdar­la­ma­sy sheńberinde «Salamatty Qazaqstan» atty úshinshi medısınalyq poıyz óz ju­my­syn nátıjeli júrgizýde. Qazaqstan boıynsha 17 jyljymaly me­dı­­­sınalyq keshen (JMK) bar. Jalpy aǵym­daǵy merzimde JMK arqyly 100 myńǵa jýyq adam medısınalyq tekserýden ótti. Den­saý­lyq saqtaý júıesinde sonymen qatar álemdik standarttar boıynsha skrınıng, ıaǵnı profı­laktıkalyq medısınalyq baıqaý júrgizilip, 2011 jyldyń 9 aıy ishinde búkil respýblıka boıynsha 2 mıllıonǵa jýyq adam tekserildi. Medısınalyq kómektiń deńgeıi men sa­pa­sy azamattarymyzdy dári-dármekpen qam­ta­masyz etý isimen tyǵyz baılanysty. Q­a­zaq­stan Respýblıkasynda búgingi kúni 6 myńnan astam qoldanýǵa ruqsat etilgen dári-dármektik jáne medısınalyq quraldar tirkelgen. Dárilerdiń tıimdiligi men jaǵymdy áseri týraly aqparat buqaralyq aqparat quraldarynda jıi jarııalanady. Degenmen, úlken aqparat aǵymynda dáıekti ári qajetti maǵlumat tabý qıynǵa túsedi. Osyǵan oraı, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dárilik zattarǵa qatysty jarııala­na­tyn aqparattyń sapasy men naqtylyǵyna aıyryqsha kóńil bóledi. 2011–2015 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasy Densaýlyq saqtaý sektorynda tehnologııalardy berý jáne ınstıtýsı­o­nal­dyq reformany júrgizý» baǵytyndaǵy Dú­nıejúzilik bank jobasynyń is-sharalaryn iske asyrý maqsatynda, QR Densaýlyq saqtaý mınıstrligi elimizde densaýlyq saqtaýdyń basty reformalaryn qoldaý úshin Den­saý­lyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq orta­ly­ǵynda jáne elimizdiń barlyq aımaqtaryn­da Dárilik aqparattyq ortalyqtar (DAO) ashyp, olardyń jumysyn qamtamasyz etti. Oblystardaǵy Dárilik aqparattyq orta­lyqtar QR DSM «Densaýlyq saqtaýdy da­my­tý respýblıkalyq ortalyǵy» RMK bazasyn­da qurylǵan attas ortalyqtyń basshyly­ǵymen, uıymdastyrý-ádistemelik jáne álem­dik tájirıbemen úılestirilgen jumysy ar­qy­ly elimizdegi medısınalyq mekemeler men onyń dárigerleriniń, búkil medısına qyz­metkerleriniń halyqqa sapaly medı­sı­nalyq qyzmet kórsetýine óz úlesin qosýda. Dárilik aqparattyq ortalyqtardyń bú­gin­gi densaýlyq saqtaý júıesinde oryndaı­tyn birneshe basty maqsaty bar. Birinshisi – ha­lyqqa dárilik zattardy oryndy, qaýipsiz jáne tıimdi qoldanýy jaıly aqparat usyný. Al, ekinshisi – formýlıarlyq júıeniń damýy­na úles qosyp, onyń Qazaqstannyń barlyq aı­maq­ta­rynda durys jumys isteýin qamtamasyz etý. Álemdik standarttar boıynsha dúnıe jú­­zinde emdeý úderisteri dáleldi medısına negizinde qurastyrylady, Qazaqstan da osy turǵyda shette qalǵan joq. Formýlıarlyq júıeni engizý arqyly, respýblıkada tirkelgen dári-dármek tiziminiń basym bóligi dá­lel­dengen bazasy bar preparattar bolyp otyr. DAO mamandary medısınalyq mekemelerde, dárihanalar men ýnıversıtetterde dá­leldi medısına negizderi men dári-dármek­terdi oryndy qoldanýy jaıly dárister oqyp, dárigerlermen, farmasevt jáne farmakologtarmen tyǵyz baılanysta jumys atqarýda. DAO dári-dármekterge baılanysty kez kelgen aqparatty álemdik qaýymdas­tyq­tar maquldaǵan aqparattar bazasyna súıenip beredi. Máselen, Brıtandyq ulttyq formýlıar, Kohreın kitaphanasy, avstralııalyq jáne amerıkalyq formýlıarlar jáne t.b. 2011 jyldan bastap áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan turǵyndar úshin qosymsha qym­bat turatyn medısınalyq zertteýler júr­gizilip, ár azamat medısınalyq kómektiń tegin kepildendirilgen kólemi aıasynda beriletin ambýlatorııalyq dárilik qamsyzdandyrý baǵdarlamasy boıynsha tegin ári 50% je­ńildikpen dári-dármek satyp alýǵa múmkin­digi boldy. Budan bylaı, 2012 jyldan bastap, pasıent ambýlatorııalyq dárilik qam­syz­dandyrý aıasynda dárilik zattardy tegin alatyn bolady. Tegin preparattardy izdeý ýaqytyn qysqartyp, qoljetimdiligin anaǵur­lym arttyrý maqsatynda emhanalar baza­synda dárihanalar ashylmaq. Elbasy bekitken, 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy osy jyly óz jumysyn bas­tap, qysqa ýaqyt ishinde halqymyzdyń den­saý­lyǵyn, elimizdiń árbir azamatynyń ómir súrý sapasyn odan ári jaqsartý baǵy­tyn­daǵy ıgilikti qadamdary oń nátıjesin berýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bıylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda atap kórse­til­­­gen­­­deı, densaýlyq saqtaý isiniń al­dy­na qoı­yl­ǵan mindetterdi oryndaý ná­tıjesinde 2015 jyly qazaqstan­dyq­tar­dyń ómir súrý uzaq­ty­ǵyn 70 jasqa deıin, al 2020 jylǵa 72 jáne odan da kó­birek jasqa deıin uzartý maqsaty tur. Táýelsizdik meıramyna oraı, ota­n­­­das­ta­ryma densaýlyqtaryńyz myqty bol­­­syn, ósi­rip otyrǵan urpaǵymyz ba­qytty bolsyn, elimiz gúldene tússin degen, shyn júrekten shyqqan tilegimdi bildiremin. Serik YBRAEV,  Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵy bas dırektorynyń birinshi orynbasary, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor.