Aýyl sharýashylyǵynyń kúıreýi, selodaǵy turmys deńgeıiniń kúrt tómendeýi jáne aýylsharýashylyq jerleriniń keń aýqymdy degradasııaǵa ushyraýy
Naryq ekonomıkasyna kóshý jáne jeke menshikti engizý aýylsharýashylyq jerlerin selo turǵyndaryna berýdi bildirdi. Bútindeı alǵanda, 1991-den 1997 jylǵa deıin aýyldyqtarǵa 18 mln. gektar jer berildi. Sonymen birge, shalǵaı aýmaqtarda ornalasqan jerler suranysqa ıe bolmaı qaldy. Sonyń nátıjesinde 1991-2001 jyldary aýylsharýashylyq jerleriniń kólemi 127,5 mln. gektarǵa azaıyp, 91 mln. gektardy qurady. Al jyrtylǵan jer alańynyń úshten ekisi qysqardy. Jerlerdi qaıta bóliske salý tuqym sebý aınalymyn júrgizý júıesiniń buzylýyna, jer massıvteriniń usaq ýchaskelerge bólshektenýine, sýarmaly jerlerdegi ınjenerlik jáne sýarý júıelerin paıdalaný rejiminiń buzylýyna ákelip soqtyrdy. Osy faktorlar, sol sııaqty jyrtylǵan jerler topyraǵyna mıneraldy jáne organıkalyq tyńaıtqyshtardyń engizilmeýi jer topyraǵy qunarlylyǵynyń tómendeýine aparyp soqtyrdy. Sonyń nátıjesinde eginshilik aýa raıy jaǵdaılaryna neǵurlym táýeldi bolyp, onyń ózi onyń ónimderin alýda aıtarlyqtaı ala-qulalyqtar týyndatty.
Sondaı-aq 90-shy jyldardyń ortasyna qaraı respýblıkada mal basy aıtarlyqtaı qysqardy jáne genetıkalyq áleýet buzyldy. Kóshpeli malshylar urpaǵy bolyp tabylatyn, ǵasyrlar boıy mal ósirýdiń úzdik sheberleri bolyp kelgen qazaqtar meılinshe qolaısyz qarjy-ekonomıkalyq jaǵdaılar saldarynan mal sharýashylyǵynan bas tartýǵa májbúr boldy. Sonyń nátıjesinde Qazaqstanda mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý 2 eseden astamǵa qysqardy.
Osylaısha 80-jyldary mamandanǵan et, astyq óndirisi bolǵan jáne belgili dárejede negizgi azyq-túlik túrlerimen ózin qamtamasyz etken respýblıkada ol kezeńde aýyl sharýashylyǵynda óndiristiń quldyraýynyń turaqty tendensııasy qalyptasty. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy daǵdarysty ahýal aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıynan kórinis taýyp, kedeıshilik pen jumyssyzdyq problemasy ótkirlene tústi. 1998 jyly aýyl turǵyndarynyń jartysyna jýyǵy eń tómengi ómir súrý deńgeıinde ǵana tabys tapty.
Júrgizilgen reformalardyń nátıjesi agrarlyq saıasattyń strategııalyq baǵyttarynyń biri bolyp tabylatyn kóp salaly ekonomıkany qalyptastyrý bolyp tabyldy. Osy kezeń ishinde AО́K kásiporyndary qarjylyq ońaltý úderisterinen ótti. Bul jolda jeńildikti salyq salý, sol sııaqty jerge uzaq merzimdi arenda men jeke menshik ınstıtýtyn engizý mańyzdy kezeń boldy. Sonyń nátıjesinde aýylda naqty menshik ıesi paıda bolyp, aýyldyqtar minez-qulqy ózgerdi, naryq qaǵıdattaryna negizdelgen jańa óndiristik qarym-qatynastar nyǵaıdy.
Memleket 20 jyl boıy júrgizgen agrarlyq saıasat belgili bir tabystarǵa qol jetkizýge jaǵdaı jasady. Atap aıtqanda, aýylsharýashylyq ónimderiniń jalpy kólemi sońǵy 10 jylda 3,5 ese, aýylsharýashylyq ónimderi eksporty 3 ese artty, al un eksporty boıynsha Qazaqstan sońǵy 4 jyl boıy álemde kóshbasshy bolyp keledi. Búginde memlekettik qoldaý júıesi aıtarlyqtaı ózgerdi. Oǵan engizilgen yntalandyrý tetigi aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna ınvestısııalardyń aǵylýyna jaǵdaı jasady, ol 10 jylda 8 ese ulǵaıdy, sonymen birge, jalpy qurylymdaǵy jeke ınvestısııalar úlesi 60 paıyzdan astamdy qurady. Búginde eńbekpen qamtýdyń 30 paıyzy jáne IJО́-niń 5 paıyzdan astamy otandyq aýyl sharýashylyǵyna tıesili.
Bizdiń selodaǵy jumys kúshiniń aıtarlyqtaı bosaýyn, selo turǵyndarynyń qalalarǵa eleýli túrde kóshýi men ýrbanızasııa úderisiniń damýyn kútýimiz qajet. Selo búginde barlyq negizgi áleýmettik problemalardyń – eńbekaqynyń, zeınetaqynyń tólenbeýi, mesheýlik, kedeıshilik pen jumyssyzdyq, nashar ınfraqurylym, bilim berý men densaýlyq saqtaý, ekologııalyq kataklızmderdiń shoǵyrlanǵan ornyna aınalyp otyr. Sonymen birge, joǵary demografııalyq áleýet te dál osy jerde.
Nursultan NAZARBAEV.
«Qazaqstan-2030» Qazaqstan halqyna Joldaýynan.
Almaty, 1997 jylǵy 10 qazan.
Memleket jyl saıyn agrarlyq sektordy qarjylandyrýdy ulǵaıtýda. 2005-2010 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten shamamen 670 mlrd. teńge nemese 5 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy baǵyttaldy. 2011 jylǵa ǵana respýblıkalyq bıýdjetten AО́K-ti damytýǵa 220 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Sonymen bir mezgilde aýyldy damytý sharalary júzege asyrylyp, «Dıplommen – aýylǵa» uranymen aýyldyq jerlerge jas mamandardy tartý yntalandyrylýda. Aýyldy damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy 6 jyldan beri júzege asyrylýda. Jańa mektepter, aýrýhanalar, mádenıet úıleri salynyp, qoljetimdi shaǵyn nesıeler bólinýde. Sonyń nátıjesinde búginde eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen tabys tabatyn aýyl turǵyndarynyń úlesi 25 paıyzǵa azaıdy.
Onyń syrtynda 2002 jyldan bastap «Aýyz sý» baǵdarlamasy júzege asyrylýda, ol 3 myńnan astam eldi mekenderdiń sýmen qamtamasyz etilý jaǵdaıyn jaqsartýǵa jaǵdaı jasady. Halyqty taza aýyz sýmen qamtamasyz etý problemasynyń sońyna deıin sheshilmegendigin eskere otyryp, «Aq bulaq» baǵdarlamasy qabyldandy, ony júzege asyrýǵa 80 mlrd. teńgeden astam qarjy qarastyrylyp otyr.
Búginde táýelsizdik jyldary ishinde agrarlyq sektorǵa memlekettik qoldaý jasaýdy júzege asyrý tıimdi básekege qabiletti agroónerkásip óndirisin damytýǵa qajetti jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik týǵyzdy dep senimmen aıtýǵa bolady.