№9 syn-qater

Memlekette qarjy quraldarynyń jetispeýi, altyn-valıýta rezervteri men ulttyq valıýtanyń bolmaýy О́z táýelsizdiginiń eleń-alańynda Qazaqstanda is júzinde óziniń qarjy resýrstary men valıýtalyq qorlary bolǵan joq. Eldiń derbes qarjy-nesıe saıasatyn júrgizýge de múmkindigi bolmady. Memlekettik qazyna bos boldy, memlekettik qyzmetshilerdi ustaýǵa, halyq aldyndaǵy áleýmettik mindettemelerdi oryndaýǵa jáne basqa da memlekettik mańyzdy fýnksııalardy júzege asyrýǵa qajet aqshany qaıdan alýǵa bolatyndyǵy túsiniksiz edi. Onyń syrtynda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bıýdjet saıasaty memlekettik bıýdjetke tıesili túsimder eń tómen bolǵan jaǵdaıda júzege asyryldy. Osylaısha 1993 jyly memlekettik bıýdjettiń túsimderi de, sol sııaqty shyǵyndary da 7 mlrd. teńgeden sál ǵana asty. Bıýdjet túsimderiniń tómen bolýynyń negizgi sebebi 90-shy jyldardyń birinshi jartysyndaǵy ónerkásip óndirisiniń tuıyqqa tirelýi men eldegi ekonomıkalyq daǵdarys boldy. Memlekettik resýrstardyń ótkir tapshylyǵyna baılanysty áleýmettik qorǵaýǵa tıesili shyǵyndar tórtten úshke tómendedi. Bul jyldary memlekettik qyzmetshiler jyldap, keıde odan da uzaq ýaqyt eńbekaqylaryn ala almady. Mundaı ahýal shuǵyl, keıde qoǵam úshin beıtanys sheshimder qabyldaýdy talap etti. Memleket qarjylyq turaqtylyqqa qol jetkizýdi negizgi mindet etip qoıdy. Memlekettik organdardy ustaýǵa ketetin shyǵyndardy bir mezgilde qysqarta otyryp, bıýdjettiń kiristeri men shyǵystaryn qatań baqylaý jóninde sheshim qabyldandy. 90-shy jyldardyń ortasynda elde kóleńkeli ekonomıka beleń ala bastady.

Qazaqstan Respýblıkasynda 1990-2004 jyldardaǵy baqylanbaıtyn ekonomıka dınamıkasynyń mólsherleri, IJО́-ge %-ben

1997 jyldan 2002 jylǵa deıingi kezeńde elde ákimshilik bıýd­jettik reforma júrgizilip, onyń sheńberinde memsek­tor­dy basqarýdyń bazalyq negizderi quryldy jáne bas­qarýdyń baǵdarlamalyq-maqsattyq tásilderin engizýge negiz qalaǵan jańa bıýdjet júıesine kóshý júzege asyryldy. 2001-2003 jyldary jumys memleket pen kásiporyndardyń boryshtaryn joıý, kedeıshilikpen kúres, óndiristik, qarjylyq jáne bıýdjettik sektordaǵy reformalardy jalǵastyrý jónindegi máselelerdi sheshýge baǵyttaldy. Sonymen bir mezgilde turaqty qarjylyq jáne salyq-bıýdjet júıesin qurý salasynda jumystar júrgizildi. Qolma-qol aqshanyń jetimsizdigi, jetkizip bergen ónimder úshin Qazaqstanǵa 200 mlrd. rýblden astam bereshek bolǵan TMD elderi tarapynan tólemderdiń artýy, osy problemalardy taıaý ýaqyttarda sheshýdiń naqty perspektıvalarynyń bolmaýy – osynyń bári bizdiń aldymyzǵa óz valıýtamyzdy engizý qajettigin qoıýy múmkin.

Prezıdenttiń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń bir jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinen.

Almaty, 1992 jylǵy 15 jeltoqsan.

Úkimet qyzmeti ınflıasııany odan ári tómendetýdi qamtamasyz etetin, ınvestısııalyq jobalardy nesıeleý úshin jaǵdaılar jasaıtyn, sondaı-aq bıýdjet júıesiniń munaıdyń álemdik baǵalarynyń terbelisterine turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin, shıkizattyq emes sektor salalaryn damytýǵa jaǵdaı jasaıtyn júıeli sharalar belgileýge shoǵyrlandyryldy. О́ndiristik áleýettiń birtindep qalpyna kelýi jáne ekonomıkalyq ósý traektorııasyna shyǵý 90-shy jyldardyń sońyna qaraı túsimder kólemin 400 mlrd. teńgege deıin ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasady. 2003 jyly memlekettik bıýdjetke túsimder kólemi 1 trln. teńgeden asty, al 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha shamamen 4,4 trln. teńgeni qurady. Qazaqstan ekonomıkasy aýqymynyń jáne onyń sýbektileriniń tabysynyń ulǵaıǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn memleket tabystarynyń artýy aıasynda memlekettiń mindettemeleri de óse tústi. Eger 1993 jyly memlekettik bıýdjet shyǵyndary 7,5 mlrd. teńge bolsa, 2003 jyly ol 1 trln. teńgeden asty, al 2010 jyly 4,9 trln. teńgeni qurady.   Qazirgi kúni Úkimettiń áleýmettik salada qabyldaǵan barlyq mindettemeleri tolyq kólemde oryndaldy. Zeı­netaqy tólemderi men bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysy ótken jyly 25 paıyzǵa ósirildi. Bıylǵy jyly 30 paıyzǵa kezekti ósirý júrgizildi. Áleýmettik sala (bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, áleýmettik tólemder) shyǵyndary búginde memlekettik bıýdjet shyǵyndarynyń 50 paıyzdan astamyn quraıdy. Onyń syrtynda memleket júrgizgen qarjyny oılanyp tutyný jáne az shyǵyndaý saıasaty arnaıy qurylǵan Ulttyq qorda aıtarlyqtaı qarjy áleýetin jınaqtaýǵa jaǵdaı jasady. Sonymen qatar, 1993 jyldan bastap memleket altyn-valıýta rezervin qurýdy bastady, ol táýelsizdik jyldary ishinde 50 eseden astamǵa – 1993 jylǵy 0,7 mlrd. AQSh dollarynan 2011 jylǵy shilde aıynyń qorytyndysy boıynsha 37 mlrd. AQSh dollaryna jetti. 2011 jyldyń 1 tamyzyna qarasty Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervi Ulttyq qor aktıvterin qosa alǵanda 75,7 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Halyqaralyq rezervter deńgeıi boıynsha biz álemniń aldyńǵy qatarly 50 eliniń qataryna enemiz. Táýelsizdik alǵan sátte eldiń bank sektory da keń kólemdi problemalarmen betpe-bet keldi, olardyń qatarynda jańadan qurylǵan kóptegen sapasyz bankter, halyq úshin nesıe resýrstarynyń qoljetimdi bolmaýy, «jumys istemeıtin» aktıvter men eń bir shyǵyndy memlekettik kásiporyndar boldy. Táýelsizdik jyldarynda tııanaqtylyqpen júrgizilgen reformalardyń nátıjesinde búgingi kúni Qazaqstannyń bank sektory búkil postkeńestik keńistikte eń progresshil retinde tanyldy. Bizge TMD elderinde jalpy álemdik ólshemderge jaýap beretin eń úzdik tólem júıesin qurýdyń sáti tústi. Táýelsiz memlekettiń nyshandarynyń biri óz valıýtasyn engizý bolyp tabylady, onsyz tolyq táýelsizdik týraly aıtý múmkin emes. 90-shy jyldardyń basyndaǵy kúrdeli kezeńde elimiz ulttyq valıýtasyn ázirledi. Qazaqstan rýbl aımaǵynda bolǵan belgili bir ýaqytqa deıin respýblıkanyń memlekettik basqarý organdary ınflıasııalyq úderisterdi tejeýdiń naqty tutqalaryna ıe bola alǵan joq. 1993 jyldyń qarashasynda ulttyq valıýta – teńge engennen keıin respýblıkada monetarlyq jáne fıskaldyq retteý quraldaryn tıimdi paıdalaný múmkindigi paıda boldy. 1993 jyly derbes aqsha birligin engizý elimizge gıperınflıasııany aýyzdyqtaýǵa, ekonomıkany odan ári quldyraýdan saqtap qalýǵa, ony túbirinen reformalaýǵa jáne oǵan birqalypty yrǵaqty ósý sıpatyn berýge jaǵdaı týǵyzdy. Odan keıingi mańyzdy másele ulttyq valıýta turaqtylyǵyn qamtamasyz etý boldy. Memleket osy jyldar ishinde teńgeniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa ǵana jaǵdaı jasap qoımaı, sonymen birge, bizdiń valıýtamyzdyń óńirlik deńgeıde moıyndalýyna jaǵdaı jasaıtyn valıýta saıasatyn júrgizdi. Búgingi kúni teńgeniń aıyrbas baǵamy álemdik ekonomıkada bo­lyp jatqan oqıǵaǵa qaramastan, turaqty kúıinde qalýda. Qa­zaq­standa ulttyq valıýtanyń odan ári de turaqty bolýyna qoldaý jasaýǵa múmkindik beretin jetkilikti áleýet bar. Ol jınaqtalǵan jetkilikti qarjy áleýetimen jáne memlekettiń oılastyrylǵan makroekonomıkalyq saıasatymen qamtamasyz etiledi.