«Dombyra – qazaqtyń tarıhyn jazyp shyqqan aspap»

– Reseıde týdy deısińder-aý, men týǵan jer Astrahan óńiri áli kúnge deıin qalyń qazaqtyń qut besigi bolyp otyr. Áıgili Dına Nurpeıisova Almatyǵa attanǵanǵa deıin turǵan jeri Volodar aýdanyndaǵy Dıanovka 

aýylynda áli kúnge deıin bir orys joq. Belgili kúıshi Erǵalı Esjanovtyń turyp, qaıtys bolǵan Kamyzıak (Qumózek) aýdanynyń Lebıaje (Aqqýly) aýylynda da ylǵı qazaq otyr. Kúı atasy Qurmanǵazy jatqan Altynjar aýyly da osy óńirde. Dınanyń tól shákirti, Qurmanǵazynyń dombyrasyn jetkizgen Ybyr Dosalıevtiń qabiri de Altynjardan qashyq emes, Kornı degen seloda jatyr. Men 1949 jyly Harabalı (Qarabaıly) aýdanynyń Bas­ty degen aýylynda týdym. Bul – Altyn Ordanyń astanasy bolǵan Saraı Batý shaharynyń orny. Astrahandaǵy Kreml osy shahardyń kirpishinen qa­lan­ǵan. Osy aýylymyzdyń ózinde Qaramurat degen kisi boldy, ózine dombyra jasap alǵan, myqty dombyrashy edi. Maqý de­gen dombyrashy boldy, bir aýylda tur­dyq. 1964 jylǵa deıin biz qazaq mek­te­bin­de oqydyq. Ol jaqtaǵy ózen-kól­derdiń, jer ataýlarynyń bári qazaq­sha. Sondyqtan qazaqylyqqa, ásirese dombyra, kúı ónerine ýyzymnan jaryp óstim dep aıta alamyn, – deıdi Edige aǵamyz. 

Shynymen de Edige Nábıevtiń týyp-ós­ken óńiri qazaq kúıi, dombyra óneri erekshe damyǵan, dástúri qalyp­tas­qan erekshe aımaq bolypty. Ony joǵa­ry­da aıtylǵan kúı óneriniń korı­feı­leriniń esiminen-aq bile berińiz. Aıtpaqshy, belgili tentek kúıshi Seıtek Orazalyuly da osy óńirden, qabiri Edige aǵanyń aýylynan 60 shaqyrym kórshi eldi mekende jatyr. Keıipkerimizdiń óz ákesi Qýanǵalı Nábıev te myqty dombyrashy, jyrshy-termeshi eken. Belgili kúıshi «Tesik tamaq» Sabyr Muqatovpen za­man­das, birge ósip, birge júrgen, dos-jar bolǵan. «Tesik tamaq» Sabyr kim?» deseńiz ol Oral oblysynyń Jańaqala aýdany Novaıa Kazanka (qazirgi Jańaqazan) aýylyndaǵy jetimder úıinde Shamǵon Qajyǵalıev, Sultanǵalı Luqpanov sııaqty óner tarlandaryna kúı úıretip, Azǵyrdaǵy Kırov atyndaǵy ortalaý mektepte dombyra úıirmesin uıym­dastyrǵan. Belgili kúıshi Ázıdolla Esqalıev, Baqyt Qarabalına, sondaı-aq aqyn Jumeken Nájimedenov dál osy Sabyr Muqatovtan sabaq alǵan eken. Mine, osyndaı maıtalmandar júrgen ólkede, ónerli shańyraqta týǵan Edige Nábıev qaıdan osal bolsyn?!

– Kishkentaıymnan dombyraǵa erekshe qumar boldym. Ol kezde dombyra qat, erekshe múlik sanalady. Ákem myqty dombyrashy ári jyrshy edi. Yǵylmannyń «Isataı-Mahambet» das-

tanyn san túrli áýenge salyp aıtatyn. «Syndyryp tastaısyń» dep dombyrany kishkene balaǵa bermeıdi, tórde ilýli turady. Sol kezderi bizdiń úıde eki dombyra boldy: biri Qasaıyn degen jergilikti sheber oıyp jasaǵan qaıyń dombyra, ekinshisi 1949 jyly jasalǵan, men týǵan jyly ákeme qaryndasy syılaǵan qurandy dombyra edi. Ákem Qýanǵalı dombyrany solaqaı tartatyn, úlken aǵam Sydıyq ta kúıshi, ońqaı edi. Eki dombyra eki túrli kúıde turatyn. Bul sol kezderi úlken baılyq sanalatyn. Tym kishkene kezimde dombyrany bermese, aýyryp qalatynmyn. Anamnan oqtaý surap alyp, kúıdiń áýenin «aýzymmen oryndap», sabalap otyrady ekenmin, – dep eske alady Edige aǵa. 

Bir qyzyǵy, dombyranyń qattyǵy, aspapqa muqtajdyq Edige aǵanyń bo-

ıynda jańa bir ónerdiń kózin ashypty. Úlkenderden tyǵylyp tartyp júrgen dombyrany syndyryp alyp, qaıta jóndep, aýyldaǵy aqaýly aspaptardy qalpyna keltirip júrip, kádimgideı sheberge aınalǵan. Kóp jyl keıin dombyra jasaýshylardyń halyqaralyq «Úkili dombyra» baıqaýynda eki márte júl­deger bolýy keıipkerimizdiń bul salada da qara jaıaý emes, aıtýly mamanǵa aınalǵanyn kórsetpeı me?

4 synyptan bastap án aıtyp, kúı tar­typ sahnaǵa shyqqan Edige Nábıevtiń ómiri 1966 jyly kúrt ózgerdi. Sol jy­ly mektep bitirgen jas túlek Almaty konservatorııasyna túsýge tal­pynǵan. Biraq mýzyka mektebin bitir­me­gen balalar bir jyl boıy daıyndyq kýr­syn oqýy tıis eken. Tanys, týysy joq alys qalada oqý oqyp ári kún kórý jas jigitke múmkin bolma­dy. Amal joq, jaqyn jerdegi Oral qalasyna, sol kezde jańadan ashyl­ǵan sport fakýltetine qujat tap­syr­ǵan. Sóıtip Edige Nábıevtiń ómiri múldem basqa arnaǵa túsip kete bardy... 

– Biraq dombyra bir sát te janymnan qalmady. Batys Ýkraınada áskerde bolǵan kezde de gıtaranyń eki shegimen kúı tarta berýshi edim. Jumysym, qyz­me­tim, júrgen ortam ónerden alys bolsa da, úıge kelgende qara dombyram qolymnan túspedi, – deıdi Edige aǵa. 

Árbir istiń bir qaıyry bar ǵoı. Keıipkerimizdiń jaqyn dosy, belgili kúıshi Tuıaq Shámelov: «Edige, seniń konservatorııa oqymaǵanyń qandaı jaqsy boldy! Áıtpese biz sııaqty bolyp shyǵasyń ǵoı. Sende qazaqtyń dástúrli kúı óneri saqtalǵan, eshkimge eliktemeısiń, sonymen myqtysyń!» deıdi eken. Shynymen de búginde óner zertteýshileri, mýzyka mamandary el ishindegi qaımaǵy buzylmaǵan dástúrli kúıshilerdi izdese, oraldyq О́tegen Jumashev, Edige Nábıev, Ermek Qazıev­ter­di aldymen aýyzǵa alady. Edige aǵa byltyr ǵana Astana qalasynda ótken halyqaralyq «Astana-Arqaý» dástúrli túrki mýzykasy festıvaline arnaıy shaqyrylyp, óner kórsetti. 

Jaqynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen shildeniń birinshi jeksenbisi Ulttyq dombyra kúni bolyp belgilengeni málim. Osy jańalyqty aıtyp Edige aǵamyzben qýanyshymyzdy bólistik.

– Qazaq úshin dombyranyń orny bólek qoı. «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra!» degen ras sóz. О́z basym «Dombyra – qazaq tarıhyn jazyp shyqqan aspap» dep sanaımyn. Dombyra kúıinde, jyr-termelerde qazaqtyń búkil tarıhy bar. Qazaq pen dombyra – egiz. Men qobyzdy onsha unata bermeımin, onyń baqsylyq qasıeti bar, qobyzben adamǵa jaqsy da, jaman da áser etýge bolady. Al dombyranyń dy­by­synan adamǵa esh zııan kelmeıdi, tek shıpa beredi. Dombyradaı aspap joq! Dombyrany qalaı nasıhattasaq ta ar­tyq bolmaıdy. Sondyqtan jańadan paı­da bolǵan ataýly kúndi qýanyshpen qabyldadym, – deıdi Edige Nábıev.

Edige aǵa búginde dombyra jasaýmen kásibı túrde aınalysady. Sonaý 1960 jyl­dary joqshylyqtan bastalǵan óner bara-bara kásibı qushtarlyqqa aýysqan. Aýylda júrip dúkende satylatyn qa­dimgi syzǵyshtardan qurap, alǵashqy dombyrasyn ómirge ákelgen ol keıin Almatyda qyzmet ete júrip, konservatorııa sheberhanasyndaǵy Musa Ádilov degen sheberden dombyra jasaýdyń tehnıkasyn kásibı túrde meńgeripti. Baǵzy dástúrli kúı óneriniń áýeni qulaǵynda qalǵan sheberdiń aspapqa degen talaby erekshe. Ár dombyrasyn asyqpaı, janyn salyp jasaıtyn sheber dombyrany qarapaıym jansyz buıym deýge qarsy.

– Dombyra bala kúnimnen serik bolsa da men túsinbeıtin jumbaq syry kóp. О́z basym ony jany bar, qupııa syrly serigim dep sanaımyn. Keıde kóńil kúıim bolmaı, 2-3 kún ustamaı qalsam, úıdegi dombyram kádimgideı «ókpelep» qalady. Daýysy shyqpaı, kúıi kelmeı áýre etedi. Aqyryn sıpap, mápelep otyryp áreń tilin tabamyn. Bireý sener, bireý senbes, biraq kó­zim jetken anyq nárse osy, – deıdi dombyrashy. 

Dombyranyń túrli qyzyǵyn keıip­ke­rimiz aıtyp taýysa almaıdy. Mysaly, bir aǵashtan birdeı tásilmen jasalǵan dombyra bir-birine uqsamaı shyǵady. Árqaısysynyń óz minezi, óz ereksheligi bar. Keıde eń tańdaýly, qymbat materıal-

dan ǵajap aspap jasaýǵa tyrysady-aý, biraq oılaǵandaı shyqpaıdy. Al keıde qarapaıym qaraǵaıdan jasalǵan aspap­tyń «sóılep turatyny» bar. Aspap­tyń qasıeti tapsyrys berýshige de baılanys­ty. Tapsyrys bere salyp asyqtyratyn jan­dardy Edige aǵa unatpaıdy. Ol bir dom­byrany 1,5-2 aı ishinde asyqpaı jasaı­dy eken. «Osy kezge deıin qolymnan 150-200 dombyra shyqqan shyǵar. Sonyń 50-60-y ǵana óz kóńilimnen shyqty, naǵyz óner týyndysy dep aıta alamyn», deıdi ol.

Sheber Edige Nábıevtiń qoly­nan shyqqan aspaptardy kúıshi Tuıaq Shámelov jaq­sy kóripti. Birneshe dom­by­ra­syn al­ǵan. Búginde bel­gi­li dom­by­rashylardyń birazy Edige­niń dombyrasyn ustap júr. Respýb­lı­kalyq kúı saıys­ta­rynda úsh márte Gran-prı báı­gesin jeńip alǵan dombyrashy Jasulan Zınedenovtiń de qo­lyn­da Edige Nábıev jasaǵan aspap júr. 

– Kópten beri tek ózim jasaǵan dombyradan basqa aspapty ustaı almaımyn. Meniń dombyramda oıý-órnek joq. Dombyraǵa órnek emes, dybys kerek. Qazirgi dombyra jasaýshylardyń kóbi konveıerlik sıpatqa kóshti. Sapa emes, san qýǵan jerde naǵyz óner aspaby týýy qıyn ǵoı. Onyń ústine Qazaqstanda sapa­ly aǵash ta qat. Shetelden, qymbat baǵaǵa satyp alamyz. О́z basym Dına she­sheıden jazyp alynǵan kúılerdi tyń­dap, qazaqy dombyranyń baıaǵy qońyr únin izdeımin. Ondaı dybys shyǵara al­maı júrmiz biz. Sol úshin túrli eksperımentke de bardyq. Dombyranyń dybysy taza shyǵýy ishegine de baılanysty. Qazir baıaǵy qoı men eshkiniń ishegi joq. Medısınalyq otaǵa paıdalanatyn jgýtten salyp kórdim. Biraq onyń jýandyǵy kelmeıdi. Áke-sheshem dombyranyń ishegin úıden jasaıtyn. Átteń, sonda ishekti qalaı óńdeıtinin úırenbeı qalyppyn. Iirip, kerý, keptirý ádis­terin bilemin, óńdeýin úırenbeı qal­dym. Endi suraıtyn da adam joq, – deıdi sheber. 

Degenmen Edige aǵa Oraldaǵy nıettes áriptesterimen birge dástúrli qazaq dom­byrasynyń úlgisin jasaýdy josparlap júr. Tabıǵı shıkizat, qoı men eshki ishegi taǵylǵan, qaqpaǵy lakpen syrlanbaǵan, dybysy ishinen shyǵatyn aspap jasaý – keıipkerimizdiń endigi armany.

– Qazir kúıdi túsinip tyńdaıtyn adam da azaıdy. Aqyn Qaırat aǵa Jumaǵalıev О́tegen Jumashev ekeýmizdi úıine sha­qy­ryp alyp, saǵattap kúı tart­qy­zatyn. Ja­ryqtyq ara-arasynda jylap alýshy edi. Endi ondaı tyńdaýshy joq qoı. Or­ta joq, ózim de búginde ońasha kúı ke­ship qaldym, – deıdi keıipkerimiz qoshtasarda...

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»