Taıaýda Taldyqorǵan tórinde Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy men Almaty oblysy ákimdiginiń muryndyq bolýymen jas qalamgerlerdiń «Jetisý kóktemi» atty respýblıkalyq forýmy ótken bolatyn. Jas ádebıetshiler bas qosqan alqaly jıynda qazirgi jastar prozasy tóńireginde bir sypyra oılar ortaǵa tastalǵan edi. Ádebıet aýylyna at baılap, syn men proza baǵytynda eńbektenip júrgen birqatar jas qalamgerlerdiń sonda aıtqan oı-pikirlerin qaz-qalpynda usynyp otyrmyz.
Qanat ÁBILQAIYR: «ÁDEBIETTIŃ TARIHYN JAZÝǴA TALPYNAIYQ»
Nege ekenin kim bilsin, ádebıettiń aınalasynda júrgen kóp jastarda ózin bilimdi etip kórsetý tendensııasy baıqalady. Jıyndar men basqosýlarda ózi oqyǵan kitabyn alǵa tartyp, máselen Orhan Pamýk nemese japonnyń Akýtagavasy syndy taǵy basqa qalamgerlermen qarýlaný arqyly belgili bir dárejede qoǵamda ózin ótkizgisi keledi. Bul kúlkili dúnıe. Seniń oqyǵanyń, jınaǵan bilimiń tvorchestvańda baıqalyp turýy kerek. Al jazǵan syzǵanyńda baıqalmasa, qury aýyzben aıtqannan eshteńe ónbeıdi. Ádemi sóıleý, ádemi mysaldar keltirý bilimdiliktiń kórsetkishi emes.
Ekinshi másele jazýshynyń janrǵa tańylýy turǵysynda. Jazyp jatqan shyǵarmańnyń bolmysy ol zertteýshilerdiń áńgimesi. Oǵan jazýshy janrdy bilmedi bolmasa basqa degen sııaqty jazýshyǵa aıyptaýlar taǵý durys emes dep esepteımin. Sen bir shyǵarmany jazýǵa otyrǵan kezde mynaý mynadaı janrda bolady dep eshqashan oılamaısyń. Ol jazyp bitkennen keıingi ǵalymdardyń aınalysatyn dúnıesi.
Úshinshi másele, bizde ádebıettiń teorııasy aıtylady. Sosyn taldaý barysynda osyǵan jabysamyz da qalamyz. Qalamdastarǵa ádebıettiń tarıhyn jazsaq degen oı aıtqym keledi. Mysalǵa alsaq, Maraltaıtyń «Ádılá» degen óleńi qandaı jaǵdaıda týdy. Aqyn beıitterdi aralap júrip qulpytastaǵy qyzdyń sýretin kórdi. Sol sát óleńge aınaldy. Bul ádemi tarıh. Qalamgerler osy syndy ádebıettiń tarıhyn jasaýǵa talpynýdan kóri syn aıtyp qalýǵa beıil turady. Aıtalyq orystar Esenınniń kimmen ishkenin, kimge ne degenin, Tolstoıdyń búkil dúnıe múlkin jáne ár shyǵarmasynyń qandaı jaǵdaıda jazylǵanyn, Dostoevskıdyń aıdaýda júrgendegi jaǵdaılaryn túgel aıtyp beredi. Bizde bul turǵydaǵy eńbekter bar. Degenmen, tym az. Sondyqtan ádebıettiń tarıhyn jazyp osy baǵytta naqty iske kirisetin kez keldi. Aınur TО́LEÝ: «Syndy qabyldaı alatyn ádebıet qana damı alady»
Bizdegi detektıv janry men fantastıka janrynyń keń qulash jaıa almaǵandyǵyna qatysty maǵan kóp suraq qoıylady. Kez kelgen dúnıeniń jaqsy damýyna yqpal etetin faktor kerek. Máselen, fantastıka erkin oılaı alatyn, qoldanbaly ǵylymnyń jemisin kúndelikti ómirde kórip júrgen elderde jaqsy damıdy. Japon fantastıkasyn mysalǵa keltireıik. Jazýshylary kún saıyn ǵylymı jańalyq oılap taýyp jatqan ǵalymdardyń ortasynda júr. Ol ortada júrip, árıne siz ǵylym men sheksiz qııaldyń múmkindigi týraly bir sátke bolsa da oılanyp kóresiz, pikir almasasyz. Dál sol sııaqty bizdiń krımınalıstıka salamyz qazaqsha sóıleı bastaǵan kezde detektıv janry damı bastaıdy. Men kórmeı, bilmeı, túsinbeı, túısinbeı detektıv jasap shyǵa almaımyn. Búgingi krımınalıstıkanyń zamanǵa saı ádisteri bar. Soǵan saı sıýjet qurýǵa tıistimin. Demek, ol janrda sol salada júrgen adam jaqsy jaza alýy múmkin. Sosyn mıf pen fentezıdi jazyp júrgenderge kýltter týraly tereńirek bilip alǵan durys. Apamnyń aýzynan estigen jylan týraly ańyzdardan sıýjet jasap, oqıǵa qurastyrý prozany damytpaıdy. Ol mıf emes, hıkaıat bolyp ketedi. Jylan týraly jazatyn adam bizge deıingi jylan kýltin jaqsy meńgerýi kerek. Jylandar áleminiń keńistigi bizdiń folklordan baǵzydan bar. «Er Tóstik» ertegisindegi Jylan Bapynyń obrazymen-aq talaı dúnıeniń shetin qaıyrýǵa bolady. Kóshpeli halyqtardyń aýyz ádebıetinde jylanǵa qatysty tanymnyń qalyptasýy basqalarǵa múldem uqsamaıdy. Bir forýmnyń aıasyna bir kýltti syıǵyza almaspyz, degenmen qalam ustaǵan jastarǵa muqııat bolý kerek. Sebebi ádebıettanýshylar shyǵarmany taldaǵanda men aıtyp ótken máselelerge mindetti túrde toqtalady. Almaz MYRZAHMET: «KО́BELEKTIŃ QANAT QAQQANY...»
Ýaqyt – óz taqyrybyn, aǵymyn, janryn usynady: feodalızmdi býrjýazııa qulatyp, klassısızmniń ornyn sentımentalızm basqandaı. Men jas qalamgerlerge oqylym, taralym, satylym reıtıngisin birneshe dúrkin jańartyp, myzǵymas detektıv pen «qyzǵylt romandar» janryn ornynan qozǵaǵan «fentezı» janry jaıly usynys aıtqym keledi. Fentezı janrynyń basqa aǵymdar men ádisterdi boıyna sińirip alatyn erekshe (haostyq) qasıeti bar. Bul janrdyń tórtinshi-besinshi qabattarynda – «kóp ishindegi (megapolıstegi) jalǵyzdyq» jatqanmen, irgetasyn ertegiler men mıf keıipkerleri qalaǵan. О́zi jas, ózi ashqaraq fentezı janry fılmderge, kompterlik oıyndarǵa, sóz óneri men sýretterge boıaýyn qalyń jaqty. Qory ortaıyp qaldy. Búginde shıkizat izdep, basqa aǵymdarǵa kóz tige bastaǵan. Olar folklorynda sheksiz qazyna saqtalǵan qazaq ádebıetine muqtaj. Biz fentezı janrynda jazǵysy kelgen jastarǵa qoldaý kórsetý kerekpiz! Qoldaý kórsetkenimiz sol bolsyn, «bul asyq emes «Wargraft» oınap ósken» dep jazǵyrmasaq eken... Bul álem oqyrmandarynyń nazaryn qazaq ádebıetine aýdarta alatyn úlken múmkindik. Laıyqty jazýshy shyqsa óz ertegilerimizdiń keıipkerleri júretin «Saq-graft», «Ǵun-graft» oıyndary arqyly da esemizdi qaıtaryp alýǵa bolady ǵoı?! Fentezı janrynda qarjysy qomaqty, tynysy keń baıqaýlar uıymdastyrý kerek. О́z qazynamyzdy bir qoparyp alar ek... Kóbelektiń qanat qaqqany álemniń ekinshi shetinde daýyl turǵyzýy múmkin ekeni aqıqat emes pe?! Eldos TOQTARBAI: «PROZAǴA TYŃ SERPIN QAJET»
Búgingi qazaq prozasyn, onyń tynys-tirshiligin 60 – 80 jylǵy, tipti, 90 jyldyń basynda jazylǵan shyǵarmalarmen salystyrýǵa múlde kelmeıdi. Qansha maqtap, ótken ýaqyttaǵy mereıin aıtyp jasyrsańda, qazirgi qazaq prozasynyń jaı-kúıi kóńil qýantarlyq deńgeıde emes. Qazirgi qazaq prozasynyń ókilderi dep kimderdi aıtamyz? Áýeli, osyny ajyratyp alaıyq. Bul topqa B.Sarybaı, D.Beısenbekuly, Q.Tileýhan, A.Mantaı, N.Qabdaı, M.Almasbekuly, E.Ábikenuly, E.Aıdabosyn, Q.Ábilqaıyr, A.Myrzahmet, A.Núsip, Q.Qıyqbaı, A.Álmenbet sekildi jas prozashylardy qosýymyz kerek. Bular – jańa ǵasyrdyń jazýshylary. Qazirgi qazaq prozasynyń júgin osy jazýshylar kóterýi kerek. Osy tizimdegilerdiń arasynan D.Beısenbekuly men A.Álmenbet roman jazyp, eksperımentke bardy. Tvorchestvolyq ósý úshin, ózindik qoltańba qalyptastyrý úshin izdenis kerek aq. Eki azamattyń bul qadamyn jaqsy desek te, kórkemdigi men mazmuny, ıdeıasy atalmysh janr tabıǵatynyń údesinen shyǵa almady. Byltyr ǵana jańa zamannyń ókili Yrysbek Dábeı uly áńgimege (roman – A. Baıtursynulynyń termıni) batyl qadam basty. Ázirshe jańa zaman romanynyń enshisinde 3 kólemdi dúnıe ǵana. Ádil baǵasyn ýaqyt ózi ekshelep berer.
Shyndyǵyn aıtqanda, jańa zaman ókilderi 90 jylǵy qazaq prozasynyń ókilderi bolyp tabylatyn N.Oraz, J.Qorǵasbek, A.Altaı, T.Keńesbaev, R.Muqanova, A.Kemelbaeva, D. Amantaı kótergen kórkemdik deńgeıge jetpeı otyr. Keıingi jyldary S.Ábikenuly, S.Sybanbaı, D.Qýat tárizdi aǵa býyn jýrnalıster kórkem ádebıettiń aýylyna at baılap, údete, indete jazyp keledi. Osy úsh jazýshynyń sońǵy jyldary jıi jarııalanyp júrgen shyǵarmalary taqyryby, ıdeıasy jaǵynan da, kórkemdik turǵydan da ózgesheleý. Al, Q.Tileýhan, N. Qabdaı, M.Almasbekuly, E.Ábikenulynyń áńgimelerinde jylt etken sáýle baryn aıtpaı ketý kúná bolar.
Qalaıyq, qalamaıyq qazaq qoǵamyna da aqparattyq kezeń qonaqqa keldi. Qalyńdyǵy kirpishteı kitaptardyń taǵdyry tek fılolog, qoǵamdyq mamandardyń úlesinde ǵana. Al, áleýmettik orta jeńil-jelpi jazylǵan dúnıelerdi oqýǵa beıimdelgen. Statıstıkalyq zertteýlerge súıensek, baıaǵydaǵydaı jurt tarıhı dúnıelerdi emes, fentezı, detektıv, bestseller, esse, nıýktorn formasyndaǵy shyǵarmalardy ǵana oqıdy. Oqyrmannyń tańdaýy da, suranysy da – osy. Oqýshynyń qalaýyn oryndaýǵa beıimdelý – jazýshynyń negizgi mindetine aınalýy kerek.
Qazirgi jazýshylardyń aldyna bir-birińdi qaıtalamaı, kópshilikke usynar árbir jańa shyǵarmańda tyń, sony pikir, jańa teńeý aıtyp, jańa kórkem óner, jańa obraz kórsetetin bol dep talap qoıamyz.
Daıyndaǵan
Arman OKTIаBR, «Egemen Qazaqstan»