Nyǵmetjan Esenǵarın: Maǵan bul qalanyń ár buryshy, ár kirpishi ystyq

Eńbek jolym Selınogradta bastaldy

– О́mirbaıanyńyzǵa qarap otyryp, ómir jolyńyzda burynǵy Selı­n­ograd, Aqmola, búgingi Astana mańyzdy oryn alǵanyn baı­qadyq. Qalamen qatar órbi­gen jo­lyńyz qalaı bastalyp edi?

– Meniń eńbek jolym, ómir jolym temir jol salasymen tyǵyz baılanysty. Al ózim uzaq jyl­dar jumys istegen Tyń temir jolynyń kindigi qazirgi Astana – bu­ry­n­ǵy Aqmola, Selınograd qala­synda boldy. Sál áriden bas­taı­tyn bol­sam, 1964 jyly ıns­tıtýtty támam­dap, temirjoldy avtomat­tan­dyrý, telemehanıka jáne baılanys maman­dyǵyn ıelenip shyqtym. Ol kezde temir jol mamandaryna suranys óte joǵary bolatyn. Bizdiń qaıda jumys isteýge baratynymyzdy Almatydaǵy Jol bas­qar­masy sheshetin. Sońǵy kýrsta oqyp júr­gende dıplom aldyndaǵy táji­rı­beden ótý úshin Selınograd sıgnalızasııa jáne baılanys dıstansııa­syna kelip, úsh aı jumys istedim, dıplom jazdym. Stýdent ekenime qaramastan, meni sol mekemege jumysqa aldy. Ol kezde stýdent úshin turaqty eńbekaqy alýdyń ózi bir keremet edi. 

Men jas kezimnen bastap ózime qandaı jumys tapsyrylsa, sony buljytpaı oryndaýǵa tyrys­tym. Osy qasıetimniń arqa­synda ujymǵa unadym, ujym da maǵan unady. Dıplom alǵannan keıin Selınograd sıgnalızasııa jáne baılanys dıstansııasy ar­naıy suranys jiberip, ózde­ri­ne jumysqa shaqyryp aldy. Bolashaq elordamen baılanysym osylaı bastalǵan-dy. 

Biraq arada úsh aı ótpeı jatyp áskerı boryshymdy óteýge alyp ketti. Burynǵy áriptesterim «Áskerden keıin bizge kel» dep hat jazyp turdy. Ol kezde sheshem Qostanaı oblysy Semıozer aýdanynda turatyn, ákem erte qaıtys bolǵan. Áskerden keıin anamnyń óti­ni­shimen ata-babamyzdyń meken­degen jeri dep Qostanaıǵa qaı­typ baryp edim, ol jaqta onsha jyly qabyl­damady. Sóıtip Selıno­gradqa oraldym. 

Bes aı qatardaǵy ınjener bolyp istegennen keıin sol dıstan­sııa­nyń bas ınjeneri qyzmetine taǵaıyn­daldym. Bir jarym jyldan keıin Selınograd temir jolynyń bólim bastyǵy etip joǵa­rylatty. Jaqsy tehnolog retinde kórindim, qala­dan páter aldym. Eńbegim baǵa­lanyp, Almatyǵa jumysqa shaqy­ryl­dym. Eki ret bas tartsam da, úshinshi ret Almaty temir joly­nyń bas ı­n­jeneriniń orynbasary qyz­me­ti­ne kelisim berýime týra keldi, bir­neshe jyl Almatyda jumys istedim. 

1977 jyly Qazaqstan temir joly úlken-úlken úsh qury­lymǵa bólinip, Tyń temir joly qurylatyn boldy. Men sol tusta ózim jumys bastaǵan, burynnan jaqsy biletin ólkege qaıtyp kelip, Tyń temir joly­nyń bas ınjeneri qyzmetine kiris­tim. Keńes úkimetinde 31 temir jol bólimi bolsa, 31-ge jańa tol­ǵan men sol bólimderiniń bas ınjener­leriniń ishindegi eń jasy edim. 

«Áýel bastan áleýeti zor qala»

– Jal­py burynǵy Aqmolada halyq sany az, qalanyń aýmaǵy shaǵyn bol­ǵa­nyna qaramastan, osy ólke­degi alatyn orny zor shahar bol­ǵa­ny baıqalady. Bul nemen baılanysty? 

– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bul qala áýel bastan toǵyz joldyń torabynda ornalasqan. Geografııa­lyq jaǵynan alǵanda Qaraǵandy men Jezqazǵan da ortalyqta qonys tepken. Biraq kólik-kommýnıkasııalyq, logıstı­kalyq jaǵynan Aqmolanyń orny qashanda bólek. Qala sonaý otyzynshy jyldardyń ózinde aımaqtaǵy basty ortalyq sanaldy. Geografııalyq ornalasý ornynyń tıimdiligine qosa, ınf­raqurylym salynǵannan keıin mańyzy arta berdi. Qyr­qyn­shy jyldary Qara­ǵan­dy magıstrali Omby temir joly­­nyń quramynan bólingende Aqmola ortalyǵy retinde tańdal­dy. Elýinshi jyldardaǵy Tyń ıgerý naýqanynda odan saıyn kú­­sheıdi. Kólik túrleriniń ishin­degi eń mańyzdysy – temir jol qaty­na­­synyń qýaty artqan sa­ıyn qalanyń ekonomıkasy, hal­qy­nyń áleýmettik jaǵdaıy da jaq­sara berdi. Aqmola – poıyzben de, avtokólikpen de, avıasııa­men de jetýge bolatyn shahar edi. Qalanyń elorda retinde tań­da­­lýyna yqpal etken basty fak­torlardyń biri de osy. 

– Temir jol salasynda bas­shy­­lyq qyzmet atqara júrip, qalanyń kórkeıýine qansha­lyqty úles qosa aldyńyz?

– Tyń temir joly elimizdiń sol­­tús­tik jáne ortalyq aımaǵyn­daǵy 8 oblysty biriktiretin asa úlken ujym boldy. Sol jyldary «Selıntransstroı» tresi Jeńis dańǵylyndaǵy qyzmet­­tik ǵımarattardy saldy. Temirjol­shy­­larǵa arnalǵan jańa aýrýhana paıdalanýǵa berildi. Bes jyl­dyń ishinde Ekibastuz, Býrabaı stansalarynda jańa vok­zal­dar boı kóterdi, Arqalyq pen Esildegi eski vokzaldar keńeı­tildi. Oń jaǵalaýdaǵy vokzal­dyń záýlim bıik jańa korpýsy da sol jyly salyndy. 1986 jyly Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq komı­tetiniń hatshysy Qara­taı Turysov­qa Selınograd vok­zalynyń jańa korpýsyn kórset­kenim­de, ol kisi: «Vokzaldy Alma­ty­daǵydan da bıik etip salyp­syń, taıaq jep qala­myn dep qoryq­paı­syń ba?» dep ázil­degeni bar. Men de qaljyńdap: «Kim biledi, astana bizge kelip jatsa, daıyn bolaıyq degenim ǵoı» dep jaýap berdim. 

Jalpy, Tyń temir joly bir ǵana Selınograd qalasynyń ózin­de otyzdan astam iri qurylys nysandaryn saldy. Olardyń ishinde temir jol aýrýhanasynyń hırýrgııalyq korpýsy, 200 oryn­dyq týberkýlez dıspanseri, júz­degen adamǵa arnalǵan emhana, stan­salardy sýmen jabdyqtaıtyn sheberhanalar, taǵy basqalary bar. Jalpy aýmaǵy 28 myń sharshy metrge teń baspana berildi. Qarap otyrsam, jyl saıyn 840-qa jýyq páter berilip otyrǵan eken. Munyń bárin ne úshin aıtyp otyr dersiz. Onyń sebebi, búgingi elorda­myzdyń negizgi irgetasy sol jyl­dary qalyptasty. Temir jol qala­­nyń ınfraqurylymyna negiz qa­lady. Tóńirektiń barlyǵymen baı­lanys kúsheıdi. Bul jumystyń bárin tek ózimniń esimimmen baıla­nys­tyrýdan aýlaqpyn, men osy qyr­ýar istiń basy-qasynda júrip, óz kózim­men kórgenderimdi aıtyp otyrmyn. 

Tyń temir joly eń damyǵan, jetekshi joldardyń biri boldy. Bes jyl tapjylmaı eńbek etken­nen keıin ári qaraı bilimimdi jetil­dirý kerektigin túsinip, Más­keý­degi Mınıstrler keńesiniń janyn­daǵy Halyq sharýashylyǵy aka­demııasyna oqýǵa tústim. 2 jyl­daı oqyp, kandıdattyq dısser­tasııa qorǵap, bitirgennen keıin ózim suranyp Selınogradqa qaıta oraldym, úlken Tyń temir jolyn basqardym. Qarap otyrsam, osy ólkege birneshe ret ózim nıettenip qaıtyp kelip otyrǵan ekenmin. Sóıtip alǵashynda qarapaıym ınjener bolyp bastaǵan Tyń temir jolynda 150 myń adamnan artyq adamǵa basshylyq jasaıtyn dárejege deıin jetippin. 

Selınograd meniń týǵan jerim sııaqty bolyp ketti. Osy jerde eńbek jolymnyń basym bóligi, sanaly ǵumyrym osynda ótti. О́zim Qazaqstandaǵy jumy­sym­­dy odan ári jalǵastyr­ǵym kel­­gen. Biraq sol kezdegi KSRO Jol qa­ty­nastary mınıstri Nıko­laı Ko­narevtiń shaqyrýy­men mınıstr­diń orynbasary qyz­metine taǵaıyndalyp, Máskeýge ketýime týra keldi. 

– Bilýimizshe, sol tusta mun­daı joǵary laýazymǵa taǵa­ıyn­­dal­ǵan qazaqtar neken-saıaq edi ǵoı?

– Durys aıtasyz. Jalpy, keńes kezinde kadrlardy irikteý óte qatal, biraq birshama ádil bola­tyn. Joǵary laýazymdy qyz­met­terdi atqarý úshin kadrlardyń tómengi satylardyń bárinen ótýi­ne erekshe nazar aýdarylatyn. Bul júıeniń bir kemshiligi, Qazaqstan jáne basqa da Ortalyq Azııanyń jergilikti kadrlaryna qatysty kózqaras asa jaqsy bolǵan joq. Eń alǵash Sovnar­kom tóraǵasynyń orynbasary bolǵan adam – kórnekti memleket qaıratkeri Turar Rysqulov boldy. Az ýaqyt KSRO Energetıka mı­nıstri­niń orynbasary qyz­metin Ibragım Tájıev te atqar­ǵan. Bul eki azamattan keıin arada qyryq jyl ótken soń KSRO Jol qatynastary mınıstriniń orynbasary qyzmetine men taǵaıyn­daldym. 

– Máskeýden elge erterek qaıtýyńyzǵa ne sebep boldy?

– Máskeýde jaqsy jumys iste­­dim, Ortalyq komıtet pen úki­mette bir kisideı bedelim boldy. Seks­e­ninshi jyldary odaqtaǵy eko­no­­­­mı­­kalyq qıyndyqtar, ony túbe­geı­li sheshýge degen talpy­nys­tar­dyń álsizdigi birden sezilip turdy. Bul temir jol salasyna da qa­­tysty. Lokomotıvter, shpal, rels sııaqty eń basty qajetti­lik­­ter­diń jetpeýi, burynǵy teh­nı­ka­lar­dyń tozýy sııaqty máse­le­lerdi sheshýge ortalyq organ­dar­dyń onsha qulyqty emes ekeni kórinip tura­tyn. Qaıta qurýdan nátıje shyq­paı­tynyna sol jaq­ta júrip kózim jetti. Jaǵdaı qıyn­damasa, jaqsar­maıtyny, alda qıyn jyldar kele jatqany bel­gili edi. Sóıtip «Esiń barda eliń­di tap» degendeı, men Qazaq­stan­­ǵa qaıtý týraly oılana bas­ta­­dym. Qandaı qıyn jaǵdaı bol­sa da óz elińde, óz úıińde, hal­qyń­­­­n­yń ortasynda bolǵan artyq dep shesh­­tim. Kóp uzamaı Almaty Temir joly­nyń bastyǵy bolyp aýystym.

– Astanany Aqmolaǵa kóshi­rý máse­lesi qozǵalǵan tusta siz Premer-Mınıstrdiń birin­shi oryn­b­asary qyzmetin atqaryp júr­­dińiz. Artynsha elorda­ny kósh­ke daıyndaıtyn úkimet­tik ko­mıs­sııaǵa tóraǵalyq jasady­ńyz. Bul ulan-­ǵaıyr jumys qalaı júrgizildi?

– Astanany aýystyrý máselesi qozǵalǵanda birneshe qalanyń kandıdatýrasy usynylǵany belgili. Aqmola, Kókshetaý, Qaraǵandy qala­lary­nyń aty atalǵanda men ózim jaqsy biletin Aqmolany bir­­den qoldadym. Qalanyń ár ǵı­ma­ra­­tyn, ár buryshyn, tóńiregin túg­el biletin, ólkedegi ahýaldan jan-jaqty habardar adam retinde ko­mı­s­­­sııa­nyń tóraǵalyǵy maǵan júkteldi. 

Jańadan qurylǵan komıssııa Aqmolaǵa birneshe ret kelip, jos­par qurdyq. Ortalyq vedomstvolar ornalasatyn ǵımarattardy usyndyq. Temir jolǵa tıesili biraz ǵımarattardy mınıstrlikterge beretin boldyq. Qazirgi Abaı – burynǵy Lenın kóshesindegi Tyń temir joly basqarmasynyń ǵıma­ratyna Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi men Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrligi ornalasty. Oblys ákimdiginiń ǵımaratyna Úkimet kóship keldi. Jeltoqsan men Kene­sarynyń qıylysyndaǵy temir jol tehnıkýmy Ulttyq qaýipsiz­dik komıtetine, Kenesary kóshesin­degi temir joldyń ınternaty Respýb­lıkalyq Ulannyń shtabyna berildi. 

– Jańa elorda tez qanat jaıyp, úlken shaharǵa aınalatynyn sol kezde bildińiz be?

– Birden aıtaıyn, astananyń qurylysy sonshalyqty qarqyndy júrgiziledi dep oılaǵan joqpyn, ony elestetýdiń ózi múmkin emesteı edi. Biz jumystardyń barlyǵy birtindep júrgiziledi dep oıladyq. Ekonomıkalyq jaǵdaı óte qıyn boldy, basqa shyǵyn­dar­dy aıtpaǵanda halyq­tyń eńbek­aqysyn ýaqtyly tólep otyrý­dyń ózi qıynǵa tústi. Bir jerde jaryq joq, endi bir jerde sý joq, gaz joq... Jaǵdaı shynyn­da da kúrdeli bolatyn. Apta saıyn selektorlyq jıyn ótkizip, kún saıyn taldaý jasap, problema­lardy naryq jaǵdaıynda qalaı sheshý kerektigin úırendik. Osy­nyń bárin kózimizben kórip otyryp elordany birden salynady dep kim oılaǵan?! Elordanyń son­sh­alyqty jyldam qarqynmen salyn­ǵany, az ýaqyt ishinde gúl­den­gen qalaǵa aınalǵany, eń birin­shi kezekte Prezıdenttiń erik-jigeriniń arqasy dep sanaımyn. 

Vokzal – qalanyń jany 

– Astanaǵa ekinshi vokzal kerek ekendigin eń alǵash baspa­sóz betinde aıtqandardyń biri edińiz. Byltyr ashylǵan «Nurly jol» vokzalyn kórdińiz be? 

– Vokzal degen táýliktiń 24 saǵatynda tirshilik tolastamaıtyn, ómir qaınap jatatyn jer. Qalanyń jany deýge bolady. Jolaýshylar da, mashınalar da, qoǵamdyq kólikter de vokzalǵa, vokzaldyń mańyna jınalady. Úlken qalaǵa bir vokzal azdyq etedi, megapolısterde 2-3 vokzalǵa deıin bolady. Astanaǵa da jańa vokzal kerek ekendigin aıtýyma osy sebep boldy. 

Men baspasózde osy vokzal máselesin sheshýdiń birneshe joly bar ekenin aıttym. Birinshisi – eski vokzaldy úlkeıtý, ekinshisi – 40-shy stansadan salý. Úshinshi nusqam múlde basqa jerden jańa vokzal salý boldy. Eski vok­zaldy úlkeıtkennen másele sheshilmeıtini túsinikti boldy. Al jańadan salynǵan «Nurly jol» vokzaly bolashaqta halyq sanynyń artýyna da, jolaý­shylarǵa yńǵaıly bolýy jaǵynan da, temir jol qatynastaryna, mashına men qoǵamdyq kólikter qatynasyna da yńǵaıly etip salynǵan. Bolashaqta elordanyń halqy 1,5-2 mıllıonǵa jetse de, jańa vokzal olardyń bárin qabyldaýǵa daıyn. 

– Qazirgi elordanyń sáýle­tine qatysty qandaı kózqaras­tasyz? Bas­qasha jasaǵanda budan da jaq­sy bolar edi deıtin jeri bar ma?

– Astana kóz aldymyzda salyndy, az ǵana jyldardyń ishinde kórkeıdi. Buryn saıyn dala bolyp jatqan sol jaǵalaý adam tanymastaı ózgerip, úlken qalaǵa aınaldy. Munyń barlyǵy úlken eńbekti, qajyr-qaıratty qajet etedi. Men endigi ýaqytta qalanyń tek jańadan salynǵan bóligine ǵana emes, oń jaǵalaýdaǵy aýdandaryna da nazar aýdarylsa deımin. Astanada úsh qalanyń sáýlet nyshany bar. Esildiń sol jaǵalaýy – jańa Astana bolsa, oń jaǵalaýdaǵy burynǵy bazardyń mańaıynda, vokzal jaqtaǵy aýdandarda Aqmola men Selınogradtyń belgileri saqtalǵan. Endi sol burynǵy aýdandar da jańarǵanyn, jasar­ǵanyn qalaımyn. Eski qalany umytyp ketpeı, qalanyń jańa bóligimen birge damytý kerek. 

Astanada damyǵan ınfra­qury­lym da, sý da, tabıǵat ta, tarıh ta bar. Elorda bolý úshin qalaǵa kerek degen basty qundy­lyq­tardyń bári osy jerden tabylady. Biraz ýaqyt Almatyda tursam da, Astana men úshin erekshe ystyq. Taý-tasty jerden góri dala janyma jaqyn, qaıda júrsek te Arqanyń dalasy tartyp turady. Eńbek jolymnyń, ómir jolymnyń eń uzaq ta qy­zyq­ty sátteri osy qalada ótti. Se­lıno­grad kezinen bastap maǵan bul jerdiń ár buryshy ystyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»