№5 syn-qater

Eskirgen zańnamalyq baza

Memlekettik qurylys Sońǵy 5 jylda negizinen júrgizilip jatqan reformalardyń quqyqtyq bazasy qalyptastyryldy, soǵan qaramastan, ol azamattardyń quqyqtary men erkindikterin qorǵaýǵa, otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa, shetel ınvestısııalaryn tartý úshin neǵurlym qolaıly ahýal qalyptastyrýǵa, qylmysty aýyzdyqtap, zańdylyq pen quqyq tártibin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan aıqyn da ádil zańdar qabyldaý qajettigin kún tártibinen alyp tastamaıdy. Memleket basshysynyń  1996 jyldyń 16 jeltoqsanynda el Táýelsizdiginiń 5 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinen. *** Memleket pen quqyqtyń odan keıingi stra­te­gııalyq baǵyttaryn aıqyndaý 1995 jyly qa­byldanǵan QR-dyń qoldanystaǵy Konstıtýsııasyna negizdeldi, al ol memleketti uıymdastyrýdyń negiz qalaýshy prınsıpterin, adam men azamattardyń qu­qyqtary men erkindikterin, sondaı-aq Qazaq­stannyń memlekettik ınstıýttarynyń jańa júıesin bekitti. Degenmen, bul satyda da qıyndyqtar az bolǵan joq. Sol bir tarıhı kezeńde ýaqyt talap etkendeı barlyq qajetti zańdardy shuǵyl túrde qabyldaýǵa múmkindikter bolǵan joq. Memleket basshysy osy­naý mańyzdy mindetti sheshý jaýapkershiligin óz moı­­nyna aldy. Nátıjesinde is júzinde qoǵam men memleket ómiriniń barlyq salalaryndaǵy refor­ma­larǵa ákelgen 150-deı normatıvtik-quqyqtyq ak­ti­ler qabyldandy. Odan keıin ol aktilerdiń bári zań mártebesine ıe bolyp, qazirgi zamanǵy ulttyq zańnamanyń ıadrosyn qurdy. Birinshi kezekte olarǵa eldiń memlekettik qurylysyn aıqyndaǵan zań­na­malyq aktiler jatady. Olardyń qatarynda «QR-daǵy bankter men bank qyzmeti týraly», «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» jáne basqa da kóptegen zańdar bar.   Qazirgi zamanǵy, tipti sol kezdegi ólshemder boıynsha revolıýsııalyq deıtindeı zańnamalyq baza jasamaıynsha sheshilýi múmkin emes ótkir áleýmettik-ekonomıkalyq problemalar ózine sáıkesti jáne shuǵyl túrdegi quqyqtyq sheshimder qabyldaýdy talap etti. Ahýaldyń tótensheligi, quqyqtyq vakýýmdy eńserý qajettigi 1991 jyldyń jeltoqsanynda respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń qaýlysymen tıisti ulttyq zańnamalar qabyldanǵanǵa deıin Qazaqstan aýmaǵynda KSRO zańdarynyń normalaryn ýaqytsha qoldaný múmkindigin bekitýge deıin májbúrledi. Biraq KSRO dáýirinde qabyldanǵan zańdar burynǵy júıe úshin jasalǵan-tuǵyn jáne olar ózi ómir súrgen alǵashqy kúnnen bastap demokratııa qundylyqtaryna, quqyq ústemdigi men naryqtyq ekonomıkaǵa baǵdarlanǵan jańa táýelsiz memleketke bógde edi. Jańa quqyqtyq saıasatqa maqsatkerlik pen tutastyq sıpat berip, onyń aıqyn baǵdarlary men bazalyq parametrlerin aıqyndaý úshin 1994 jyly Memlekettik quqyqtyq reforma baǵdarlamasy qabyldandy. *** Qoldanystaǵy quqyqty jańartý jóninde memleket qabyldaǵan batyl sharalar nátıjesinde respýblıka zańnamalarynyń alǵashqy býyny 90-shy jyldary daıyn boldy jáne ol memlekettik-quqyqtyq qurylystyń irgeli máselelerin shuǵyl túrde sheshý qajettiligine baılanysty ómirge kelip edi. Osylaısha, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Ol eldiń memlekettik táýelsizdigin ǵana jarııalap qoıǵan joq, sonymen birge egemen Qazaqstannyń negizgi memlekettik ınstıtýttaryn qurý úshin negiz qalady. Qazaqstan Prezıdenti laýazymy taǵaıyndalǵan 1990 jyly qabyldanǵan zań sonyń alǵashqysy boldy, 90-shy jyldardyń basyndaǵy memlekettik basqarý júıesi aıqyndaldy. Degenmen, táýelsiz memleket qurýdyń quqyqtyq irgetasy bolýǵa qabiletti zańdar kórer kózge jetkiliksiz edi. *** Burynǵy KSRO kúıreýiniń eski zańdardyń ákimshil-ámirshil júıeniń prınsıpterin beınelep, egemen Qazaqstannyń sapaly jańa shyndyqtaryna múlde jaýap bermeıtin ahýalǵa soqtyrýyna baılanysty táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jańa zańnama bazasyn qalyptastyrý el úshin negiz qalaýshy mańyzǵa ıe boldy. Eldiń quqyqtyq betimen ketýshilik pen zańdyq nıgılızmge barǵan saıyn kóbirek batyp bara jatýyna baılanysty bıliksizdik pen zańsyzdyq ýaqytyn tez arada eńserý qajet boldy. Qoǵamdaǵy zańǵa degen nem­qu­raı­dylyq qaterli sıpat ala bastady, onyń ózi memlekettik ınstıýttardyń erozııasyna jol ashyp, respýblıka táýelsizdigin joǵaltýdyń shynaıy qaýipterin týyndatty. *** Eldiń Prezıdent bastaǵan memlekettik organdarynyń qajyrly da tyńǵylyqty ju­mysynyń arqasynda ǵana burynǵy zańnama Qazaqstan qoǵamy ómiriniń barlyq salalaryndaǵy júıelik problemalardy sheshýdi qamtamasyz etken jańa zańdarmen aýystyryldy. Ulttyq zańnamanyń búgingi býynyna keler bolsaq, olar tipten de al­ǵash­qylar emes, onyń esebin Qazaqstannyń qazirgi zamanǵy quqyǵynyń negizin qu­raı­tyn jáne solardyń arqasynda elde júıeli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası re­for­malar júrgizýge múmkindik týǵan kóp­tegen mańyzdy zańdar qabyldanǵan 2000 jyldardyń basynan bastap búgingi kúnge deıin júrgizýge bolady.