Qarashańyraqty kim «ustap» otyr?

Túpqaraǵan óńiriniń, Aqketiktiń ta­rıhy tym áride. Myń qatparly Mań­ǵystaý tarıhynyń nebir shyrǵalań izderi men qıyr-shıyrlarynyń Túp­qaraǵanǵa, Aqketikke soqpaı ótetini joq, bolsa kemde-kem. Aqketik – baǵ­­zydan-aq san taram kerýen jol­da­rynyń núktesi, taraptarǵa jóń­kilgen jáne alýan aımaqtarǵa aǵylǵan kósh-kerýenderdiń qaqpasy, teńiz ja­ǵalaýyndaǵy qazynaly aılaq retinde asa mańyzdy mártebeni alystaǵy jyl­dardyń ıininde-aq ıelenip úl­gergen óńir. Qazba nátıjeleri, ar­heo­logter zertteýleri Aqketiktiń H-HV ǵasyrlarda Eýropa men Or­talyq Azııanyń ekonomıkalyq orta­lyqtarymen saýda baılanystary bolǵandyǵyn aıtady. Munda ǵa­lym-geolog N.I.Andrýsovtyń, etno­graf R.Karýtstyń, polıak sý­ret­shisi B.Zaleskııdiń, jazýshy­ A.F.Pısemskııdiń, akademık M.M.Berdiń, geograf P.P.Semenov-Tıan-Shanskııdiń, keńes qaıratkeri S.M.Kırovtyń, otarlaý aldyndaǵy zert­teý jumystaryn júrgizý úshin ekspedı­sııany basqaryp G.S.Kare­lınniń, A.B.Cherkasskııdiń, ózge de tarıhta aty qalǵany bar, qalmaǵany bar – aıtýly adamdardyń Azııany betke alyp shyqqanda Mańǵystaý óńirine, onyń ishinde Túpqaraǵan topyraǵyna taban tireýi tekten-tekke bolmasa kerek. 

Kóne zamannan kerýen saraıla­rynyń orny saqtalǵan mekenge­ I Petr­diń nusqaýymen kelgen A.B.Cherkasskıı bastaǵan top 1716 jyly «Áýlıe Petr» qamalynyń irge­tasyn qalasa, 1846 jyly kapıtan Ivanın Novo-Petrovsk bekinisin saldyrady. Osylaısha qazaqtyń Aqketigi alýan ataýlarǵa ıe bolyp, qym-qýyt qarama-qaıshylyqtarǵa toly taǵdyrly jolyn bastaıdy. 1857 jyly Fort-Aleksandrovsk, alǵashqy keńestik kezeńderde Fort-Ýrıskıı atalǵan qala, 1939 jyldan bastap ómiriniń 7 jylyn osynda aıdaýda ótkizgen ýkraın aqyny T.G.Shevchenkonyń qurmetine Fort-Shevchenko dep atalyp, kúni búginge deıin qala osy esimniń enshisinde tur. Aqketik tek qamal, bekinis salynǵan kezderdiń qoltańbalary qalǵandyqtan ǵana emes, XIX-XX ǵasyrlardaǵy atyshýly dúrbeleńderdiń, keńestik kezeńdegi nebir oqıǵalardyń jádiger-jurnaqtary saqtalǵandyqtan, ashtyq, jut, saıası qýǵyn-súrgin, tárkileý, túr­li joryqtar men arpalystar ótip, mańǵystaýlyq azamattardyń ystyq otbasyna, týǵan jerge, tynysh tirlikke, tipti jaryq dúnıege aqyrǵy ret qosh aıtyp, Aqketik jaǵalaýynan qaıyqqa otyryp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanýy, ózge de Mańǵystaýdyń tutas kóne tarıhy qordalanǵandyqtan da qymbat. Aqketik topyraǵynda otarlaýshy patsha ókimetine qarsy bas kótergen Isa-Dosan kóte­rilisiniń, áıgili Hıýa, Ahal-Teke joryq­tarynyń, Adaı kóterilisiniń izderi jatsa, bul jerdiń taý men tasyna keńes ókimetin ornatý jolyndaǵy qııan-keski kúnderdiń shejiresi hattalyp, qany men teri sińgen. Bul jer – armanda ketken mańǵystaýlyq qos ǵashyq Qaıyp pen Aqbóbektiń kóz jasy tamǵan jer, moınyna alyp min­detti júktep jolǵa shyqqan Á.Jan­geldınniń ınternasıonaldyq otrıady aıaldap, as iship, aıaq sýytqan, ál jıyp, kúsh-kóligin jańalaǵan óńir. Ǵy­lymı ekspedısııa quramynda arnaıy kelip, túbek tarıhy men tynys-tirshiligine úńilgen ult qaıratkerleri Á.Bókeıhanov pen Á.Marǵulannyń tańdaıyn qaqtyryp, ultyn súıgen uly júrekterdiń perzenttik asqan mahabbattaryna bólene alǵan ólke. Tarıhı qala Aqketiktiń kıeli topyraǵynda «Qyrymnyń qyryq batyry» sıkl­dy jyryn búgingi dáýirge jetkizgen Muryn jyraý, túrikmenniń Hatam jáne Dáýletııar shaıyrlary, qazaqtyń tuńǵysh atty ásker polkiniń komandıri T.Álıev turǵan, qazaq jáne Mańǵystaý tarıhynda alar ózindik orny bar tulǵalar  «halyq jaýy» dep jazyqsyz atylǵan azamattar, belgili Oraz, Nursultan Ońǵalbaevtar, Qazaq OAK tóraǵasy J.Myńbaev, Kaspıı teńizine tuńǵysh ret kefal balyǵyn ákelip jiberip, jersindirgen ıhtıolog-ǵalym Z.Baımyrzaev, kúresker-qaıratkerler S.Jubaev, B.Shymyrov, O.Kóbeev, dáriger E.Orazaqov, aramyzdan keshe ǵana ketken akademık S.Zımanov, ózge de kóptegen tanymal tulǵalar ósip-óngen. 

On jylǵa jýyq Mańǵystaý aýdanyna qarasty, keıin jıyrma jylǵa jýyq oblys qaramaǵyndaǵy qala bolǵan Fort-Shevchenko 1992 jyldan bastap Túpqaraǵan aýdanynyń ortalyǵy boldy. 

Qalanyń teńiz jaǵasynda qolaı­ly ornalasýy onyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýyna oń áser be­redi. Keńestik kezdegideı balyq sha­rýashylyǵy dúrkirep turmaǵanmen, tam-tumdap qarmaq salyp nápaqasyn aıyrǵandar az emes. Onyń ústine teńizdegi munaı kásipshiligine jaǵa­laýdan servıstik qoldaý kórsetýdiń ózi qalanyń, tipti tutas aýdannyń ty­nys-tirshiligine «qan júgirtip» tur. О́tkenine taǵylym alarlyq tarıh tunǵan, búginde talaı qandastyń qutty mekenine aınalǵan qalany jergilikti halyq «qarashańyraq» dep qasterleıdi. Al «qarashańyraq» uǵymynyń hal­qymyz úshin qanshalyqty kıeli, qan­shalyqty mańyzdy ekenin árbir qazaq biledi jáne qarashańyraqtyń tútinin tútetip, shańyraǵyn ustap qalatyn urpaq ta áýlet úshin syıly. Alaıda kúlli mańǵystaýlyqtar osylaı qurmet tutqan Aqketiktiń búgin shańyraǵyn kim «ustap» otyr? Árıne, turǵyndary qazaqtar bolǵanymen, sol qyrýar qazaqtyń basyn biriktirip turǵan qalanyń ataýyn ıelenip otyrǵan – Taras Shevchenko! Jańaózenniń kelbeti qalaǵa uqsaı bastaǵany sońǵy kezderi, odan arǵy jerde Mańǵystaýda tek eki qala – Aqtaý men Aqketik qana bolatyn jáne ekeýi de Shevchenkonyń esimimen atalatyn! Shúkir, 1964-1991 jyldar aralyǵynda Shevchenko qalasy atanǵan Aqtaý óz tarıhı ataýyn qaıtyp aldy... Aıdaýda bolǵan jan barǵan jerinde osylaı bir emes, birneshe qala atyn ıelenip, qurmet kóretin bolsa, Taras aqynnyń taǵdyry aıdaý emes, rahat ómir bolǵany da... Aıdaýda júrgeninde shyǵar­ma­shylyqpen aınalysýǵa tyıym sa­lynǵan Taras aqynǵa qazaqtyń qasıetti dalasy qorǵan boldy – ol Aqketiktegi qaýipsiz jertólede emin-erkin shyǵarmashylyqpen aınalys­ty. Jeti jyl ishinde 365 sýret, 100-ge jýyq óleń, 20-dan astam povest jazý múmkindigine ıe boldy, aqjarqyn qazaq halqy onymen etene aralasyp, barynsha qoldaý kórsetti. Ol shyǵarmashylyqpen aınalysqan ǵımarat 1932 jyly aqynnyń mura­jaıyna aınaldy. Byltyr  85 jyl tolǵan murajaı Forttaǵy eń jaǵ­daı­ly, barynsha qamqorlyqqa alynǵan mura­jaı. Áıtpese «HH ǵasyrdyń Gomeri» atanǵan Muryn jyraýdyń mura­jaıy jóndeýdiń jyryn arqalap, jurt­shylyqty jylda «mine, bitedi» degen ýáde­men aldaýsyrata dámelendirip, qabyr­ǵasy jartylaı qalanǵan kúıi áli tur.

Mańǵystaýda ýkraın aqyny Taras Shevchenkonyń atyna birneshe qalanyń berilip, Aqketik pen Aqtaýdan eki bir­deı eńseli eskertkish qoıylyp, osynshalyq qurmet kórsetilýin, tip­ti týrısterdiń ózi túsinbeıdi eken. Al murajaı qyzmetkerleri bolsa, mun­­daı suraqty qoıýshylarǵa Muh­tar Áýezovtiń «Taras Shevchenko eń birinshi realıst-sýretshi, realıstik turǵyda qazaq halqyn, qazaq dalasyn, qazaq qyryn birinshi bolyp Eýropaǵa tanytqan» degen sózin «qalqan» etip betke ustaıtyn bolyp shyqty. Sodan soń aýlaǵa otyrǵyzylǵan aǵashtardy meńzep «kógaldandyrǵan», jergilikti qazaqtarmen birigip qudyq qazǵan degendeı áreketterin sanamalap beredi. Biraq qazaq dalasy men halqy Taras bolmasa tanylmaı qalady degenge senbes edik, sondaı-aq Mańǵystaýda Taras kelgenge deıin de shóp ósip, sý aqqan. Al shól dalada mal sharýashylyǵymen aınalysqan qazaqtar qajettiligi úshin qudyqshylyqty kásip etken qyr qazaqtary – dala eńbekkerleri jetip-artylady. Átteń, olardyń esimi men eńbegi eleýsiz... Tipti bir rý Qarash aýyly shyńyraý qudyq qazýdy kásip etkendigine tarıh kýá. Ol az bolsa, Ábish Kekilbaıdyń «Shyńyraý» povesiniń negizi osy Mańǵystaýdaǵy qudyqshylyq kásipke negizdelgen bolatyn. Búginde Mańǵystaýda Ta­ras­tyń basqan izi, tutynǵan múlki minin buzbaı murajaıda saqtaýly, al qazaqtyń sol qudyqshy, ózge de qaıratyn eliniń yrysyna arnaǵan esil erleriniń eńbegi nege eleýsiz?! Basqany aıtpaǵanda, qarashańyraq topyraǵynda bolǵan joǵaryda aı­tylǵan qazaq azamattarynyń alýan túrli eńbekteri sýret salyp, óleń shyǵarǵan Tarastan kem be edi?! Álde, onyń aıdaýda bolýy aıaýshylyq týdyrdy ma?..

Muhtar Áýezov Taras Shevchen­koǵa osylaı baǵa bergende onyń qala atyn ıemdenýin qorǵaý maqsatynda aıtpaǵany anyq. «Qazaqty tanytqan Taras eken» dep oı túıip ketken týrıs­terdiń túsinik-túısiginde Taras aqynnyń tulǵasy aıbarlanyp atan­ǵanymen, meniń ultymnyń ary men namysy qaı dárejede qalyptasty eken?.. «Tarassyz tanyla almaıtyn» sol baıaǵy «buratana» ma?

Qazaqstan – kóp ulttyń mekeni, dostyq pen aýyzbirshilik aldyńǵy oryn­da jáne ony saqtaýǵa bárimiz mindettimiz. Alaıda dostyq sheksiz­dikke, kól-kósir shashpalyqqa, esepke negizdelmeıtinin bilemiz. Kóziniń tirisinde aıdaýda bolǵan azapty jyldaryn kóńildi, qaıǵysyz-qamsyz ótkizýge sep bolǵan qazaq halqyna Taras qandaı rıza bolsa, onyń basqan izin aıalap, esimin, ónerin, shyǵarmashylyǵyn qasterlegen búgingi qazaqqa onyń rýhy men búkil ýkraın halqy rıza dep bilemiz. Qarashańyraq qala – Aqketik óz ataýyn qaıtyp alǵan kúnniń ózinde de, Mańǵystaýda Taras aqynǵa kórsetilip jatqan qurmet aqsap qalmaıdy jáne muny eshqandaı ultshyldyqqa nemese arandatýshylyqqa balamaı, Tarastyń qandastary da túsiner... 

Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda Mańǵystaýdyń qarashańyraǵy Aqketik ataýyn qaıtyp alsa, bul rýhanı, tarıhı jańǵyrýdyń jarqyn úlgisi, sanalyq silkinistiń kórinisi bolar edi. 

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy